Кіріспе

Ласкар – Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және басқа да аумақтардан шыққан теңізші немесе халық қарулы күштерінің мүшесі. Ласкар 16 ғасырдан бастап 20 ғасырдың ортасына дейін еуропалық кемелерде жұмыс істеген, Үндістан субконтиненті, Оңтүстік-Шығыс Азия, Араб әлемі, Британдық Сомалиленд немесе Жақсы Үміт мүйісінің шығысындағы жерлерден келген адамдарды білдіреді.

XVI ғасыр

Еуропалықтар алғаш рет теңіз жолымен Үндістанға келген кезден бастап, үнді теңізшілері еуропалық кемелерде жұмыс істеген. 1498 жылы теңіз арқылы Үндістанға жеткен алғашқы еуропалық Васко да Гама, Малиндиде (қазіргі Кенияның жағалауындағы елді мекен) португал кемесін Үнді мұхиты арқылы Үндістанның оңтүстік-батысындағы Малабар жағалауына жеткізу үшін үнді навигаторын жалдады. Португал кемелері 16 және 17 ғасырларда Үндістан субконтинентінен, негізінен Гоадан және Үндістандағы басқа португалдық колониялардан көптеген ласкарларды жұмысқа алды. Португалдықтар "ласкар" терминін өз кемелеріндегі, Жақсы Үміт мүйісінің шығысындағы аймақтардан – яғни, Үндістаннан келген барлық теңізшілерге қолданды. Португал және испан теңіз империялары арқылы кейбір үнді ласкарлары британдық кемелерге де ілігіп, Үндістанға барған алғашқы британдық Шығыс Индия компаниясының кемелерінде теңізшілер болып қызмет етті. XVI ғасырға жататын жапондық Намбан суреттерінде үнді ласкарларынан құралған экипаждар бейнеленген. Лузо-азиялықтар бүкіл Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда қолданылған өздерінің пиджин португал тілін дамытқан болуы мүмкін.

XVII ғасыр

Британдықтар "ласкар" терминін қабылдағанда, бастапқыда оны барлық азиялық экипаж мүшелеріне қолданды, бірақ 1661 жылдан кейін және Португалия Бомбейді Англияға өткізгеннен кейін, бұл термин негізінен Шығыс Үндістаннан келген экипаж мүшелерін сипаттау үшін пайдаланылды. Басқа терминдердің ішінде "топаз" – Индо-португал теңіз милициясын, әсіресе Бомбей, Тана және Диу, Даммам, Кочин, Хугли өзені сияқты бұрынғы португалдық аумақтардан келгендерін сипаттау үшін қолданылды. "Сепой" термині үнділік әскери жасақтарын сипаттау үшін қолданылды. Ұлыбритания кемелерінде жұмыс істейтін үнді теңізшілерінің саны соншалықты көп болғандықтан, британдықтар 1660 жылдан бері қолданылып келе жатқан Навигациялық актілер арқылы оны шектеуге тырысты. Аталған актіге сәйкес, Азиядан тауар әкелетін британдық тіркелген кеменің экипажының 75 пайызы британдықтардан болуы керек еді. Мұның қажеттілігі бастапқыда Еуропалық теңізшілердің Үндістанға бағытталған кемелерде жоғары ауру және өлім-жітім көрсеткіштеріне және Үндістанда олардың жиі дезертирлеуіне байланысты туды, бұл кері сапарға жеткілікті экипаж болмауына әкелді. Тағы бір себеп – соғыс, оның кезінде Корольдік теңіз флоты Үндістандағы Компания кемелерінен британдық теңізшілерді әскерге шақыруды күшейтті.

XVIII ғасыр

1756 жылы адмиралдар Покок пен Ватсонның флоты, подполковник Роберт Клайвтың экспедициялық күшімен Бомбейден 1300 адаммен, оның ішінде 700 еуропалық, 300 сепой және 300 "топаз индо португал" адамдарымен жолға шықты. Ангрияға қарсы экспедиция – британдықтардың индо-португалдық милициясын пайдалануының алғашқы мысалы және Бомбей теңіз флотының алғашқы әрекеттерінің бірі. Ласкарлар Веллингтон герцогымен бірге Үндістанда 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы науқандарда қызмет етті. 1786 жылы Лондонға кедейлерді құтқару комитеті құрылды, себебі Лондон қаласында қалған ласкарлар туралы алаңдаушылық болды. Алайда, комитет құрылғаннан кейін бір ай өткен соң жасалған есепте 250 көмек алған адамның тек 35-і ғана ласкарлар екені анықталды. Капитан Джеймс Куктың Тынық мұхитына жасаған екінші сапарында, кеме көптеген адамдарды (Кук қоса) жоғалтып, Англияға қайту үшін Азияда жаңа экипажға ие болуға мәжбүр болды. 1797 жылы Калькуттада салынған кемеде ласкарлардың бір тобы Тасмания жағалауындағы Презервация аралында кеме апатына ұшырады. Сидней шығанағының апаты – Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы құрылғаннан кейін болған алғашқы сауда кемесінің апаты болды. Ласкарларға ақ теңізшілердің жалақысының 50% ғана төленді және олардан көбінесе ұзақ жұмыс істеу күтілді, сондай-ақ оларға көбінесе сапасы нашар және мөлшері аз тамақ берілді. Ласкар экипаждарының еңбекақысы "еуропалық немесе негр теңізшілерінікінен әлдеқайда төмен болды" және "ласкар экипажын азықтандыру құны британдық экипажға қарағанда 50 пайызға арзан болды, күніне алты пенс, британдық экипаж үшін күніне он екі пенс болды".

XIX ғасыр

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Бенгалия, Ассам және Гуджараттағы өндіріс орындарының маңындағы аймақтардан, сондай-ақ Йемен, Британдық Сомалиленді және Португалияның Гоа қаласынан теңізшілерді жұмысқа алды. Британдықтар оларды ласкарлар деп атады. Бұл теңізшілердің арасында 1960 жылдарға дейін британдық (және еуропалық) кемелерде қызмет еткен үнді теңізшілері де болды. 1803 және 1813 жылдар аралығында Үндістаннан британдық порт қалалары мен қалаларына 10 000-нан астам ласкар келді. 19 ғасырдың басында британияға жыл сайын 1000-ге жуық ласкар келіп, әдетте британдық порттарда тоқтаған. Кейбіреулері Навигациялық заң сияқты шектеулерге байланысты немесе кемеде қалып қойып, жаман қарым-қатынасқа ұшырағандықтан Ұлыбританиядағы порт қалалары мен қалаларына қоныстанды. Көптеген ласкарлар бір кемеде қызмет ете алатын теңізшілер санына байланысты тасталып, кедейлікке ұшырады. Ласкарлар көбінесе христиандық қайырымдылық үйлерінде, пансионаттарда және казармаларда тұратын. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде британдық кемелерде 51 616 үнді ласкары жұмыс істеді, олардың көпшілігі бенгалдықтар еді. Олардың арасында 8000-ге жуық үнді (олардың кейбіреулері бұрынғы ласкарлар) 1950 жылдарға дейін Ұлыбританияда тұрақты түрде өмір сүрді. Офицерлер мен ласкарлардың арасындағы тілдік кедергілер аудармашыларды пайдалануды өте маңызды етті. Тілдік кедергіге байланысты палубада жұмыс істейтін ласкарлар өте аз болды. Кейбір еуропалықтар өздерінің командаларының тілдерін меңгеруге қол жеткізді. Джон Адольф Поуп сияқты тәжірибелі капитан тілдерді жақсы білді және ласкар экипажына күрделі бұйрықтар бере алды. Көбінесе "серанг" деп аталатын жергілікті басшылар, сондай-ақ серангтарға көбінесе көмектесетін "тиндалдар" капитанмен тікелей байланыс жасай алатын жалғыз адамдар болды және олар көбінесе ласкарлар үшін сөйлейтін. Көптеген ласкарлар ағылшын тілін үйренуге тырысты, бірақ олардың азы ғана еуропалық капитанмен ұзақ сөйлесе алды. Ласкарлар Австралияға көмекпен өту үшін кемелерде және Ұлыбританияның отарлық соғыстарында, соның ішінде Буер соғыстарында және Боксер көтерілісінде әскери кемелерде қызмет етті. 1891 жылы британдық сауда кемелерінде 24 037 ласкар жұмыс істеді. Мысалы, 1891 жылы Лондоннан Сиднейге бағыт алған "Массилия" кемесінің экипажының жартысынан астамын үнді ласкарлары құрады. 1815 жылы Ласкарлар және басқа да Азия теңізшілері жөніндегі комитет есебінде ласкар жұмысшыларын жабдықтау талаптары енгізілді, оларға "орын, жастық, екі жакет және шалбар, аяқ киім және екі жүн шапқы" берілуі керек еді. Екінші дүниежүзілік соғыста мыңдаған ласкарлар соғыста қызмет етті және бүкіл әлемдегі кемелерде, әсіресе Британдық Үндістанның Булытқыш Навигациялық Компаниясының, P&O және басқа да британдық кеме компанияларының кемелерінде қаза тапты. Канадалық теңіз күшінің жетіспеушілігі 121 католик гоанды және 530 мұсылман британдық үндіні Канадалық Тынық мұхит темір жолының "Азия императрицы" және "Жапония императрицы" сияқты "Императрица" кемелеріне жұмысқа орналастырды. Бұл кемелер Үнді мұхитында ANZAC конвойы ретінде де, Адендегі іс-қимылдарда да қызмет етті. Кемелер Канаданың соғыс күш-жігеріне қосқан үлесі ретінде британдық Адмиралтействоға берілді және барлық үнділік ерлер Адмиралтействодан медальдармен марапатталды, бірақ олардың ешқайсысы берілмеді. 1950 жылдары "ласкар" термині Британ империясының құлауымен бірге қолданылуы азайды. 1832 жылғы "Ласкар" заңы 1963 жылы жойылды. Алдау мен тілдік кедергілерге қарамастан, кейбір ласкарлар британдық порт қалаларына қоныстанды, көбінесе британдық кемелерде жаман қарым-қатынасқа ұшырағандықтан және Навигациялық заң мен кеме жүргізушілер тастап кеткендігі сияқты шектеулерге байланысты кете алмады. Кеме иелері ласкарларды тастап кеткені үшін айыппұл төлейтін болды. Бұл шараның мақсаты - Азиялық теңізшілердің Ұлыбританияға қоныстануына кедергі келтіру еді. XIX ғасырда Лондондағы үнділердің басым көпшілігі еркек теңізшілер болса да, кейбір әйелдер де болды. Олардың кейбіреулері христиан дінін қабылдады (кем дегенде, формалды түрде), өйткені бұл уақытта Ұлыбританияда үйлену үшін христиан болу заңды талап еді. Британдық әйелдердің ласкарлармен бірге өмір сүруі мәселеге айналды, ал Лондонның Тауэр-Хамлетс ауданында 1817 жылы жергілікті ағылшын әйелдерінің шетелдік үнді ласкар теңізшілерімен некеге тұрып, бірге өмір сүруіне "назары түскенін" білдірді. Алайда Ұлыбританияда "аралас" некеге заңдық шектеулер қойылған жоқ. Үнді ласкар теңізшілері Англияның алғашқы тұрақты азиялық-британдық аралас нәсілді отбасыларын ірі порт қалаларының доктарында құрды. Бұл елде шағын саны "аралас нәсілді" балалардың дүниеге келуіне әкелді. Ұлыбританиядағы этникалық азшылық әйелдері көбінесе ақ аналар мен үнді әкелерден туған "жартылай нәсілді үнді" қыздарының санынан кем болды. Бұл аралас нәсілді балалардың ең танымал өкілі Альберт Махомет болды, ол ласкар әкесі мен ағылшын анасынан дүниеге келді. Ол өзінің өмірі туралы "Көше арабынан пасторға" атты кітап жазды. Ласкарлар Ұлыбританияда кедейлікке ұшырады. 1785 жылы "The Public Advertiser" газетінде жазылған хатта "Көшелерде діңгелектеп, ашқан ласкарлардың қайғылы жағдайы" туралы айтылды. 1780 жылдары Лондондағы көшелерде ашқан ласкарларды көру жиі кездесетін жағдай еді. Шығыс Үндістан компаниясы ласкарлардың жағдайына қатысты сынға жауап ретінде оларға тұруға орын берді, бірақ олар ұсынған пансионаттар мен казармалардың жағдайына ешқандай бақылау жасалмады. Ласкарлар тығыз, қорқынышты жағдайларда өмір сүрді, нәтижесінде әр жыл сайын көптеген адамдар қаза тапты, жалдама берушілердің ласкарларды шкафтарға қамап, жаман мінез-құлқы үшін сауаттандырғаны туралы хабарлар тарады. Олардың жаман қарым-қатынасы Азиялық теңізшілерді қорғау қоғамы (1814 жылы құрылған) тарапынан жарияланды. "The Times" газетінде жарияланған хатта былай делінген: "Ласкарлар кемеден түсірілді. Олардың бірі қайтыс болды, табынға тамақ және ақша толтырылды, себебі бұл тамақ оның жаңа әлемге жеткенше күшін сақтауға көмектеседі. Кедейлердің кейбіреулері әлі де ылғалды және жалаңаяқ көшелерде діңгелектеп жүр, бұл ағылшын ұлтына ұят келтіретін жағдай". 1842 жылы Шіркеу миссионерлік қоғамы Лондондағы ласкарлардың аяусыз "жағдайы" туралы хабарлады. 1850 жылы 40 ласкар, сондай-ақ "Үнді ұлдары" деп белгіленген, Лондондағы көшелерде аштан өлгені туралы хабарланды. Осы хабарлардан кейін евангелист христиандар қайырымдылық үйін салуды ұсынды және ласкарларға көмектесу үшін 15 000 фунт стерлинг жинады. 1856 жылы "Азиялықтар, африкалықтар және Оңтүстік теңіз аралдарының шетелдіктерге арналған үйі" Леймхаустағы Коммерциялық көшеде, полковник Р. Марш Хьюз басқаруымен ашылды. Бұл үй Қытайдан келген теңізшілерге дейін ласкарлар мен теңізшілерге көмектесті және қолдау көрсетті. Үй жұмыс табуға және Ұлыбританиядан кетуге көмектесті. Сонымен қатар, ол миссионерлік орталық ретінде қызмет етті, онда Лондон қалалық миссиясының миссионері Джозеф Салтер болды. Үйдің ұсынған қызметтерінің арасында азиялық және африкалық тілдердегі христиандық кітаптар кітапханасы, бағалы заттар сақтау орны және ласкарлардың табысын Үндістанға жіберуге арналған орын болды. Ласкарлар жергілікті жұмысқа орналасу перспективасы болған жағдайда немесе шығысқа қайтатын кемеде болған жағдайда үйге кіруге рұқсат етілді. 1925 жылы "Түсті шетелдік теңізшілер туралы" 1925 жылғы акт Ішкі істер министрінің қол қоюымен қабылданды. Актіде былай делінген: "Бұрын тіркелмеген кез келген түсті шетелдік теңізші тіркеу туралы сертификат алу үшін дереу шаралар қабылдауы керек". Кез келген шетелдік теңізші, Ұлыбританияда бірнеше ай болған болса да, полицияға тіркелуі керек еді. 1931 жылы 383 үнді және цейлондық тіркелді. 1925 жылдың 7 қыркүйегіндегі, Ұлыбританияда тұратын және теңізші болып жұмыс істейтін Пешаварда туған үнді әйелінен келген хатта 1925 жылғы "Ішкі істер министрлігінің түсті шетелдік теңізшілер туралы" ережесі бойынша кейбір үнділерге қатысты қарапайымдық туралы айтылған: "Менің күйеуім ла...".

Канададағы ласкарлар

Ласкарлар 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауындағы Тынық мұхитында келген кемелерде болды. Көбінесе кемелер Макаодан, бірақ кейбіреулері Үндістаннан келді. Густав III Ванкувер аралының жағалауындағы Клейокотт шығанағына келгенде, кеме экипажында үш қытай, бір гоандық және бір филиппин болды. Ласкарларға 1914 жылдың маусымынан бастап 1940 жылдардың соңына дейін Британдық Колумбия және басқа да Канада порттарына кіруге тыйым салынды. Сондықтан олар көбінесе порттарға келгенімен, кемеде қалып, қону және кемеге міну тізілімдерінде сирек кездеседі.

Макао мен Гонконгтағы ласкарлар

Джеймс Куктың Гавайиде қайтыс болғаннан кейін, HMS Resolution Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауынан Макаоға тері жүгімен келді. Кемеде адам жетіспеді, сол себепті 1779 жылдың желтоқсанында Макаода жаңа экипаж алды, оның ішінде Калькуттадан Ибрахам Мохаммед есімді ласкар да болды. Ласкарлар 1842 жылғы Нанкин шартына дейін Гонконгқа келіп жеткен. Гонконг аралы бастапқыда теңіз базасы болғандықтан, сол алғашқы отаршылдық жылдары Гонконгқа Шығыс Үнді флотының үнді ласкарлары келді. Ласкарлар Шеунг-Ван ауданындағы бірнеше көшеде тұрды, онда Жоғарғы Ласкар қатары және Төменгі Ласкар қатары деп аталатын екі көше бар. Бұл көшелер 1847 жылы Сай Инг Пун қаласында үнді сарбаздары мен сепуилер үшін салынған казармалардан көп алыс емес.

Ласкарлар АҚШ-та

Ласкарлар Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауына жасалған алғашқы британдық сапарларда болыпты. Бұл теңізшілер Азиядан келген, тері іздеумен айналысқан көпұлтты экипаждың құрамында болған. 1786 жылы "Нутка" кемесі Ресейдің Уналаска портына жетіп, содан кейін Аляскадағы Принц-Уильям шығанағына бағыт алды. Бұл кемеде он үнді және бір қытай ласкары болған. Аляскадағы Принц-Уильям шығанағында үш ласкар қаза тапты. "Нутка" кемесі Гавайи арқылы Азияға қайтып келді, ал ласкарлар Аляска мен Гавайиге теңізбен барған алғашқы үндістер болып тарихта қалды.

Ласкарлардың атақтары мен лауазымдары

Бұл теңізшілер британдық кемелерде "ласкарлық келісімдер" бойынша қызмет етті, бұл кеме иелеріне әдеттегі келісімдерге қарағанда көбірек бақылау мүмкіндігін берді. Теңізшілер бір кемеден екінші кемеге ауыстырылып, бір ретте үш жылға дейін қызметте ұсталуы мүмкін еді. Палуба және машина бөлімдерінде ласкарларға серанг (палуба бөліміндегі ботсвинге баламалы), оған бір немесе бірнеше тиндал (палуба бөліміндегі ботсвиннің көмекшілеріне баламалы) көмектесті. Басқа жоғары лауазымдарға теңіз қоян (квартирмейстер), мистри (ағаш шебер, бірақ көбінесе еуропалық ағаш шебер де болды), және куссаб немесе кассаб (шамшыны реттеуші) кірді. Кез келген бөлімдегі шәкірт топас немесе топаз деп аталды. Аға ласкар стюарды дворецкий деп аталды (еуропалық бас стюардқа бағынышты немесе кішкентай кемеде тамақтандыру бөлімінің басшысы). Аспаз бхандари деп аталды.

Әдебиет пен кинодағы сурет

Сэр Артур Конан Дойл "Бұрылып иілген еріннің адамы" романында Шерлок Холмске ласкар қарсыласын жасады. Жозеф Конрадтың "Лорд Джим" романының алғашқы тарауларында Патна кемесіндегі ласкарлар маңызды орын алады. Франсис Ходжсон Бернетттің "Кішкентай ханшайым" романында Рам Дасс есімді ласкар кездеседі. Сондай-ақ, Кейлеб Карр "Қараңғылық періштесі" романында испан дипломатының күзетшілері ретінде екі ласкарды бейнелейді. "Бозғыр жартастар" романында басты кейіпкер Хитклифтің ласкар тегі болуы мүмкін деген пікір айтылады. Амитав Гоштің "Мақтар теңізі" кітабы британдық Шығыс Үндістан компаниясының және олардың ласкар экипаждарын пайдалануын көрсетеді. Шахида Рахманның "Ласкар" (2012) кітабы – Шығыс Үндістан ласкарының Викториялық Англияға саяхатының оқиғасы. Х.П. Лавкрафттың "Ктулху шақыруы" әңгімесінде Ктулхудың суға батқан қаласы Р'лхэге экспедицияның соңғы тірі теңізшісі Густаф Йохансен екі "ласкар теңізшісі" тарапынан (вероятно, улағыш инелермен) өлтіріледі, олар Ктулхудың зұлым культіне жатады. Д.У. Гриффиттің 1919 жылғы "Сынған гүлдер" үнсіз фильмінде басты кейіпкер баратын Лондондағы опиумхана "қытайлар, малайлар, ласкарлар, Шығыс Батыстың есіктерінде тоғысқан" деп сипатталады. Кен Фоллетттің "Еркіндік деп аталатын жер" романының екінші бөлімінде ласкарлар туралы айтылады.