Кіріспе

Тоқылған i (І і; курсивті: І і), ондық i (и десятеричное, бұрынғы сандық мәні бойынша) немесе жұмсақ тоқылған i деп те аталады, кириллица әрпі. Ол әдетте ағылшын тіліндегі "machine" сөзінің айтылуы сияқты, алдыңғы, дөңгеленбеген дауысты дыбысты ([i]) білдіреді. Бұл әріп белорус, қазақ, хакас, коми, Карпат русы және украин тілдерінің жазу жүйесінде қолданылады және көбінесе, бірақ әрқашан емес, орыс және басқа тілдерде қолданылатын кириллицадағы i (И и) әрпімен мағыны бірдей болады. Дегенмен, І әрпі 1918 жылғы большевик реформасына дейін орыс тілінде де қолданылған. Украин тілінде І әрпі әліпбидің он екінші әрпі болып табылады және жазуда [i] дыбысын көрсетеді. Украин тілінде [ɪ] дыбысын и әрпімен белгілейді. Белорус тілінде I әрпі әліпбидің оныншы әрпі. Ол [i] дыбысын білдіреді. Карпат русы тілінің екі стандартты түрі і, и және ы әріптерін үш түрлі дыбыс үшін қолданады: [i], [ɪ] және [ɨ] сәйкесінше. Коми тілінде і әрпі тек д, з, л, н, с және т дауыстыларынан кейін ғана келеді және оларды жұмсартпайды, ал и әрпі жұмсартады. Қазақ және хакас тілдерінде і әрпі "bit" сөзіндегідей [i] дыбысын көрсетеді. Латын әріптері I/i (және J/j) сияқты, әріптің үстіндегі нүкте тек кіші әріп түрінде және егер сол әріптің үстінде басқа диакритикалық белгі болмаса ғана пайда болады (әсіресе украин тіліндегі yi әрпін көрсету үшін қолданылатын диарезис және макрон). Тіпті кіші әріптерде басқа диакритикалық белгілер болмаған жағдайда да, нүкте тарихи мәтіндерде әрдайым көрсетілмейді (осыған ұқсас жағдай рим әріптері i және j үшін де болған). Кейбір қазіргі заманғы мәтіндер мен шрифттер, курсивтік стильдерден басқа, кіші әріптегі "жұмсақ" нүктенің болуын қажет етпейді, себебі мәтін осылай да оқыла береді. Алайда, белорус тілінің қазіргі ресми ережелері (2008) баспадағы үлкен әріптерде нүкте болмайтынын, ал кіші әріптерде және қолмен жазылған үлкен әріптерде нүкте болуы керектігін көрсетеді.

Тарих

Кириллицадағы i әрпі грек әрпі иотадан (Ι ι) шыққан. Нүкте кейінірек, Батыс Еуропаның ықпалымен кейбір қаріптерде пайда болды, бұл а және е сияқты басқа кириллица әріптеріне де әсер етті. Алғашқы кириллицадағы бұл әріптің аты (и) болды, яғни "және" деген мағынаны білдірді. Кирилл сандары жүйесінде, жұмсақ нүктелі І әрпінің саны 10-ға тең болды. Алғашқы кириллица әліпбиінде грек әрпі этаға негізделген кириллицаның i (И и) әрпі мен жұмсақ нүктелі i әрпі арасында айырмашылық шамалы немесе болмады. Олар екеуі де әліпбилік тізімде сақталды, себебі олар кириллица сандары жүйесінде әртүрлі сандарды – тиісінше сегіз және онды – көрсететін. Сондықтан оларды кейде октал I және ондық I деп атайды.

Қолданылуы

Тілдер туралы ескертулер: Белорусь, Қазақ, Хакас, Коми, Карпат русині, Украина тілдерінде қолданыста. Қазақ тілінде ⟨i⟩ әрпі туған [ɘ] дыбысын білдіреді, бірақ шетел сөздерінде <и> деп жазылады. Македония тілінде бұл әріп немесе ⟨Й⟩ әрпі македондық авторлармен /j/ дыбысын көрсету үшін қолданылған, содан кейін ⟨Ј⟩ әрпі енгізілгенге дейін. Орыс тілінде 1918 жылға дейін қолданылған, сол кезде большевиктер орыс орфографиясын күрт өзгерткен; большевиктерге қарсы болған топтар одан кейін ондаған жылдар бойы осы әріпті қолдануды жалғастырған. Болгария тілінде 1878 жылға дейін қолданыста болды. Осетия тілінде 1923 жылға дейін қолданыста болды.

Орыс тілінде қолдану ережесі (1918 жылға дейінгі)

⟨і⟩ барлық дауысты әріптердің алдында және жартылай дауысты ⟨й⟩ әрпінің алдында қолданылды, бірақ күрделі сөздердегі морфеманың соңында ⟨и⟩ қолданылды. Сондықтан, английскій (ағылшын) сөзінде ⟨і⟩ пайдаланылды, ал пяти + акровый = пятиакровый (бес акр) сөзінде ⟨и⟩ қолданылды. ⟨и⟩ әрпі сөздің соңғы әрпі ретінде және дауыссыз әріптердің алдында қолданылды, бірақ "дүние, ғалам, жергілікті қауымдастық, ортақ мүлік, қоғам, дін өкілдері" мағынасындағы миръ (және одан туындаған сөздер) сөзінде, "бейбітшілік" мағынасындағы миръ сөзінен ерекшелену үшін қолданылған. 1918 жылдан кейін екеуі де мир деп жазылатын болды. Грек тілінен алынған кейбір сөздерде қолданылуы түпнұсқа грек тіліндегі йота немесе эта әрпіне байланысты болды: Іисусъ "Иисус" (грек тілінен Ιησούς), қазір Иисус деп жазылады; сондай-ақ Іванъ (Ἰωάννης), қазір Иван деп жазылады. Алайда, 18 ғасырдың ортасынан бастап, қарыз сөздер жалпы ереже бойынша жазыла бастады: Іоаннъ, бірақ Иванъ, Никита (Нiкита орнына), Филиппъ (Фiлiппъ орнына). Большевиктер реформасын сынағандардың пікірінше, сол жақты белгілеу үшін Ии әрпін ғана таңдау және Іі әрпін алып тастау тілді "жеңілдету" мақсатын жеңді, себебі Ии көбірек орын алады және кейде Шш әрпінен ажырату қиын. Реформа сонымен қатар бұрын әртүрлі жазылған көптеген гомографтар мен гомонимдерді тудырды. Мысалдар: есть/ѣсть (болу/жеу) және миръ/міръ (бейбітшілік/ғалам) сөздері екі жағдайда да есть және мир болып жазылатын болды.

Басқа тілдерде қолданылуы

Македония тілінде бұл әріп, немесе Й әріпі, македондық авторлар /j/ дыбысын көрсету үшін пайдаланылған, ал /j/ әріпі енгізілгенге дейін. Болгария тілінде бұл әріп 1878 жылға дейін, ал осетин тілінде 1923 жылға дейін қолданылды. Қазіргі уақытта бұл әріп белорус, қазақ, хакас, коми, карпат русині және украин тілдерінде қолданылады, онда /i/ дыбысын білдіреді. Белорус тілінде бұл оныншы әріп, карпат русині және украин тілінде он екінші әріп, қазақ тілінде отыз сегізінші, ал коми тілінде он бірінші әріп болып табылады.