Кіріспе

Солтүстік Франциядағы Кале қаласы (/UK/'/kæleɪ/ KALay, /US/kæ'leɪ/ kalAY, дәстүрлі түрде '/kælɪs/ KALiss, kalɛ) – Кале департаментіне қарасты порт қаласы, оның субпрефектурасы. Кале Па-де-Каледегі ең үлкен қала болғанымен, департамент префектурасы Аррас қаласы үшінші орында тұрады. Қаланың халқы 67 544 адамды құрайды, ал қалалық аймақтың халқы 144 625 (2020 жылғы мәлімет). Кале Дувр бұғазына қарайды, бұл Англия жоғалауының ең тар бөлігі, ені осы жерде ғана шамалы, және Англияға ең жақын француз қаласы болып табылады. Аспан ашық болғанда Каледен Довердің ақ жартастарын көруге болады. Кале Франция мен Англия арасындағы паромдық қатынастар үшін маңызды порт болып табылады, ал 1994 жылдан бері Ла-Манш туннелі жақын орналасқан Кокель қаласын Фолкстоунмен теміржол арқылы байланыстырады. Географиялық орнының арқасында Кале орта ғасырлардан бері Англиямен сауда және көлік байланысының маңызды орталығы және ірі порт болып келген. 1347 жылы Англияның Эдуард III қаланы басып алғаннан кейін Кале ағылшын билігіне көшкен, ал 1360 жылы жасалған келісімшарт Калені ресми түрде Англияға қаратуды бекітті. Кале жүн өндірісінің гүлденген орталығына айналды және қала, қала, қала және жүн саудасының қақпасы ретіндегі маңыздылығы үшін «Ағылшын тәжіндегі ең жарқын маржан» деп аталды. Кале 1558 жылы Франция оны қайта басып алғанға дейін ағылшын билігінде болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала дерлік толығымен қиратылды: 1940 жылдың мамыр айында Кале қоршауы кезінде қаланы басып алған неміс әскерлері үшін ол стратегиялық бомбалау нысаны болды. Немістер Англияға зымырандар ұшыруға дайындалу үшін жағалау бойында алып бункерлер салды. Қаланың ескі бөлігі – Кале-Норд, арналар мен порстармен қоршалған жасанды аралда орналасқан. Қаланың қазіргі бөлігі, Сен-Пьер, оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қарай созылған. Ескі қаланың орталығында Place d'Armes алаңы орналасқан, онда 13 ғасырда салынған Tour du Guet қарау мұнарасы тұр, ол 1848 жылға дейін маяқ ретінде пайдаланылды. Алаңның оңтүстік-шығысында Каледе ағылшын билігі тұрған кезеңде салынған Нотр-Дам шіркеуі орналасқан. Бұл Франциядағы ағылшын тікбұрышты стилінде салынған жалғыз шіркеу деп есептеледі. Осы шіркеуде Францияның бұрынғы президенті Шарль де Голль Ивон Вендрукске үйленген. Алаңнан оңтүстікке қарай және Сент-Пьер паркіне қарама-қарсы жағында қала әкімдігі (Hôtel de Ville) мен 20 ғасырдың басында салынған қоңырау мұнарасы орналасқан. Бүгінде Кале қаласын жылына 10 миллионнан астам адам бағындырады. Көлік торабы болумен қатар, Кале балық аулау порты және балық саудасының маңызды орталығы болып табылады, сонымен қатар қаланың атақты лаке өнеркәсібінде 3000-ға жуық адам жұмыс істейді.

Ерте тарих

Бұл аймақтағы алғашқы қоныстану тарихы туралы мәліметтер шектеулі. Кейде римдіктер бұл елді мекенді Калетум деп атаған және оның Юлий Цезардың Британияға жорығының бастапқы нүктесі болғаны айтылады. Дегенмен, Цезардың жорықтары туралы есептерінде Калетум есімі кездеспейді. Цезар өзінің аттанған жерін Portus Itius деп сипаттаған, ол Булоньге жақын орналасқан деп саналады. Сол кезде Кале Солтүстік теңіздегі арал болған. Кале көптеген ғасырлар бойы ағылшынның алғы шебі болды, ол батпақтармен қоршалған арал болғандықтан және құрлықтан шабуыл жасау қиын болғандықтан. 10 ғасырға дейін бұл құмды жағалаудағы, шағалы тастармен және кіші өзенмен шектескен, голланд тілінде сөйлейтін балықшылар ауылы болған, ал Аа өзенінің ерте ортағасырлық сағасының батыс жағында табиғи порты орналасқан. Каледен шығысқа қарай құмды қырқалар созылған сайын, оның артындағы кеңістік фенге айналды, өйткені сағасы бірте-бірте лай мен шымтезекпен толып кетті. Кейіннен, Сент-Омер сауда орталығынан, сондай-ақ жаңадан құрылған жағалаудың батысынан, ортасынан және шығысынан – Кале, Гравелин және Дюнкерк қалаларынан өтетін каналдар салынды. Кале 997 жылы Фландрия графымен күшейтілді және 1224 жылы Булонь графымен бекітілді. 1189 жылы Ричард Арыстан жүрек үшінші крест жорығына қатысу үшін Калеге келгені куәландырылды, содан кейін 1347 жылы Эдуардтың Кале қаласын қоршауы мен басып алуы болды. Ашуланған ағылшын королі қала тұрғындарының ұзақ қарсылық көрсетуі үшін ("жасампаздық қорғаныс") жазалау шараларын талап етті және қала халқын жаппай өлтіруге бұйрық берді. Алайда, ол алты басшы азаматтың бас киімдерін және аяқ киімдерін шешіп, мойындарына арқандар ілгізіп, өлімге өздерін тапсырса, оларды кешіруге келісті. Олар келген кезде ол оларды өлімге жіберді, бірақ оның патшайымы, Хеноның Филиппасы, олардың өмірін сақтауды өтінді, ол оларды кешірді. Бұл оқиға 1895 жылы қалада орнатылған Огюст Роденнің ең танымал мүсіндерінің бірі – "Кале буржуаларында" (Les Bourgeois de Calais) бейнеленген. Делегация мүшелерінің өмірін сақтап қалған король Эдуард француз халқын қуып шығып, қалаға ағылшындарды қоныстандырды. Бұрын Артуа графесі берген Кале қалалық хартасы сол жылы (1347) Эдуардпен қайта расталды. 1360 жылы Бретинь шарты Гин, Марк және Кале қалаларын – ұжымда "Кале палитрасын" – мәңгілікке ағылшын билігіне берді, бірақ бұл шешім ресми түрде және толыққанды жүзеге аспады. 1363 жылдың 9 ақпанында қала маңызды портқа айналды. Ол 1379 жылдан бастап Теруан епархиясының құрамында болды, Франциямен шіркеулік байланысын сақтап қалды. Қала қаз, қорғасын, мата және жүн саудасы үшін (немесе "степлдер") маңызды қақпа болғандықтан "ағылшын тәжіндегі ең жарқын маржан" деп аталды. Оның кедендік түсімдері кейде ағылшын үкіметінің кірісінің үштен бірін құрады, ал жүн ең маңызды элемент болды. Оның шамамен 12 000 халқының 5400-і жүн саудасымен байланысты болды. Кале губернаторлығы немесе капитандығы табысты және жоғары бағаланған мемлекеттік лауазым болды; әйгілі Дик Уиттингтон 1407 жылы бір уақытта Лондон қаласының лорд-мэрі және Степл қаласының мэрі болды. Кале көп жылдар бойы Англия Корольдігінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылды, оның өкілдері ағылшын Парламентіне қатысты. Алайда, Каледегі ағылшынның бекініп қалуы қымбатқа түсетін бекіністерді күтіп ұстауға байланысты болды, өйткені қалада табиғи қорғаныс болмады. Калені ұстау Франция және Бургундия герцогтігінің күштерімен жиі сынақтан өткізілетін қымбат іс болды, Франко-Бургундия шекарасы жақын жерде орналасқан. Британдық тарихшы Джеффри Элтон бір кезде "Кале – қымбат және пайдасыз – сақталғаннан гөрі жоғалған жақсы" деген пікір білдірген. Каледегі ағылшын билігінің ұзақтығы Бургундия мен Франция арасындағы алауыздықтың салдары болды: екі тарап та қаланы қалайтын, бірақ Англияның оны бақылауда ұстағанын қалаған. Бұл тұрақсыздық 1430 жылы Жанна д'Арктің Компиень қоршауындағы соңғы шайқасынан кейін Франция тажының Бургундияны жеңуімен және герцогтікті Францияға қосуымен бұзылды.

XVI ғасыр

1532 жылы Англия королі Генрих VIII Кале қаласына сапар шекті және оның әскері қалада шамамен 2400 төсек және 2000 жылқыға арналған тұрақтар бар екенін анықтады. Корольдік сапардан кейін 1536 жылы қала басқаруы Англиямен байланысты нығайту мақсатында реформаланды. Бұл реформаның нәтижесінде Кале парламенттік округке айналып, Англия Парламентінің Өкілдер палатасына өкілдер жіберді. 1552 жылдың қыркүйегінде біраз уақыт француз қызметінде болған ағылшын оқиғасы Томас Стукли, Калені басып алу жоспарларын Лондон билігіне жеткізді, одан кейін Англияға шабуыл жасау көзделіпті. Бұл жоспарларды Стуклидің өзі жасаған болуы мүмкін. 1558 жылдың 7 қаңтарында Франция королі Генрих II Гиз герцогы Франциск бастаған әскерді Калені қоршау үшін жіберді. Француздар шабуыл жасағанда, олар ағылшындарды Nieulay бекінісінде күтпеген жерден тапты, ал шабуылдаушыларды су басуға мүмкіндік берген шлюздер ашылмай қалды. Англия королевасы Мэри I бұл оқиғаны қорлықты құбылыс деп санады. Хабарды естігенде, ол: «Мен өлгеннен кейін, денеме қарағанда, жүрегімде «Филип» [күйеуі] және «Кале» жатыр екенін табасыңдар», – деген сөздерді айтқан деседі. Сол кезде Калеизис деп аталған Кале аймағы, француздардың оны қайта басып алуын еске алу үшін Pays Reconquis («Қайта басып алынған жер») деп қайта аталды. Бұл атау испандық Реконкистаны еске салады, француздар оны жақсы білген, және Испаниямен соғыс кезінде (Испания королі Филипп II сол кезде королева Мэридің күйеуі болғандықтан) осылай әдейі мазақтауға тырысқан болуы мүмкін. Қала 1596 жылдың 24 сәуірінде Испанияның Нидерландысынан Австрияның Альберт герцогы бастаған шабуылда испандықтар тарапынан басылып алынды, бірақ 1598 жылдың мамыр айында Вервен шарты бойынша Францияға қайтарылды.

17 ғасырдан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін

Кале 17-шы ғасырда маңызды теңіз қаласы және контрабанда орталығы болып қала берді. Алайда, келесі ғасырда Кале порты біртіндеп тоқырап, жақын орналасқан Булонь және Дюнкерк порттары дамып, бәсекелесе бастады. 18-шы ғасырдың соңындағы француз революциясы Калеге әсер етпеді және ешқандай атылу орын алмады. 1805 жылы Каледе Наполеонның Британияға жоспарланған шабуылынан бұрын оның әскерінің және шабуыл флотының бір бөлігі бірнеше ай бойы орналасты. 1818 жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін британ армиясы Ватерлоодан кейін Франциядан елге қайтқанда Калені аттану порты ретінде пайдаланды. Генерал Мюррей британдық әскерлердің Франциядан эвакуациясын бақылау үшін сэр Мэнли Пауэрді тағайындады. Сол кезде қарым-қатынас жақсарды және 3 желтоқсанда Кале мэрі Пауэрге, кемеге отырған кезде француз халқына және Кале қаласына көрсеткен мейірімділігі үшін алғыс айта отырып хат жазды. 1847 жылы қала халқы 12 580 адамды құрады, олардың көпшілігі ағылшындар болды. Кале Еуропаға саяхаттайтын британдықтар үшін маңызды порттардың бірі еді. Бірінші дүниежүзілік соғыста британ экспедициялық корпусы (BEF) жақын майданға қарай Солтүстік Па-де-Кале және Фландрия аймақтарынан өтіп, Калеге келді. Кале Батыс майданға қару-жарақ пен қосымша күштерді жеткізуде маңызды роль атқарды. 1930 жылдары қала саяси тұрғыдан социалистік бекініс ретінде танымал болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыста Кале қаласы дерлік толығымен қиратылды. 1940 жылдың мамыр айында, қала жаулап келген неміс әскерлерінің маңызды мақсаты болды және соңғы тіректі қорғанысқа айналды – Кале қамалы, ол Дюнкерк шайқасынан бірнеше күн бұрын неміс күштерінің үлкен бөлігін өз бағытына бұрды. 1940 жылдың 22-27 мамырында, 3000 британдық және 800 француз әскері, Корольдік теңіз күштерінің кемелерінің көмегімен, 10-шы танк дивизиясына қарсы 1940 жылдың 22-27 мамырында тұрды. Қала артиллериялық оқтармен және дәлдікпен жасалған бомбалаудан қирады, ал қала түскенге дейін 3800 салдарын қорғаушылардың барлығы 30-ы ғана эвакуацияланды. Бұл Динамо операциясына көмектескен болуы мүмкін, Дюнкерктегі одақтас күштердің эвакуациясы, себебі 10-шы танк дивизиясы Каледе болмағанда Дюнкерк аймағындағы қорғанысқа қатысқан болар еді. 1940 жылдың 26 мамыры мен 4 маусымы аралығында Дюнкеркте немістерден шамамен 330 000 одақтас әскері қашып кетті. Неміс оккупациясы кезінде, қала Па-де-Кале/Фландрия аймағындағы неміс күштерінің бас штабына айналды және немістер одақтастар осы жерге шабуыл жасайды деп сенгендіктен, өте күшті бекітілді. Сондай-ақ, ол V1 зымырандарын ұшыру алаңы ретінде пайдаланылды және соғыстың көп бөлігінде немістер аймақты Англияның оңтүстік-шығыс бөлігін бомбалау үшін пойыздық артиллерия орнату үшін пайдаланды. 1943 жылы Англияның оңтүстік-шығысына зымырандарды ұшыруға дайындық ретінде жағалау бойында үлкен бекіністер салды. Теңізден шабуылға қарсы ауыр дайындықтарға қарамастан, одақтастардың шабуылы Нормандияда, Д күні, батысқа қарай өтті. Кале қатты бомбаланды және оққа түсті, неміс байланысын бұзу және оларға одақтастар Па-де-Кале аймалына (Нормандияға емес) шабуыл жасайды деген сенімді ұқтыру үшін. Бұл кезде қаланың көп бөлігі қираған болатын, және 1944 жылдың 25 қыркүйегі мен 1 қазаны аралығында генерал Дэниел Спридің 3-ші канадтық жаяу әскер дивизиясы оны қоршап алып, азат етті. 1945 жылдың 27 ақпанында Кале соңғы бомбалауға ұшырады – бұл жолы Корольдік әуе күштерінің бомбалаушылары қаланы сол кезде әлі неміс әскерлері басып алған Дюнкеркпен шатастырды. Соғыстан кейін тарихи қаланың жаңадан салынуы шектеулі болды және көптеген ғимараттар заманауи болып салынды.

ХХІ ғасыр көші-қон мәселелері

1999 жылдан бастап немесе одан ертерек Кале маңына заңсыз иммигранттар мен пана іздеушілердің саны артуда, олар «Кале джунглісі» деп аталатын бірнеше уақытша лагерьде тұрып жатты. Олар Кале порты немесе Евротуннель Кале терминалы арқылы өтетін жүк көліктеріне, паромдарға, көліктерге немесе пойздарға жасырынып, Ұлыбританияға өтуге тырысып, немесе Франциядағы пана алу өтініштері қарастырылуын күтіп тұрды. Бұл адамдар Дарфур, Ауғанстан, Сирия, Ирак, Эритрея және Африка мен Азияның басқа да дамылмаған немесе қақтығыстарға толы елдерінен келген пана іздеушілер мен экономикалық мигранттардан құралды. Каледегі мигранттық дағдарыс 2015 жылдың жазында Ұлыбритания мен Франция арасындағы шиеленісті күшейтті. Ұлыбритания Францияны мигранттардың Ла-Манш туннеліне кіруіне тосқауыл қоймағаны үшін немесе шекара бойындағы қоршауларды бұзуға тырыспағаны үшін айыптады. Британ премьер-министрі Дэвид Кэмерон заңсыз иммигранттар аралға жеткен жағдайда да Ұлыбританиядан қуылғанын мәлімдеді. Каледе пойызға мініп кетуге тырысатын мигранттар мен босқындарды тоқтату үшін Ұлыбритания үкіметі Евротуннель кешенінің айналасына орнатылатын қоршауларды ұсынды. 2016 жылдың 26 қазанында француз билігі лагерь тазартылғанын хабарлады. 2017 жылдың қаңтарына қарай 500-1000 мигрант, олардың көпшілігі ересектердің күтімінде жоқ кәмелетке толмағандар, Каледе қысыммен тұрып қайтып келді және содан бері олардың қатысуы байқалып тұрады.

Экономика

Англияға жақын орналасқандықтан, бұл қала ғасырлар бойы маңызды порты болып табылады. Бұл Англия мен Франция арасындағы басты паромдық қабылдау орны, Ла-Манш арқылы жасалатын жүзеге асырылатын сапарлардың көп бөлігі Дувер мен Кале арасында жүзеге асырылады. Каледен жұмыс істейтін компанияларға SeaFrance (қазіргі уақытта таратылуда), DFDS Seaways және P&O Ferries кіреді. Ла-Манш туннелінің француздық бөлігі Кале маңында, Кокельде, қаладан батысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан. Каледен оңтүстікке қарай 148 миль (238 км) қашықтықта орналасқан Парижге тікелей теміржол байланысы бар. Жыл сайын Кале қаласына 10 миллионнан астам адам келеді. XX ғасырдың басында қала экспорттаған тауарлар: тігізгіш, химиялық өнімдер, қағаз, шарап, әсіресе шампан, спирттік ішімдіктер, сабан, жүн, картоп, тоқыма бұйымдар, жеміс-жидектер, шыны ыдыстар, тігізгіш және металл бұйымдар. XX ғасырдың басындағы негізгі импортқа мақта және жібек маталар, көмір, темір және болат, мұнай, ағаш, шикі жүн, мақта жіптері және пробка кірді.

Саясат

Кале Па-де-Кале аймағының 7-ші сайлау округінің құрамына кіреді. Жергілікті депутат – республикашыл Пьер Анри Дюмон. Кале қаласының мэрі 2008 жылдан бері Наташа Бушарт, бастапқыда «Халықтық қозғалыс үшін одақ» партиясынан, кейіннен оның ізбасары «Республикашылар» партиясынан. 1971 жылдан 2008 жылға дейін қала әкімі Француз коммунистік партиясының (PCF) мүшесі болды: Жан Жак Барте (1971–2000) және Жакки Хенин (2000–2008).

Арм алаңына

Кале қаласындағы ең үлкен алаңдардың бірі – Place d'Armes. Ол күзет мұнарасымен іргелес орналасқан және орта ғасырларда қаланың орталығы болған. Кале Англияның аумағында болған кезде (1347–1558), ол Базар алаңы (place du Marché) деп аталған. Ағылшын үкіметінің соңында ғана ол Place d'Armes атауын алды. 1558 жылы Гиз герцогы Франциск Калені қайта басып алғаннан кейін, Франциск II Калеге жылына екі рет алаңда жәрмеңке өткізуге рұқсат берді, ол әлі күнге дейін жалғасуда, сондай-ақ жұма және сенбі күндері көтеріңкі базар болып өтеді.

Қалалық қонақүй

Соңғы онжылдықта елеулі жаңарудан өткен қала орталығы, Place du Soldat Inconnu алаңындағы ерекше қала әкімдігі (Hôtel de Ville)мен көз тартады. Ол 1911 және 1925 жылдар аралығында фламандтық Ренессанс стилінде, 1885 жылы Кале және Сен-Пьер қалаларының бірігуінің құрметіне салынған. Бұрынғы қала әкімдігі 1818 жылы салынған еді. Қаланың ең әдемі ескерткіштерінің бірі саналатын, оның сәнді 74 метрлік сағат мұнарасы мен қоңырау шалымы теңізден де, қала ішінде де көрінеді және күні бойы естіледі. 2005 жылдан бері ЮНЕСКО қорғауында. Ғимараттың бөліктері, оның ішінде шатыры мен қоңырау шалымы, негізгі залы, шыны жабыны, баспалдағы, бірінші қабатты қызмет ететін дәліз, бірінші қабаттағы бөлмелер (декорациясымен қоса): той бөлмесі, VIP лаунжы, кеңес лаунжы және кабинет бөлмесі 2003 жылғы 26 маусымдағы үкімет шешімімен тарихи ескерткіштер тізіміне енгізілді. Залда боялған әйнектер, көптеген картиналар және тамаша безендірулер бар. Қазіргі 1400 орындық шіркеудің көп бөлігі 1631–1635 жылдарға дейін салынған. Шіркеу Әзіре Мәриямға арналған, крест пішіндес, бір негізгі және төрт қанаттан тұрады. Ескі бас алтарь 1628 жылы салынған, Генуядан Антверпенге тасымалдау кезінде жағалауда қираған Каррара мраморынан жасалған. Онда он сегіз мүсін болған, ал екеуі алтарьдың екі жағында тұрған – Әйіс Сент-Луи мен Шарльді бейнелеген. Генерал де Голль 1921 жылғы 6 сәуірде соборда Ивон Вендрукпен үйленді. Биіктігі 35–39 метр (мәліметтер әртүрлі). 1580 жылғы жер сілкінісі мұнараны екіге бөлді, бір кезде толығымен құлау қаупі туды. Мұнара 1606 жылы жөнделді, содан кейін Кале саудагерлерін қабылдауға арналған зал ретінде пайдаланылды. Ол шамамен 30 жыл бойы жөнделмеді. 1770 жылы 1348 жылғы түпнұсқа қоңыраумен бірдей қоңырау құйылды. Биіктігіне байланысты 17 ғасырдың соңынан бастап 1905 жылға дейін қала үшін маңызды бақылау бекеті болды. Оның құрылысының мақсаты – жаугершілікке қарсы тұру, бірақ 1596 жылғы 24 сәуірде Австрияның эрцгерцогы Альберт қалаға сәтті шабуыл жасады. Людовик XIII және кардинал Ришелье бір кезде цитадель мен Калені әскери порт мақсатында үлкен қабырғалы қалаға айналдыруды қарастырды, бірақ ұсыныстар іске аспады. 1680 жылдары бекіністі аралаған Вобан оны бекініс емес, "басқаларға үй және демалыс күні өткізу орны" деп сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол бомбалаудан қорғануға арналған баспана ретінде пайдаланылды. Онда Ланкастер мұнарасы бар, бұл атау көбінесе қамалдың өзіне беріледі. Роджер Саленгро даңғылында орналасқан Нейлей форты алғашқыда 12 немесе 13 ғасырда салынған. 1346 жылы ағылшын шапқыншылығы кезінде су қорғанысы үшін шлюздер мен қақпалар қосылды және 1525 жылы қамал тұрғындары қаланы су басу арқылы қорғай алатындай етіп, оның айналасына бекініс салынды. 1677 жылғы сәуір және мамыр айларында Людовик XIV және Вобан Калеге келіп, Нейлей фортын толық қайта құруға бұйрық берді. Ол 1679 жылы Хемс өзенін кесіп өтетін Нейлей көпірін қорғау мақсатында аяқталды. 1815 жылы форт қирап, 1903 жылға дейін шаруаларға сатылмай, жақсартылмады. Театрлар мен мәдени орталықтар: Le théâtre municipal, Le Centre Culturel Gérard Philipe, Le Conservatoire à rayonnement départemental (CRD), L'auditorium Didier Lockwood, L'École d'Art de Calais, Le Channel, Le Cinéma Alhambra және La Médiathèque municipale. Le théâtre municipal немесе Кале театры Лафайетте бульварында орналасқан және 1903 жылы 1811 және 1871 жылдар аралығында зират ретінде пайдаланылған жерде салынған. Театр 1905 жылы ашылды. Фасадтың бірінші қабатында поэзия, комедия, би және музыка өнерлерін бейнелейтін мүсіндер орналасқан. Республика президенті Арман Фаллиер және оның үкіметі Кале қаласына 27 құрбанның мемлекеттік жерлеу рәсіміне келді. Бұл құрбандардың бірі, Дельпьер Огюст (1889–1910), Кале жағалауында 21 жасында суға батып кетті; қаладағы док оның есімімен аталады. Ескерткіш 1913 жылғы 22 маусымда ашылды. "Жаккард" монументі 1910 жылы алаңға Кале театрының кіреберісінің қарсысында орнатылды. Ол Жакард тоқыма станогын ойлап табу арқылы кружево дамытуға қосқан үлесі үшін Каледе танымал болған Джозеф Мари Жакардты еске алады. Қаланың Курген ауданындағы биік бағана Луи XVIII сапарын еске алады. Парк Ришелье, соғыс ескерткішінің артындағы бақ 1862 жылы ескі қала қамалдарының орнында салынды және 1956 жылы қайта жобаланды. Онда 1962 жылы Ив де Коэтлогон салған, екі дүниежүзілік соғысты еске алатын, бейбітшілікті бейнелейтін мүсін орналасқан. Парк Ришельедегі тағы бір ескерткіш, 1994 жылғы 23 сәуірде орнатылған, Эмма, Леди Гамильтонның соңғы демалыс орнының шамамен орнын көрсетеді. Ол 1815 жылғы 15 қаңтарда Каледе қайтыс болды.

Мейрамханалар мен түнгі клубтар

Көптеген жылдар бойы Каледегі ең танымал қонақ үй – Hôtel d'Angleterre болды, оны көбінесе Dessin немесе Dessein деп атады, себебі дерлік жүз жыл бойы оны осы отбасы иеленген. Қонақ үй 1954–55 жылдары қайта салынды. Онда 41 жеке ваннасы бар бөлме бар. Каледегі түнгі өмірдің басты орталығы – Рояль көшесіндегі Казино Ле Туке және 555 клубы. Казино Ле Туке әр ай сайын кешкі ас пен биден тұратын кабаре ұйымдастырады. Казинода ойын автоматтары, блэкджек, рулетка және покер ойнауға мүмкіндік бар.

Білім

Каледе бірнеше мектеп бар. Олардың ішінде Groupe Scolaire Coubertin, Eglise Saint Pierre, Universite du Littoral, Centre Universitaire, Пастор Мартин Лютер Кинг көшесіндегі Lycée HQE Léonard de Vinci, Сопиранттар көшесіндегі École d'Art de Calais және Фур а Шо көшесіндегі Centre Scolaire Saint Pierre бар. Бұл мектеп бастауыш сыныптарда, орта мектепте және кәсіптік білім береді. Қалада кем дегенде жеті колледж бар, мысалы, Мартин Лютер Кинг көшесіндегі Martin Luther King колледжі, Ервант Туманиантс даңғылындағы Collège Nationalisé Lucien Vadez, Гейлард көшесіндегі Collège Les Dentelliers, Марешо көшесіндегі Jean Mace колледжі, Республика алаңындағы Collège République, Орлеансвилл көшесіндегі Vauban колледжі және Шампилер көшесіндегі Jeanne d'Arc жеке аралас колледжі.

Спорт

Кале қаласы футболда Кале RUFC клубы арқылы өкілдік етілді, ол Ұлттық чемпионатта бақ сынасты. Клуб 1902 жылы Racing Club de Calais деп құрылған, ал 1974 жылы Calais Racing Union Football Club деп қайта аталды. Кале RUFC француз кубогының жарыстарында жақсы даңққа ие болды және 1999/2000 маусымында финалға дейін жетті, бірақ соңында "Нант" клубына есе жіберді. 2008 жылдан бері олар 12 000 көрерменге арналған Stade de l'Épopée стадионында ойнады. Calais Racing Union 2017 жылдың қыркүйегінде таратылды. Каледегі регби клубы – Amicale Rugby Calaisien. Баскетбол Каледе Calais Basket (ерлер) және COB Calais (әйелдер) командаларымен, ал волейбол Lis Calais (ерлер) және Stella Calais (әйелдер) командаларымен танымал. Сонымен қатар, жеңіл атлетика, гандбол және футбол сияқты түрлі спорттармен айналысатын SOC клубы және яхта клубы Yacht Club de Calais бар. Каледе Les Seagulls атты американдық футбол командасы да бар.

Теңіз

Кале порты Еуропадағы алғашқы кабельдік кемелер порты және Франциядағы төртінші ірі порт, сондай-ақ жолаушылар трафигі бойынша ең ірі порт болып табылады. 2018 жылы Дувр – Кале бағыты бойынша 9 168 000 жолаушы тасымалданды. Порттан әр 30 минут сайын кемелер келіп-кетеді.

Ауа

Каледе әуежай және әуе алаңы бар. Кале-Дюнкерк әуежайы Марк қаласында, Каледен шығыс-солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Сент-Инглевер әуе алаңы Сент-Инглеверде, Каледен оңтүстік-батысқа қарай орналасқан.