Кіріспе
Мексикадағы білім берудің жалпы шолуы
Мексикадағы білім берудің ұзақ тарихы бар. Үнді халықтары telpochcalli және calmecac сияқты мекемелерді құрды. Мексиканың Корольдік және Папалық университеті, Америкадағы екінші ең көне университет, 1551 жылы патша жарлығымен негізі салынды. Мексикадағы білім беру, жиырмасыншы ғасырдың басына дейін, негізінен қалалық және бай топтардан шыққан ерлерге және Католик шіркеуінің басшылығымен шектелген. Мексика мемлекеті он тоғызыншы ғасырдан бері білім беру саласына тікелей араласып келеді, зайырлы білім беруді қолдап дамытады. Білім беруді бақылау Мексика мемлекеті мен Католик шіркеуі арасындағы үнемі туындайтын жанжалдың себебі болды, себебі шіркеу отарлық дәуірден бері білім беруді толығымен өз қолында ұстаған. ХІХ ғасырдың ортасындағы Либералдық реформа шіркеу мен мемлекетті бөліп, білім беруге тікелей әсер етті. Президент Бенито Хуарес мемлекеттік мектептерді кеңейтуді көздеді. Президент Порфирио Диас билік еткен ұзақ жылдар ішінде білім беруді кеңейту Юсто Сьерраның кабинет деңгейіндегі лауазымы бойынша басымдыққа ие болды; Сьерра сондай-ақ Мексика революциясының алғашқы жылдарында президент Франсиско И. Мадероға қызмет етті. 1917 жылғы Конституция Мексика мемлекетінің білім берудегі билігін нығайтты. 1920-ші жылдардың басында Альваро Обрегон президент болған кезде, оның Халықтық Білім министрі Хосе Васкончелос мемлекеттік, зайырлы білім беруге қолжетімділікті кеңейтті және ауылдық жерлерде зайырлы білім берудің қолжетімділігін арттырды. Бұл жұмыс Плутарко Элиас Каллес басшылығымен Мосес Саенцтің басқаруымен жалғастырылып, дамытылды. 1930 жылдары Мексика үкіметі Лазаро Карденас басшылығымен Мексикада социалистік білім беруді міндеттеді, бірақ Католик шіркеуінен күшті қарсылық болды. Социалистік білім беру 1940 жылдары Мануэль Авила Камачо басшылығымен жойылды. ХХ ғасырдың ортасынан бері көптеген жеке университеттер ашылды. 1940 жылдардың соңында құрылған Мексика Мұғалімдер Одағы (SNTE) елеулі саяси билікке ие болды. Мексиканың федералды үкіметі білім беруді реформалау шараларын қабылдады, оған SNTE қарсылық көрсетті. Қазіргі уақытта Мексикадағы білім беруді Мемлекеттік Білім беру хатшылығы (SEP) реттейді. Білім беру стандарттарын осы Министрлік барлық деңгейлерде белгілейді, бірақ үкіметтің жарлығымен құрылған "автономды" университеттерге (мысалы, Universidad Nacional Autónoma de México) қатысты емес. Жеке мектептерді аккредиттеу осы мекемеде міндетті түрде тіркеу және бекіту арқылы жүзеге асырылады. Мемлекеттік мектептерде діни білім беруге тыйым салынған, алайда діни ұйымдар мемлекеттік қаржыландырусыз жеке мектептерді аша алады. Басқа білім беру жүйелері сияқты, білім беруде де анық кезеңдер бар: бастауыш мектеп, негізгі мектеп (немесе орта мектеп), жоғары мектеп, жоғары білім және жоғары оқу орнынан кейінгі білім.
Негізгі білім беру жүйесінің құрылымы
Мексикада негізгі білім беру әдетте үш кезеңге бөлінеді: бастауыш мектеп (primaria), 1-6 сыныптарды қамтиды; негізгі мектеп (secundaria), 7-9 сыныптарды қамтиды; және жоғары мектеп (preparatoria), 10-12 сыныптарды қамтиды. Анықтамаларға байланысты, бастауыш білім беру primaria және secundaria кезеңдерін қамтиды, бұл кезеңдер заң бойынша міндетті, ал жоғары білім беруге тек preparatoria кезеңі жатады, ол жақында ғана міндетті болып жарияланды.
Бастауыш мектеп
"Бастауыш мектеп" немесе "Төменгі сынып мектебі" терминдері әдетте 6-12 жас аралығындағы оқушыларды қамтитын 1-6 сыныптарға сәйкес келеді. Ол негізгі міндетті білім беру жүйесін бастайды. Бұл оқудың алғашқы жылдары. Мектепке байланысты, бастапқыдан-ақ екі тілді білім беру ұсынылуы мүмкін, онда оқу күнінің жартысы испан тілінде, ал қалған бөлігі басқа тілде жүргізіледі.
Орта мектеп
"Жас мектеп" немесе "Орта мектеп" терминдері әдетте secundaria-ға сәйкес келеді, бұл оқушының жасы 12-ден 15-ке дейін болғанда 7-9 сыныптарды қамтиды. Ол негізгі міндетті білім беру жүйесінің бөлігі болып табылады, бастауыш мектептен кейін және "жоғары мектептен" (preparatoria) бұрын келеді. Бұл деңгейде физика, химия және әлем тарихы сияқты мамандандырылған пәндер оқытылуы мүмкін. Сонымен қатар, кәсіптік білім беретін техникалық мектептер және қашықтықтан оқытуды қамтамасыз ететін телесекундария бар. Әдетте preparatoria немесе bachillerato-ға сәйкес келеді, "secundaria" 10-12 сыныптарды қамтиды, егер оқушының жасы 15-18 болса. Студенттер екі негізгі жоғары мектеп бағдарламасын таңдай алады: Мемлекеттік білім беру министрлігі (SEP) бекіткен және университетпен байланысты бағдарлама, штатқа байланысты. Басқа, азшылық құрайтын бағдарламалар жеке мектептер үшін ғана қолжетімді, мысалы, мүлдем басқа жүйеге ие Халықаралық бакалавриат. Дегенмен, оны оқыту үшін, ол кем дегенде ұлттық пәнді қамтуы керек. Сонымен қатар, студенттерді белгілі бір кәсіптік мансапқа дайындайтын технология және коммерция сияқты бағдарламалар бар. Preparatoria дәстүрлі түрде алты семестрге бөлінген үш жылдық білімнен тұрады, бірінші семестрде ортақ оқу бағдарламасы бар, ал соңғылары физикалық ғылымдар (физика, химия, биология және т.б.) немесе әлеуметтік ғылымдар (сауда, философия, құқық және т.б.) бойынша белгілі бір деңгейде мамандануға мүмкіндік береді. "Preparatoria" термині әдетте үш жылдық білім беру бағдарламасын ұсынатын, жалпы білімді студентті университетте оқуды жалғастыруға "дайындайтын" мекемелер үшін қолданылады. Керісінше, bachillerato термині көбінесе екі немесе үш жыл ішінде кәсіптік білім беретін мекемелерге қолданылады, сондықтан түлек білікті жұмысшы ретінде жұмыс таба алады, мысалы, бухгалтердің көмекшісі, екі тілді хатшы немесе техник. Мексикада осы дағдыларды беретін мекемелердің бірі - Ұлттық кәсіби техникалық білім беру колледжі (Conalep).
Білім беруде интеграция
1993 жылы жалпы білім беру заңының 41-бабы арқылы білім беру интеграциясы еліз бойынша ресми түрде енгізілді. Бұл заң ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларды жалпы білім беретін сыныптарға интеграциялауды міндеттейді. «Білім беру интеграциясы» термині ресми түрде қолданылса да, білім беру жүйесін сипаттау үшін көбінесе «инклюзивті білім беру» термині қолданылады. Білім беру интеграциясын іске асыру көп жылдарға созылды және осы күні де кедергілерге тап болып келеді. Ағымдағы модель бойынша, инклюзиядан пайда көре алмайтын ауыр мүгедектігі бар оқушылар Centros de Atencion Multiple (Көп қызмет көрсету орталығы) немесе CAM деп аталатын жеке мектептерде жалпы білім беретін сыныптармен бірдей оқу бағдарламасын оқиды. Әйтпесе, ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушылар жалпы білім беретін сыныптарға орналастырылады және Unidades de Servicio y Apoyo a la Educación Regular (Жалпы білім беруді қолдау қызметтерінің бөлімшесі) немесе USAER тарапынан қолдау көрсетіледі. Бұл бөлімшеге арнайы педагогтар, тілдерді дамыту мамандары, психологтар және басқа да мамандар кіреді, олар сыныпта ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларға көмектеседі және олардың оқуына кедергі келтіретін факторларды азайтады. Бірақ, жүргізілген зерттеуде мектептің сенсорлық мүгедектігі бар оқушыларға лайықты жабдықталмағаны анықталды. Мектепте қолжетімді жиһаз, мүгедектерге арналған дәретханалар немесе сенсорлық қабілеттері бұзылған оқушылар үшін қажетті жағдайлар жасалмаған. Болашақ педагогтарға қатысты сапалық зерттеу олардың ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларға деген көзқарасын және өздеріне сенімділік деңгейін бағалап, мұғалімдердің көпшілігі инклюзивті білім беруге оңтайлы көзқарасқа ие екенін көрсетті. Дегенмен, оқытушылардың көбірек оқу сағаттары, тәжірибесі және саясат туралы жақсы білімі мүгедек оқушылармен жұмыс істеуде олардың сенімділігін арттырды.
Мексикадағы білім беру сапасы
Соңғы жылдары мексикалық білім беру жүйесі көп сынға ұшырады. Мексикадағы балалардың 90% астамы бастауыш мектепке қабылданып оқиды, ал орта мектепке тек 62% қана барады. Орта мектепті аяқтағандардың үлесі 45% құрайды. Орта мектептен кейін жоғары білімге тек төрттен бірі ғана жолдама алады. Мұның басты себебі деп ауылдық мектептердегі инфрақұрылымның жеткіліксіздігі аталады. Сонымен қатар, үкімет бюджетке қарағанда студенттерге бөлген қаражаттың аздығы үшін де сынға ілікті. 2012 жылғы білім беру жөніндегі ЭЫДҰ есебінде Мексика математика, ғылым және оқу салаларында орташа көрсеткіштен төмен деп бағаланды. 2013 жылдың ақпан айында білім беру реформасы қабылданып, білім беру жүйесінің басқаруын мұғалімдер одағы SNTE-ден және оның саяси көшбасшысы Эльба Эстер Гордильодан орталық және аймақтық билік органдарына беру көзделді. Мексикадағы білім беру көп жылдар бойы мұғалімдер одағы мен оның жетекшілерінің бақылауында болды. Осыдан кейін Гордильо қылмыстық ұйым құру және рэкетшілік қылмыстары бойынша тұтқындалды. 2016 жылға қарай үкімет одақпен және оның CNTE тармағымен күресін жалғастырып келді.
Жоғары білім
Жоғары білім беруде мемлекеттік және жекеменшік оқу орындары бар. Жоғары білім көбінесе АҚШ білім беру моделімен үйлеседі, онда кемінде 4 жылдық бакалавр дәрежесі бар бакалавриат деңгейі (Licenciatura) және жоғары білім деңгейінде екі дәреже бар: 2 жылдық магистр дәрежесі (Maestría) және 3 жылдық докторлық дәреже (Doctorado), одан кейін ғылым докторы (Doctor en Ciencias) жоғары докторлық дәрежесі беріледі. Бұл білім беру жүйесі 1999 жылы Еуропада басталған Болонья процесіне өте жақын, бұл мексикалық студенттерге шетелде оқып, Licenciatura-дан кейін магистратураны, ал Maestría-дан кейін докторантураны аяқтауға мүмкіндік береді. Басқа ЭЫДҰ елдерінен өзгеше, Мексиканың көптеген мемлекеттік университеттері жартылай тәлімдік бағдарламаларын аккредиттемейді.
Мәдениеттер аралық университеттер
Мексикадағы мәдени-таралық университеттер 2004 жылы елдегі үнді халқының оқуға қабылдануының төмендігіне жауап ретінде құрылды. Мексика халқының шамамен 10 пайызы үнді халқынан тұрса да, жоғары білім беруде олардың өкілдігі ең аз. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, Мексикадағы жоғары білім алушылардың барлық студенттерінің арасында үнді халқының үлесі тек 1-ден 3 пайызға дейін жетеді. Осы теңсіздікті жою мақсатында Білім министрлігінің Мәдениеттер аралық және екі тілді білім беру жөніндегі бас координациялық басқармасы, әр аймақтағы үнді ұйымдары мен академиялық институттардың белсенді қатысуымен мәдени-таралық университеттер желісін құрды.
Халықаралық білім беру
2015 жылы Халықаралық мектептер консультациясы (ISC) Мексикада 151 халықаралық мектептің барын тізімдеді. ISC «халықаралық мектепті» былай анықтайды: «ISC халықаралық мектепті, егер ол мектепке дейінгі, бастауыш немесе орта білім беру деңгейіндегі оқушылардың кез келген тобына ағылшын тілінде толық немесе ішінара оқу бағдарламасын, ағылшын тілінде сөйлейтін елден тыс жерде ұсынса, немесе егер ағылшын тілі ресми тілдердің бірі болып табылатын елдегі мектеп, елдің ұлттық оқу бағдарламасынан өзге ағылшын тіліндегі оқу бағдарламасын ұсынса және халықаралық бағытталған болса, қамтиды».
Білім беру тарихы
Орталық Мексикада білім беру тарихы испандықтар келгенге дейінгі кезеңге дейін жетеді, онда науаттар элиталық және қарапайым жандар үшін мектептерде білім алған. Мексиканың орталық және оңтүстік аймақтарында жазудың формалды жүйесі жасалды, оны игеру үшін дайындалған мамандар жұмыс істеді. Ацтек империясын испандықтар басып алғаннан кейін, монахтар христиан дінін тарату бойынша кең ауқымды бағдарламаны бастады. Колониялық дәуірде еуропалық текті элиталық еркектерді оқыту Католик шіркеуінің басшылығымен ұйымдастырылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Мексикадағы либералдардың шіркеу мен мемлекетті бөлу әрекеттері Католик шіркеуін білім беру саласынан шеттетуді қамтыды. Білім беру Мексиканың институционалдық және мәдени өмірінің маңызды бөлігі болып табылады, және оны қалай ұйымдастыру керек деген мәселелер бойынша дау-дамайлар әлі де жалғасуда. Мексикадағы білім беру тарихы елдің жалпы тарихына түсінік береді.
Испандықтарға дейін Мезоамерикада білім беру
Мексиканың орталығында, Месоамерика деп аталатын мәдени аймақта, ацтектер жауынгерлерді даярлауға арналған кальмекац және дін қызметкерлерін даярлауға арналған куикакалли мектептерін құрды. Мексика вице-падышасы үшін жергілікті жазушылар дайындаған жазба, Кодекс Мендоса, осы екі түрлі мектепті көрсетеді. Ацтектердің діні өте күрделі болғандықтан және дін қызметкерлері жоғары мәртебеге ие болғандықтан, оларды діни рәсімдер мен діннің басқа да салалары бойынша оқыту үшін мектептер құру маңызды болды. Өсіп келе жатқан империяны басқарған ацтек билеушілеріне жауынгерлерді даярлау қажет болды, сондықтан оларды даярлау үшін арнайы мектептер құру да маңызды болды.
Орталық Мексикадағы жергілікті тұрғындардың білім алуы
Испания корольдігі колониялық Жаңа Испанияда білім беру ісіне маңызды үлес қосты. Мексикадағы білім берудің алғашқы қадамдары – монахтардың жергілікті халықты дінге баулуы болды. "Жергілікті халықты біліммен қамту отарлау саясатының маңызды себебі болды, ал креол (испандық американдық) мәдениеті жергілікті тұрғындарды біріктіру құралы ретінде қолдауға ие болды". Фрай Педро де Ганте жергілікті халық үшін мектептер ашып, католик дінін үйрету үшін суретті нұсқаулықтар жасады. Мексикадағы францискан, доминикан және августин сынды қайыршы ордендерінің бәрі үлкен жергілікті қауымдастарда ғибадат ету орындары ретінде және катехизис үйрету үшін шіркеулер салды, сол арқылы үлкен ашық алаңдар сыныптарға айналды. Ерекше көзге түскен жергілікті жігіттер діни қызметкерлерге катехизист және көмекші ретінде оқытылды, себебі дін қызметкерлерінің саны аз болғандықтан, көптеген қарапайым жергілікті тұрғындарға қызмет көрсету мүмкін болмады. 1536 жылы францискандар мен испан корольдігі жергілікті католик дін қызметкерлерін даярлау үшін Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco мектебін құрды. Бұл мектеп дін қызметкерлерін даярлау мақсатында толық сәтсіздікке ұшырады, бірақ өз ана тілінде – науатль тілінде сауатты, сондай-ақ испан және латын тілдерін білетін жергілікті адамдардың шағын тобын тәрбиеледі. Францискандар Мексика қаласында San José de los Naturales мектебін де ашты, онда ұлдарға кәсіби білім мен қолөнер үйретілді. San Gregorio колледжі де жергілікті элитаның білімі үшін құрылды, оның ең танымал өкілі – Чималпахин (сонымен қатар Дон Доминго Франсиско де Сан Антон Муньон Чималпахин Куаухтльхуанитзин деп те аталады). Діни ордендер, әсіресе францискандар, Мексиканың орталық аймағындағы жергілікті жазушыларды өз тілдерінде сауатты болуға үйретті, бұл отарлық шенеуніктер мен қауымдастарға жергілікті деңгейде құжаттар жасауға мүмкіндік берді. Мексикада және басқа жерлердегі мұрағаттардан табылған жергілікті тілдердегі құжаттар Жаңа филология ғылымының мамандарына Мексиканың отарлық дәуіріндегі жергілікті халықтың өмірін олардың өзінің көзқарастарынан талдауға мүмкіндік берді. Дегенмен, жергілікті тілдерде көптеген құжаттар болғанына қарамастан, тіпті элиталық жергілікті әйелдердің сауатты болғанына ешқандай дәлел жоқ.
Креальдік ерлердің элиталық білім алуы
Мексиканың Корольдік және Папалық университеті 1551 жылдың қыркүйегінде Мексиканың бірінші вице-королі Дон Антонио де Мендозаның Испания тажына жолдаған өтініші бойынша құрылды. Университет Мексика қаласы тарихының орталық бөлігінде (траца) орналасқан. Салыстыру үшін, АҚШ-тағы ең көне Гарвард колледжі 1636 жылы, ал Канададағы ең көне университет – Université Laval 1663 жылы құрылған. Оның алғашқы ректоры Франсиско Сервантес де Салазар университет туралы естелік жазды. Бастапқыда бұл мекеме дін қызметкерлерін, заңгерлерді, ал 1579 жылдан бастап медицина докторларын дайындады. Бұл орта ғасырлар мен жаңа заманның дәстүрлі пәндері болды. Корольдік және Папалық университет академиялық дәрежелерді беруге құқығы бар жалғыз мекеме болды. Корольдік және папалық университет атағымен оның дәрежелері еуропалық дәрежелермен бірдей болды. Иезуиттер 1571 жылы Мексикаға келді және тез арада мектептер мен колледждер ашты, сондай-ақ дәрежелер беруге тырысты; алайда, Испанияның теңізартқы империясын бақылайтын Индия Кеңесі олардың қатысуына жол бермеді. Кейбір қыздар қалалардағы монахтар басқаратын мектептерге барып оқыды. Алғашқылары сегіз жасында монастырлық мектепке түсіп, "өмірінің соңына дейін монастырда қалуға" міндетті болды. Сондай-ақ, кейбір мектептер жетімдер үйіне немесе бауырластықтарға қарасты болды. Бай отбасылардан шыққан қыздарға жеке репетиторлар үй шаруасын басқаруға жеткілікті білім берді. Аралас нәсілді ұлдар мен қыздар үшін мүмкіндіктер шектеулі болды. "Білім беру, қабатталған қоғамға лайық, өте таңдаулы болды, ал өзін-өзі жүзеге асыру мүмкіндігі талантқа қарағанда, туған кезге байланысты лотерея болды".
Ұлттық кезең 1821 қазіргі уақытқа дейін
Колониялық дәуірде білім беруді католик шіркеуі бақылап тұрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін либерализм идеология ретінде қалыптасты, оның негізгі қағидасы – мемлекеттік, діни сипаты жоқ білім беру. Білім беру саласындағы қақтығыстар Мексика тарихында католик шіркеуі осы саладағы ықпалын сақтап қалуға тырысқаннан бері үнемі туып келе жатқан мәселе болып табылады, ал либералдар шіркеудің рөлін төмендетуге ұмтылды. 1940 жылдардан бері католик университеттері қайтадан бой көтерді. Кәсіби одақтарға біріккен мектеп мұғалімдері ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында Мексика саясатында маңызды күшке айналды.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі дәуір, 18211850
Антонио Лопес де Санта-Анна либералды вице-президенті Валентин Гомес Фариасты үкіметті басқаруға тағайындағанда, вице-президент 1833 жылы мемлекеттік білім беру жүйесін құрды. Бұл Білім министрлігі құрылғанға дейін болды. Бұл реформаның ұзаққа соқпағанымен, ХІХ ғасырдың ортасындағы Либералдық реформа кезінде мұғалімдерді даярлауға арналған нормалды мектеп ашылды. Либералдардың мемлекеттік білім беруді іске асыруы Реформа соғысының аяқталуын және Мексикадағы француз империясының құлауын (1862–67) күтті. Президент Бенито Хуарес басқарған қайта құрылған республика либералдық шіркеу мен мемлекеттің бөліну принципін қайта бекітті, ал білім беру саласында бұл католик шіркеуінің орнына мексикалық мемлекетті қоюды білдірді. Мексикадағы бастауыш білім беру енді діни емес, тегін және міндетті болады.
Реформалар дәуірі, 18501876
Мексикадағы жоғары білім беруде маңызды тұлға болған Габино Барреда 1867 жылы Хуарездің білім беру комиссиясын басқарды. Барреда француз ойшылы Огюст Конттың ізбасары болды, ол тоғызыншы ғасырдың соңында позитивизмді басым философиялық ағым ретінде қалыптастырды. Хуарез үкіметі орта білім беру жүйесін құрды, ал оның маңызды мекемесі 1868 жылы Мексика қаласында құрылған Ұлттық дайындық мектебі (Escuela Nacional Preparatoria) болды, оның директоры Барреда болды.
Порфириато, 1876-1910 жылдар
Порфириато (1876–1910) кезінде, Порфирио Диас президенттік қызметін атқарған дәуірде, зайырлы, мемлекеттік білім беру үкімет үшін басымдыққа ие болды, себебі ол үкіметтің прогреске ұмтылуына оң ықпал ететін мінез-құлық өзгерістерін қамтамасыз етуге арналған құрал ретінде қарастырылды. Мектептердің саны артты, ал федералдық үкімет орталықтандырылған басқаруды күшейтті. Әкімшілік биліктер мемлекеттік биліктерге бақылауды беруге мәжбүр болды, ал мемлекеттік білім беру саласындағы федералдық бюрократия Білім министрлігі құрамында, кабинеттік деңгейдегі лауазым ретінде құрылды. Осы кезеңде мемлекеттік мектептерге бұрынғыдан көп қаржы жұмсалды, бұл басқа мемлекеттік шығындардың өсу қарқынынан асып түсті. Мемлекеттік білім беру Мексиканың жаңару жобасының бір бөлігі болды, мақсаты – білікті жұмыс күшін қалыптастыру еді. Мектептердегі басшылар уақытты ұқыпты сақтау, шаруашылдыққа көну, пайдалы еңбек дағдыларын қалыптастыру, алкоголь мен темекіге, құмар ойындарға тиюден аулақ болу сияқты қасиеттерді сіңдіруге тырысты, сонымен қатар халықтың сауаттылығын арттыруды көздеді. Бұл мақсаттар асқақ болғанымен, оларды іске асыру нашар дайындалған мұғалімдердің салдарынан қиындыққа тап болды. Сауатсыздық кең таралған еді, 1910 жылғы халық санауы бойынша ерлердің 33%-ы мен әйелдердің 27%-ы ғана сауатты болды. Аз ғана студенттер орта немесе жоғары білімге түсті. «Порфирийлік мектептер халықтың мінез-құлқын өзгертуден және сауатсыздықпен күресуден гөрі, революциядан кейінгі білім беру және мәдени жобалар үшін орта таптың таланттарын даярлауда маңыздырақ болды». Дегенмен, Жюсто Сьерраның білім беруге берілгендігі маңызды қадам болды. Ол зайырлы, мемлекеттік бақылаудағы Мексика Ұлттық университетін құрды; 1865 жылы діни билікке бағынған Мексиканың Паптық университеті жабылды. Әйелдер үйден тыс жұмыс істеуге лайықты мамандық саналған мұғалімдікке қадам басты. Мектептер Порфирийлік элиталардың көздегендей білімді халықты қалыптастыруға бағытталған болғанымен, көптеген мұғалімдер Диас режиміне қарсы күреске қатысып, Мексика революциясына белсенді түрде араласты, олардың ішінде Паскуал Орозко мен Плутарко Элиас Кальес болды. Рита Сетина Гутьеррес және Долорес Хименес и Муро сияқты әйелдер мұғалімдері әйелдер құқығын қорғау қозғалысында маңызды рөл атқарды.
1920-1940 жылдар
Мексика революциясынан кейін (1910–1920), үкімет өзінің бақылауындағы мемлекеттік білім беруді дамытуға маңызды міндеттеме алды. Білім беруді орталықтандыру Федералды Білім министрлігі (Secretaria de Educación Pública немесе SEP) арқылы жүзеге асырылды. Жозе Васкончелос 1921 жылы оның басшысы болып тағайындалды және түрлі білім беру бағдарламаларын, соның ішінде халықтық білім беруді енгізді. Мексиканың халықтарын ұлт азаматтары ретінде қабылдамау мәселесі, «үндістер мәселесі» деп аталатын мәселе, SEP-тің назарында болды. Халық балаларын өз тілдерінде бөлек мектептерде оқытуға рұқсат етілмей, испан тілінде, халық емес, метис студенттерімен бірге оқытуға рұқсат берілді. Алғашқы бағдарламалардың бірі – «Халық мәдениеті және мемлекеттік білім беру миссионерлері» болды, олардың мақсаты «қоғамдық даму, жаңғырту және метис ағынына енуді» баса көрсететін секулярлық көзқарасты тарату болды. Федералды үкімет мексикалық штаттардың басқаруындағы мектептерді қабылдады және ауылдық бастауыш мектептерге түсу саны айтарлықтай артты. Мемлекеттік мектептер үкіметке келесі ұрпақтарды білім беру арқылы елді идеологиялық тұрғыдан тікелей ықпал ету құралына айналды. Мемлекеттік мектеп мұғалімдері өздерін «ұлт, жаңару және әлеуметтік әділдік үшін мистикалық крест жорығының бір бөлігі» ретінде қарастырды, бірақ SEP қызметкерлері шаруалар мен ауылдық мәдениетке көбінесе немқұрайлылықпен қарады. 1930 жылдары Лазаро Карденастың (1934–1940) президенттігінің басында барлық деңгейде «социалистік білім беруге» ұмтылыс жасалды. Бұл саясат мемлекеттік мектептерді дінге қарсы идеологияның көзіне айналдырып, католиктердің қарсылығын тудырды. 1910 жылғы Мексика революциясынан кейін үкімет мұғалімдерді даярлау үшін нормалық мектептерді кеңейтті. 1928 жылы Ұлттық революциялық партияны (PNR) құру және 1936 жылы оның жаңа нұсқасын – Мексика революциялық партиясын (PRM) құру арқылы федералды үкімет билікті нығайта бастағанда, мұғалімдер ұлттық жұмысшы және ұлттық шаруа ұйымдарын құруда маңызды рөл атқарды. Мемлекеттік білім беру «авторитарлық бірпартиялық режимді консолидациялауға үлес қосты». Мексика үкіметі социалистік білім беру саясатын жүзеге асырғанда, ол тікелей діни ұйымдармен байланысты жеке білім беруге бағытталды. Бұл мектептердегі студенттерге жарамды білім беру туралы куәлік алуға тыйым салынды, бұл көптеген адамдардың кәсіби салаға енуіне кедергі келтірді. Социалистік білім берудің мақсаты «ұлттық экономиканы басқаруға қабілетті, заманауи ғылымның әдістерін қолданатын, ұжымдық жауапкершілікті терең сезінетін және жұмысшы табының қолындағы мемлекеттің құрылуының қажетті шарты болатын пайдалы және тиімді жұмысшыны» даярлау болды. Бұл қақтығыс 1929 жылы үкіметтік бақылаудан тәуелсіздік алған Мехикодағы Ұлттық университеттің құрамында болды, сонымен қатар аймақтық университеттерде де, негізінен студенттік ереуілдерде болды. Карденас социалистік білім беруден бас тартты. Католик студенттерінің социалистік білім беруге қарсы жұмылдырылуының ұзақ мерзімді салдары болды, Католик студенттік одағының басшылары консервативті, католиктік Ұлттық әрекет партиясын құруда маңызды рөл атқарды.
1940 жылдан кейінгі білім беру
Президент Карденас өзінің ізбасары ретінде Мануэль Авила Камачоны таңдағанда, ол орташалық көзқарас иесін таңдады, әсіресе білім беру мәселесінде дау тудырған шіркеу-мемлекет қарым-қатынасында. Өкімет басында Авила Камачо социалистік білім беруді тоқтатты. Бастапқыда Білім министрлігі Карденас кезеңінен бері келе жатқан саясаттарды жалғастырды, бірақ Авила Камачо Джейме Торрес Бодетті SEP басшысы етіп тағайындағаннан кейін, үкіметтік саясат білім беру деңгейін көтеруге және мұғалімдерді даярлауға инвестиция салуға бағытталды. Торрес Бодет Мұғалімдерді даярлаудың Ұлттық институтын құрды. Ол ұлттық және демократиялық оқу бағдарламасын жасауға ұмтылды. "Білім беру діни доктринадан босатылып, ғылыми шындықтарға негізделуі керек еді". Шамамен 1940-1960 жылдар аралығында Мексика тұрақты экономикалық өсімді бастан өткерді, бұл "Мексика ғажайыбы" деп аталды, ол урбанизация мен индустриализацияның өсуіне әкелді. Білім беру экономикалық дамудың маңызды факторы екені түсінілді және президент Адольфо Лопес Матеос үкіметі Торрес Бодетті Білім министрі етіп тағайындады. Торрес Бодет мексикалық білім беру жүйесін жан-жақты бағалап, Білім берудің он бір жылдық жоспарын жасады, бұл келесі президентті оны іске асыруға міндеттеуге бағытталған. Мексиканың бастауыш мектептерін бағалау көрсеткендей, мексикалық балалардың 50%-ы немесе 3 миллион баласы бастауыш білім алуға мүмкіндік алды. Олардың 25%-дан азы төртінші сыныпты бітірді. Бастауыш сынып оқушыларының тек 1000-ға жуығы ғана мамандық иегері болып табылды. Басты нәтиже – мексикалықтардың тек 50%-ы ғана оқи білді немесе жаза білді. Жағдайды түзету үшін Лопес Матеос 27 000-нан астам мұғалімді оқытуды және мектептер салуды көздеді. Сондай-ақ, ол оқушыларға тегін оқулықтар беру бағдарламасын жасап, оларды мектептерде міндетті түрде пайдалануды енгізді. 1949 жылы мексикалық мұғалімдер Институционалдық-революциялық партияға (PRI) қосылған ұлттық кәсіподақ құрды және оның ішінде маңызды күшке айналды. Білім беру қызметкерлерінің ұлттық одағы (SNTE) Мексика жұмысшыларының конфедерациясының (CTM) құрамындағы бөлім ретінде құрылды, бұл үстем партияның еңбек секторы. 1930 жылдардың соңында мұғалімдер SNTE-ге біріктірілген одақтар құра бастады. 1968 жылы Мексика астанада Олимпиада ойындарын қабылдағанда, мұндай шараға тым көп қаржы жұмсауға қарсы кеңінен наразылықтар болды, себебі елде маңыздырақ мәселелер бар еді. Университет студенттері осы наразылықтарға белсенді қатысты, ал үкімет 1968 жылдың қазан айында Тлателолькодағы қырғынмен күшпен жауап берді. 1971 жылдың маусым айында Мексика қаласында студенттік белсенділік күшейді, нәтижесінде үкімет тарапынан тағы да зорлық-зомбылық қолданылды, ол Корпус-Кристи қырғыны деп аталды. 1968 жылғы студенттік белсенділіктің себебі білім беру жүйесіндегі кемшіліктер екенін мойындаған Густаво Диас Ордастың (1964-1970) үкіметі білім беру реформасын кең ауқымды әлеуметтік реформаның бір бөлігі ретінде жүзеге асыруға тырысты. Үкімет бұрын білім алуға мүмкіндігі болмаған мексикалықтарға қол жеткізуге тырысты және радио мен теледидарды пайдалану осы мақсатқа жетудің жолдары ретінде қарастырылды. Ересектерге білім беру кеңейтудің басты бағыты болды. Луис Эчеверрия президент болған кезде (1970-1976) кеңеюге қоғамдық түсініктерді қалыптастыру үшін теленовелаларды (сабақ операларын) пайдалану енгізілді, ал Мексика осы құралды саяси мәселелерді шешу үшін пайдалануда алғашқылардың бірі болды. Денсаулық сақтаудың жақсаруы нәтижесінде нәрестелер өлімі төмендеп, туу көрсеткіші артып, халық саны өсті. Католик шіркеуінің абортқа қарсылығын ескере отырып, теленовеланың зайырлы форматы әйелдерге отбасылық жоспарлаудың артықшылықтары туралы ақпарат жеткізу құралы болды. Үкімет жоғары білімді, әсіресе ғылым мен технологияны нығайтуға тырысты, 1970 жылы Ұлттық ғылым және технология кеңесін (CONACYT) құрды. Ол шетелде білім алу үшін магистрлер мен докторанттарға стипендиялар береді, осылайша олардың мамандану деңгейін арттырады. Президенттік әкімшіліктердің күш-жігеріне қарамастан, мексикалық білім беру елдегі төмен білім деңгейіне және жоғары сауатсыздық деңгейіне, әсіресе ауылдық жерлерде айтарлықтай әсер етпеді. 1978 жылы инженер және мексикалық саясаткер Хосе Антонио Падилла Сегура Ұлттық кәсіби техникалық білім беру колледжін (Conalep) құрды, оның негізгі мақсаты орта мектепті бітірген техникалық мамандарды даярлауға бағытталған. Президент Хосе Лопес Портильо (1976-1982) 1980 жылы Ұлттық сауаттылық бағдарламасын (Pronalf) құрды, содан кейін ересектерге білім беру жөніндегі тәуелсіз институтты (Instituto Nacional de Educación para Adultos INEA) құрды. 1982 жылғы мұнай дағдарысы кезінде мексикалық экономиканың құлдырауы білім беру реформасының экономикалық жағдай жақсарғанға дейін күтілуіне әкелді. 1992 жылы даулы 1988 жылғы сайлауда президент болған Карлос Салинас де Гортари Мексиканың білім беру жүйесін ұйымдастыруда өзгерістер жасады. Дамуды ынталандыру үшін неолибералды экономикалық саясатты қабылдаған Салинас білім беруді маңызды фактор ретінде қарастырды. SNTE-мен келісім бойынша білім беру Білім министрлігінің (SEP) бақылауынан алынып, Мексика штаттарының бақылауына берілді. SEP де оқу бағдарламасын реформалады, жаңа оқулықтар жасады. Наразылықтар үкіметтің оқулықтарды кері тартып алуына әкелді. Келісімнің үшінші құрамы мұғалімдердің еңбегіне сыйақы төлеу жүйесін құру болды. SNTE Латын Америкасының ең ірі кәсіподағына айналды, ал оның төрағасы Эльба Эстер Гордильо Мексика саясатындағы ең күшті әйел ретінде танылды. Мұғалімдер одағының ішінде демократияның жоқтығы дау тудырды. Одақтың мұғалімдердің тағайындалуына бақылауын азайтатын реформаларға қарсылығы да даудың себебі болды. 2012 жылы Мичоакан және Герреро штаттарынан шыққан кейбір мұғалімдер федералдық ережелерге қарсы шықты, олар оларға өмір бойы жұмысқа орналасу құқығын, жұмысты сату немесе мұрагерлікке беру мүмкіндігін және ағылшын немесе компьютерлік дағдыларды оқытуды шектеді. SNTE төрағасы Эльба Эстер Гордильо 2013 жылы Толука әуежайындағы жеке ұшағынан түскен кезде сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығы үшін қамауға алынды. 1960 жылғы ұлттық санау Мексиканың білім беру жүйесінің тарихи үлкен жетіспеушіліктерін көрсетеді. Бес жастан асқан барлық мексикалықтардың арасында санау көрсеткендей, 43,7%-ы мектепке бір жыл да бармаған, 50,7%-ы алты жыл немесе одан аз білім алған, ал тек 5,6%-ы алты жылдан астам білім алған. 2015 жылы алтыдан он төрт жасқа дейінгі балалардың 96,2%-ы мектепке барды, бұл көрсеткіш 2000 жылы 91,3% болған. Ең жоғары қатысу деңгейін көрсеткен штат Идальго (97,8%), ал ең төмен деңгейді көрсеткен штат Чиапас (93%) болды. 14 жасқа дейінгі жастардың 96,2%-ы және 15 жастан асқан адамдардың 91%-ы мектепке барды, бұл Мексиканы ЮНЕСКО мәліметі бойынша әлемдік рейтингте 24-орынға қойды. 2018 жылы Мексиканың сауаттылық деңгейі 94,86%-ды құрады, бұл 1980 жылы 82,99%-дан жоғары, ал еркектер мен әйелдердің сауаттылық деңгейі шамалы ерекшеленеді. 2019 жылдың ақпанында SEP тегін оқулықтар бағдарламасының құрылғанын атап өтіп, кезекті оқулықтар басылымдарына мексикалық суретшілердің туындыларын қосуын атап өтті. Мексиканың Ұлттық Автономды Университеті QS World University Rankings жүйесінде 103-орынды иеленеді, бұл оны Мексикадағы ең жоғары рейтингті университет етеді, одан кейін Монтеррей Технология және Жоғары Білім Институты Мексикадағы ең жоғары рейтингті жекеменшік мектеп ретінде және 2019 жылы әлемдік рейтингте 158-орынды иеленеді. Жеке бизнес мектептері де халықаралық рейтингтерде ерекше көзге түседі. Universidad Panamericana және Monterrey Technology and Higher Education Institute бизнес мектептері, IPADE және EGADE, The Wall Street Journal жүргізген сауалнамада АҚШ-тан тыс жұмысқа орналастырушылар арасында топ-10-ға кірді.