Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирактағы археологиялық орын
Archaeological site in Iraq
Сиппар (сумер тілінде: , Зимбир) – Евфрат өзенінің шығыс жағалауында орналасқан ежелгі Таяу Шығыс сумер және кейіннен вавилон қаласы. Оның төбесі қазіргі Әбу Хаббаның Tell Abu Habbah орнында, Ирактың Бағдат облысындағы Юсуфияға жақын жерде, Вавилоннан шамамен солтүстікке және Бағдаттан оңтүстік-батысқа қарай жатыр. Қаланың ежелгі аты Сиппар, сонымен қатар оның серіктес қаласы Сиппар Амнанумға (қазіргі Tell ed Der орнында) да қатысты болуы мүмкін; осы жерде Сиппар деп аталатын қала үшін нақтырақ атау – Сиппар Яхрурум болған.
Sippar (Sumerian: , Zimbir) was an ancient Near Eastern Sumerian and later Babylonian city on the east bank of the Euphrates river. Its tell is located at the site of modern Tell Abu Habbah near Yusufiyah in Iraq's Baghdad Governorate, some north of Babylon and southwest of Baghdad. The city's ancient name, Sippar, could also refer to its sister city, Sippar Amnanum (located at the modern site of Tell ed Der); a more specific designation for the city here referred to as Sippar was Sippar Yahrurum.
Тарих
Мыңдаған клинопись жазуы бар саз тақташалар қазба жұмыстарынан табылғанмен, Сиппар қаласының тарихы туралы салыстырмалы түрде аз мәлімет белгілі. Месопотамияда көптеген жағдайларда болғандай, бұл қала өзенмен бөлінген екі қаланың бірі болған. Сиппар Эфрат өзенінің шығыс жағында, ал оның серік қаласы Сиппар Амнанум (қазіргі Тел-эд-Дер) – батыс жағында орналасқан. Археологиялық қазбалардан табылған керамикалық бұйымдар Сиппардың Урук кезеңінен бері пайдаланылып келгенін көрсетеді, бірақ маңызды құрылыс және қоныстану б.з.б. 3 мыңжылдықтағы ерте династиялық кезеңде, б.з.б. 2 мыңжылдықтағы Ескі Вавилон кезеңінде және б.з.б. 1 мыңжылдықтағы Жаңа Вавилон кезеңінде жүрді. Ахеменид, Селевкид және Парфян империяларының кезеңінде де пайдалану белгілі деңгейде жалғасты. Сиппар – күн құдайының (сумерлік Уту, аккадтық Шамаш) табыну орны және оның Э-баббара (𒂍𒌓𒌓𒊏, "ақ үй" деген мағынаны білдіреді) храмының орны болған. Ерте Вавилон дәуірінде Сиппар жүн өндірісінің маңызды орталығы болды. Хаммурапи заңдарының стеласы Сиппарда орнатылған болуы мүмкін. Шамаш – әділдік құдайы, және ол стеланың жоғарғы бөлігіндегі бейнеде патшаға билік табындап тұрған күйінде бейнеленген. Осы мотив Ескі Вавилон кезеңінің кейбір цилиндрлік мөрлерінде де кездеседі. Б.з.б. 19 ғасырдың соңында Сиппар ең жақсы Ескі Вавилон цилиндрлік мөрлерін жасады. Сиппар Ескі өсиеттегі Сепарваимнің орналасқан жері ретінде ұсынылған, бұл қаланың екі бөлігін білдіретін екі сөзден тұрады.
Despite the fact that thousands of cuneiform clay tablets have been recovered at the site, relatively little is known about the history of Sippar. As was often the case in Mesopotamia, it was part of a pair of cities, separated by a river. Sippar was on the east side of the Euphrates, while its sister city, Sippar Amnanum (modern Tell ed Der), was on the west. While pottery finds indicate that the site of Sippar was in use as early as the Uruk period, substantial occupation occurred only in the Early Dynastic Period of the 3rd millennium BC, the Old Babylonian period of the 2nd millennium BC, and the Neo Babylonian time of the 1st millennium BC. Lesser levels of use continued into the time of the Achaemenid, Seleucid and Parthian Empires. Sippar was the cult site of the sun god (Sumerian Utu, Akkadian Shamash) and the home of his temple E babbara (𒂍𒌓𒌓𒊏, means "white house"). During early Babylonian dynasties, Sippar was the production center of wool. The Code of Hammurabi stele was probably erected at Sippar. Shamash was the god of justice, and he is depicted handing authority to the king in the image at the top of the stele. A closely related motif occurs on some cylinder seals of the Old Babylonian period. By the end of the 19th century BC, Sippar was producing some of the finest Old Babylonian cylinder seals. Sippar has been suggested as the location of the Biblical Sepharvaim in the Old Testament, which alludes to the two parts of the city in its dual form.
Билеушілер
Шумер патшалары тізімінде Сипар патшасы Энмендурана аймақтың ерте династияға дейінгі билеушілерінің бірі ретінде тізілген, бірақ ол әлі эпиграфикалық деректерде кездеспеген. Сумулаэльдің Бабыл билігінің 29-шы жылында Сипар қаласының қабырғасын салғаны туралы хабарлама бар. Бірнеше жыл өткен соң, Хаммураби Бабыл билігінің 23-ші жылында Сипар қаласының қабырғасының негізін қалағанын, ал 43-ші жылында қабырғаны қайта жөндегенін хабарлады. Оның Бабылдағы ізбасары Самсуилуна Сипар қабырғасында билігінің 1-ші жылынан бастап жұмыс істеді. Қала қабырғалары көбінесе саз кірпіштен салынғандықтан, оларға үнемі күтім қажет болды. Набуходоносор II және Набонидтың жазбаларында Шамаш храмы Е-Баббараның жөнделгені туралы мәліметтер бар.
In the Sumerian king list a king of Sippar, En men dur ana, is listed as one of the early pre dynastic rulers of the region but has not yet turned up in the epigraphic records. In his 29th year of reign Sumu la El of Babylon reported building the city wall of Sippar. Some years later Hammurabi of Babylon reported laying the foundations of the city wall of Sippar in his 23rd year and worked on the wall again in his 43rd year. His successor in Babylon, Samsu iluna worked on Sippar's wall in his 1st year. The city walls, being typically made of mud bricks, required much attention. Records of Nebuchadnezzar II and Nabonidos record that they repaired the Shamash temple E babbara.
Классикалық спекуляция
Шисутрос, шумер мифологиясындағы "Халдейлік Нұх", Беросс оның осы жерге су тасқынынан бұрынғы әлемнің жазбаларын жерлегенін айтады – мүмкін, Сипардың аты "жазу" деген мағына беретін сипру сөзімен байланысты болғандықтан. Абиденнің сөзіне сүйенсек, Навуходоносор II осы аймақта үлкен су қоймасын қазып шығарған. Плиний (Табиғи тарих 6.30.123) хиппариандар деп аталатын халдейлердің тобын еске алады. Көптеген адамдар бұл атау Сиппарға қатысты деп санайды (өйткені басқа екі мектептің де аттары қалалардың атынан шығарылған сияқты: Орхени – Уруктан, ал Борсиппени – Борсиппадан), бірақ бұл пікір баршаға қабылданған жоқ.
Xisuthros, the "Chaldean Noah" in Sumerian mythology, is said by Berossus to have buried the records of the antediluvian world here—possibly because the name of Sippar was supposed to be connected with sipru, "a writing". And according to Abydenus, Nebuchadnezzar II excavated a great reservoir in the neighbourhood. Pliny (Natural History 6.30.123) mentions a sect of Chaldeans called the Hippareni. It is often assumed that this name refers to Sippar (especially because the other two schools mentioned seem to be named after cities as well: the Orcheni after Uruk, and the Borsippeni after Borsippa), but this is not universally accepted.
Археология
Абу Хаббаның Tell қаласы, 1 шаршы километрден асатын аумақты алғаш рет 1880 және 1881 жылдар аралығында Хормузд Рассам Британ мұражайы үшін қазып зерттеді. Қазба жұмысы 18 айға созылды. Он мыңдаған тақташа табылды, оның ішінде Шамаш/Уту ғибадатханасынан Шамаш тақташасы да болды. Тақташалардың көп бөлігі Жаңа Вавилон дәуіріне жатады. Бұл ғибадатхана туралы алғашқы мәліметтер Бабыл патшасы Самсу илунаның билігінің 18-ші жылында айтылған. Ол «Сиппардағы Самас ғибадатханасы Эбаббарды» және қаланың зиккуратын қалпына келтіргенін мәлімдеген. Британ мұражайына жеткен тақташалар қазірге дейін зерттеліп келеді. Археологияның алғашқы кезеңдеріндегідей, қазба жұмыстарының жазбалары жасалмады, әсіресе табылған жерлер туралы мәліметтер толық болмады. Бұл Sippar Amnanum-нан немесе Sippar-дан қай тақташа келгенін анықтауды қиындатады. Сиппардан табылған басқа да тақташалар сол кезде ашық саудада сатылып, Британ мұражайы және Пенсильвания университеті сияқты орындарға жеткізілді. Бұл жер Бағдатқа жақын болғандықтан, заңсыз қазба жұмыстарының жиі кездесетін нысаны болды. 1894 жылы Жан Винсент Шейль қысқа мерзімге Сиппарда жұмыс істеді. Көбінесе Ежелгі Вавилон жазуымен жазылған тақташалар Стамбул мұражайына жіберілді. Қазіргі заманда 1972-1973 жылдары бельгиялық экспедиция бұл жерде жұмыс істеді. Бағдат университетінің Өнер факультетінің ирактық археологтары Валид әл-Жадир мен Фарук әл-Рауи басшылығымен Әбу Хабба қаласын 1977 жылдан бері 24 маусым бойы қазып зерттеуде. 8-ші маусымда 300-ден астам тақташадан тұратын кітапхана табылды, бірақ Ирактағы жағдайларға байланысты сол кезде олардың көп бөлігі жарияланбады. Қазіргі жағдай жақсарғандықтан, олар жарияланып жатыр. 2000 жылдан кейін оларға Германия археологиялық институты қосылды. Эндрю Джорджтың сөзіне сәйкес, Гилгамеш жырларының бір бөлігі жазылған клинопись тақташасы, мүмкін, Сиппардан табылған. Дүниежүзілік Вавилон картасы да осы Сиппарда табылған.
Tell Abu Habba, measuring over 1 square kilometer was first excavated by Hormuzd Rassam between 1880 and 1881 for the British Museum in a dig that lasted 18 months. Tens of thousands of tablets were recovered including the Tablet of Shamash in the Temple of Shamash/Utu. Most of the tablets were Neo Babylonian. The temple had been mentioned as early as the 18th year of Samsu iluna of Babylon, who reported restoring "Ebabbar, the temple of Szamasz in Sippar", along with the city's ziggurat. The tablets, which ended up in the British Museum, are being studied to this day. As was often the case in the early days of archaeology, excavation records were not made, particularly find spots. This makes it difficult to tell which tablets came from Sippar Amnanum as opposed to Sippar. Other tablets from Sippar were bought on the open market during that time and ended up at places like the British Museum and the University of Pennsylvania. Since the site is relatively close to Baghdad, it was a popular target for illegal excavations. In 1894, Sippar was worked briefly by Jean Vincent Scheil. The tablets recovered, mainly Old Babylonian, went to the Istanbul Museum. In modern times, the site was worked by a Belgian team from 1972 to 1973. Iraqi archaeologists from the College of Arts at the University of Baghdad, led by Walid al Jadir with Farouk al Rawi, have excavated at Tell Abu Habbah from 1977 through the present in 24 seasons. In the 8th season a library of over 300 tablets was discovered but few were published at the time due to conditions in Iraq. With conditions improving they are now being published. After 2000, they were joined by the German Archaeological Institute. According to Andrew George, a cuneiform tablet containing a portion of the Epic of Gilgamesh probably came from Sippar. In Sippar was the site where the Babylonian Map of the World was found.