Кіріспе

Марин Преда (; 5 тамыз 1922, Силищеа Гумешти, Телеорман округі, Румыния Корольдігі – 16 мамыр 1980, Могошоая, Илфов округі, Румыния Социалистік Республикасы) – румын романы, соғыстан кейінгі жазушы және «Cartea Românească» баспасының директоры. Кейбіреулер оны Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі румын әдебиетінің ең маңызды романыстысы деп санайды. Алайда, ол постсоциалистік Румынияда да екіұшты пікір тудырды: Преданың соңғы романы «Cel mai iubit dintre pământeni» («Жер тұрғындарының ең сүйіктісі»), өліміне бірнеше ай қалғанда жарық көрді, және Румыниядағы коммунизмнің басталуын батыл сынға алды; ал Преда партия басшылары тарапынан жоғары бағаланды, социалистік Румынияда көптеген наградалар алды және режимге ашық қарсылық танытпады. Өлген кезде Марин Преда Ұлы Ұлттық Ассамблеяның мүшесі болған.

Балалық шақ

Преда Телеорман округіндегі Силиштеа-Гумешти ауылында дүниеге келді, ол Тюдор Калярашудың, егіншінің, және Жоица Преданың ұлы еді. Ол заң жүзінде анасының тегін алып жүрді, себебі оның ата-анасы заңды түрде үйленбеген, өйткені Жоица соғыс жесірі болған және екінші неке оның зейнетақысын жоятын еді. Жоицаның бірінші некесінен екі қызы болды: Мария (Alboaica деп лақапталған) және Мица (Тита). Тюдор Калярашу да жесір болған, ал оның бірінші некесінен үш ұлы болды: Илия (Парашчив), Георге (Ахим) және Ион (Нила). Екі жұбайдың отбасында Ильинка, Марин және Александру (Саэ) да дүниеге келді. Марин Преда балалық шағын осы үлкен, ауылдық отбасында өткізді, ол екі жер учаскесіне ие болғанымен, қаржылық тұрақтылығы болмады.

Білім

1929 жылдың қыркүйегінде мұғалім Ионель Теодореску Марин Преданы бірінші сыныпқа қабылдады, бірақ Преданың әкесі оның оқуға баруына рұқсат бермеді, себебі ол әдетте балаларын 8 жасқа келгенде ғана мектепке беретін. Келесі жылы Преда туған ауылында бірінші сыныпқа қайта қабылданды. Отбасының шаруалық тіршілікпен байланысты өмір салтынан Преда үйдегі шаруа жұмыстарына қатысып, көбінесе сабақтан қалып қоятын. Бірақ, біртіндеп ол сыныптағы үздік оқушылардың бірі екенін көрсетті және үлгерімі үшін марапатталды (осы балалық шақ эпизоды кейіннен оның "Моромеții" романында суреттелді). 1933–1934 жылдар (4-сынып) оқушының өміріндегі ең қиын жылдардың бірі болды: әкесі оқулықтар сатып ала алмады және безгекке шалдықты. Мұғалімнің араласуы арқасында Предаға кітаптар беріліп, оқу жылын аяқтауға мүмкіндік болды. Егер ауылда оқу құралдары табылмайтын болса, ол көршілес ауылдардан оқулықтар алып жүретін. Ұзақ өтініштер мен жалбарынулар арқылы ол анасынан әкесін оны ұстаздар институтына жіберуге көндіруді уәде алуға қол жеткізді. 1934 және 1937 жылдар аралығында ол бесінші-жетінші сыныптарда оқыды, оны көрші Балачи ауылынан Иоан Жоржеску оқытты. Мұғалім қарт жасында оқушы Марин Преданың "сабақта арманшыл болғанын", бірақ "жазуда жақсы болғанын" және Принципаттардың бірігуі туралы берілген тақырыпта Преда "таңғажайып жұмыс" жасағанын есіне алды. Ол 7-сыныпты 9,78 орташа баллмен аяқтады. Преданың соңғы бітіру емтиханы Цоланнештидегі орталық мектепте (Силиштеа Гумештиден он шақырым қашықтықтағы коммуна) өтті. 18 маусымда Предаға №71 диплом берілді, барлық сыныптар бойынша орташа бағасы 9,15 болды.

Туған ауылын тастап кетеді

1937 жылы Александриядағы мұғалімдерді даярлау мектебінің оқу ақысы жоғары болғандықтан, Преда оның орнына Кампулунг Мусселдегі мектепке түсуге тырысты, бірақ көздің нашар көруіне байланысты медициналық комиссиядан өте алмады. Әкесі оны кәсіптік-техникалық училищенің біріне жіберуге әрекеттенді, бірақ Мирошиден келген кітапханашы Константин Паун араласып, Преданы Абрадтағы мектепке жіберді, онда ол стипендиялық емтиханды 10 балдық бағамен тапсырды. Преда жақын арада педагогикалық институттың күнделікті өміріне бейімделді. Оқытушылар оның оқуына риза болды және ол Трансильваниялық әріптестерімен жақсы қарым-қатынаста болды; 1939 жылы ол қысқы демалысын Абрадтан келген әріптесімен өткізді. 1939 жылдың күзінде ол Кристор Одорхейдегі мектепке ауыстырылды, онда тағы бір жыл оқуын жалғастырды. Абрудтағыдай, ол тарих, румын тілі және математикаға ерекше қызығушылық танытты. Мектептегі әдеби үйірмелердің жиналыстарында оны мұғалім Джастин Салантью байқады, ол "ол ұлы жазушы болады" деп болжады. Әдеби үйірмеде жүргенде ол мектептің әдеби журналында жариялануға іріктелген бірнеше қысқа эскиздер жазып, оқыды; алайда, Румыниядағы саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты журнал жабылды және оның жазбалары жарияланбады. Трансильваниядағы үш жылдық өмірі кейіннен жартылай автобиографиялық романдарда – "Viața ca o pradă" ("Өмір – олжа") және "Cel mai iubit dintre pământeni" ("Жер бетіндегі ең жақын") еске түсірілді. 1940 жылы Трансильванияның бір бөлігін Венгрияға берген Екінші Вена шешімінен кейін Преда Бухаресттегі мектепке түсті. 1941 жылдың қаңтар айында ол Легионерлік көтерілістің және оны Иоан Антонескудың басуын көрді. Ол Трансильваниядан келген босқындармен байланыста болды және Бухарестке қоныстанған сарбаздармен кездесті. Три он жыл өткен соң, ол осы оқиғаларды "Viața ca o pradă" және "Delirul" ("Шығарылым") романдарында баяндады. 1940-1941 оқу жылының соңында мектеп директорының көмегімен біліктілік емтиханын тапсырды, бірақ материалдық қиындықтарға байланысты оқуын тоқтатты. Жазда Преда туған ауылына қайтпады: "Егер қайтсам, кете алмаймын" деп ойлады. Ол ештеңе жариялай алмады және тіпті жұмыс таба алмады, Марин Преданың жағдайы күрделеніп бара жатты: "1941-1942 жылдың күзінде және қысында қалай өмір сүргенімді, қандай көздерден күш алғанымды еске түсіру және түсіну мүмкін емес. Тек табиғатқа жат, түсініксіз нәрселер болды. Менің ұйықтауға жерім болмады, Бухаресттің барлық жеріне қырау түсті, мен түнгі Gara de Nord станциясынан Gara de Est станциясына дейін трамваймен тоқтамай жүрдім. Күндіз де, түнде де". Кейде ол інісі Нилаға кішкентай шатырға барып, "сағаттап жоғалып, мойнынан тербеліп отыратын" еді. Румын ақыны Гео Думитреску "Sârmă ghimpată" ("Қырлы сым") атты өлеңдер жинағына Преданың "Жолдан адасқан ұлдың оралуы" өлеңін қосуды жоспарлаған, бірақ жинақ басылуға тыйым салынды. 1941 жылы, Гео Думитреску арқылы, Преда Timpul газетінде корректор болып жұмысқа орналасты.

Әдеби қызмет

1942 жылдың сәуірінде Преда «Парлиту» («Жолған») эскизімен «Тимпуль» газетінде алғаш рет жарияланды, оны ақын Мирон Раду Парашивеску қолдады. 20 жасында жариялануы оған жазуға деген сенімділігін арттырды және ол «Стригоайка» («Өлі емес»), «Салькам» («Акация»), «Калул» («Ат»), «Ноаптеа» («Түн») және «Ла кемп» («Егістікте») сияқты эскиздер мен әңгімелерді жариялауды жалғастырды. Оның қысқа әңгімесі 1948 жылы жарық көрген «Жерлер арасындағы кездесу» («Întâlnirea din pământuri») атты алғашқы жинағына енді. Бұл жинақ Преданың автобиографиялық, «қабырғадағы көшпенді» повестьтерді қолдануын көрсетті: автордың атымен аталған әңгімеде сыншылар автордың әкесін бірден таныды, ол «Морометиде» өзгертілген есіммен де пайда болады. 1943-1945 жылдары ол Румыния армиясында қызмет етті, бұл тәжірибені кейінгі туындыларында сипаттады. 1945 жылы «România liberă» («Азат Румыния») газетінде корректор болып жұмыс істеді. 1949 мен 1955 жылдар аралығында «Моромети» романының бірінші томын жазды, ол кейін оның ең маңызды туындысы деп есептелді. 1952 жылы «Viaţa Românească» («Румыния өмірі») журналының редакторы болды. 1956 жылы «Моромети» романы үшін Әдебиет саласының мемлекеттік сыйлығын алды. Бір жылдан кейін, 1957 жылы, Преда Вьетнамға және Қытайдың Пекин қаласына сапар шекті. 1960-1961 жылдары көп оқыды және шетелдік әдебиетті румын тіліне аударды. Преда Уильям Фолкнерге қызығушылық танытты, оның прозасымен белгілі бір ортақтықтарды байқады. 1965 жылы әйелі Этамен бірге Альбер Камюдің «Ауру» романын румын тіліне аударды. 1968 жылы Румыния жазушылар одағының вице-президенті болып сайланды, ал 1970 жылы «Cartea Românească» («Румыния кітабы») баспасының директоры болды және 1980 жылы қайтыс болғанға дейін оны басқарды. 1970 жылы Николае Ганемен бірлесіп Федор Достоевскийдің «Иблистер» романын аударды. Преданың «Marele singuratic» («Ұлы жалғыз») романы 1971 жылы Жазушылар одағының сыйлығын алды. 1975 жылы жазылған «Delirul» («Қызыл құмар») романы Иоан Антонескудің Румыния тарихындағы рөлін қайта қарастыруға бағытталған. Мұнда Антонеску нацистік Германиямен ынтымақтастығының себебі Бессарабияны қайтарудың жалғыз жолы деп сенген трагикалық тұлға ретінде бейнеленген. Романның алғашқы басылымы тез сатылып кетті. 1974 жылы Румын академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды, ал 1990 жылы қайтыс болғаннан кейін толық мүше болып тағайындалды. «Marele singuratic» романының екінші басылымы 1976 жылы жарық көрді, ал 1977 жылы «Viața ca o pradă» («Жан – олжа») атты кең ауқымды автобиографиялық романын жариялады, оның басты тақырыбы – суретшінің санасының қалыптасуы. 1980 жылы Марин Преда өзінің соңғы романын – «Cel mai iubit dintre pământeni» («Жер бетіндегі ең жақын») жариялады, ол коммунизмді қатал сынға алатын туынды ретінде қарастырылды. Роман саудаға шыққаннан кейін бірнеше аптадан кейін барлық мемлекеттік, университет және мектеп кітапханаларынан, сондай-ақ барлық кітап дүкендерінен алынып тасталды. Көзі куәгер болған адамның айтуынша, 1970 жылы Преда президент Николае Чаушескуге: «Егер сіз социалистік реализмді енгізгіңіз келсе, мен, Марин Преда, өз-өзімді өлтіремін» деген. Бірақ автор ешқашан социалистік реализмді ашық сынаған жоқ және коммунистік режимнің заңдылығына күмән келтірмеді.

Жеке өмір

1955 жылы Преда ақын Аврора Корнуға үйленді. Олардың махаббат хаттары олар қайтыс болғаннан кейін жарияланды. 1959 жылы олар ажырасып кетті. Содан кейін ол Ета Векслерге үйленді, ол кейінірек 1970-ші жылдардың басында Францияға көшіп, олардың некесі аяқталды. Преда үшінші рет Елена Митевке үйленді. Олардың Николай және Александру есімді екі ұлы болды. 1975-1980 жылдары ол Бухарест қаласындағы Strada Pictor Alexandru Romano үйінің 21 нөмірінде тұрды; қазір бұл үйде авторға арналған мемориалдық тақта орнатылған.

Марапаттар

1971 жылы Предаға Румыния Социалистік Республикасының 2-дәрежелі Жұлдыз ордені, "Румыния Коммунистік партиясының құрылғанына 50 жыл толуына орай социализмді құру жұмысындағы ерекше еңбектері үшін" тағайындалды. Преданың "Моромети" романы 1956 жылы Мемлекеттік әдебиет сыйлығымен марапатталды.

Өлім

1980 жылы 16 мамырда Преда Могошоая сарайындағы Жазушылар үйінде кенеттен қайтыс болды. Өлімінен 24 сағат өткен соң жасалған аутопсия оның қандағы алкоголь концентрациясы 3,5 BAC екенін көрсетті, бұл комаға түсуге жеткілікті деңгей. Өлімнің ресми себебі – тыныс алудың қиындауы. Оның отбасы оның кенеттен қайтысы «Cel mai iubit dintre pământeni» романының жарық көргенімен байланысты және күмәнді жағдайларда болғанын айтады. Сот-медициналық сараптаманың қорытындысында: «Марин Преданың өлімі зорлықпен келтірілген, механикалық тыныс алудың қиындауынан болды, яғни алкогольдік комада болғанда тыныс жолдары жұмсақ затпен, мүмкін төсек жабдысымен бітелген». Марин Преда Белу зиратындағы Жазушылар аллеясына жерленді.

Марин Предаға арналған құрметті іс-шаралар

Бухарест лицейі оның атымен аталады, "Марин Преда" теориялық лицейі. Одорхейу Секуйеск лицейі оның атымен аталады, "Марин Преда" лицейі. Турну Магуреле лицейі оның атымен аталады, "Марин Преда" лицейі. Бухарест қалалық кітапханасының филиалы оның атымен аталады, Марин Преда филиалы. Клуж-Напока қаласындағы бір көше оның атымен аталады, Марин Преда көшесі. Турда қаласындағы бір көше оның атымен аталады, Марин Преда көшесі. Орадея қаласындағы бір көше оның атымен аталады, Марин Преда көшесі. Мангалия қаласындағы бір көше оның атымен аталады, Марин Преда көшесі. Рэмнику Валча қаласындағы бір көше оның атымен аталады, Марин Преда көшесі. 2012 жылдың 10 тамызында Марин Преданың туғанына 90 жыл толуына арналған мерекелік шара ретінде Румыния Ұлттық Банкі 10 лей номиналдық күміс ескерткіш монетаны айналымға енгізді. Монета 500 данадан шығарылды.