Оргеторикс: Галл соғысының бастауы және құпия жоспарлар
Orgetorix
Оргеторикс – б.з.д. 61 ж. Гельветтер тайпасын Галияға көшіруге ұйытқы болған бай аристократ. Римдік Цезар кезіндегі саяси тұрақсыздық, құпия келісімдер туралы мақала.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оргеторикс – Рим Республикасының Юлий Цезарь консулдығы кезінде қазіргі Швейцарияда қоныстанған кельт тілді гельветтердің бай аристократы болған.
Orgetorix was a wealthy aristocrat among the Helvetii, a Celtic speaking people residing in what is now Switzerland during the consulship of Julius Caesar of the Roman Republic.
Жоспарланған көші-қон
Б.з.д. 61 жылы ол хелветтерді хелветтік жерлерінен оңтүстік-батыс Галлияға (қазіргі Франция) көшіп баруға көндірді. Ол сондай-ақ эдуйлік Дюмнорикс және секуандық Кастикуспен бірге өз тайпаларын күшпен басып алып, Галлияның көп бөлігін билеу үшін құпия келісім жасады. Бұл қастандық жария болды, Оргеторикс Хельветия үкіметінің алдына тізгінталған күйінде шақырылды. Ол шағын әскермен келді және босатылды, бірақ күдікті жағдайда, өзіне-өзі қол жұмсады деген қауесет тарады. Хелветтер көшіп кету жоспарларын іске асырды, бірақ б.з.д. 58 жылы жеңіліске ұшырады және Юлий Цезарь оларды өз жерлеріне қайтарды. Осы оқиға Галлия соғысының бастауы болды, нәтижесінде Цезарь Галлияны бағындырды.
In 61 BC, he convinced the Helvetians to attempt to migrate from Helvetian territory to southwestern Gaul (modern day France). He was also party to a clandestine arrangement with Dumnorix of the Aedui and Casticus of the Sequani to seize control of their respective tribes by arms and between them rule most of Gaul. The conspiracy was denounced, Orgetorix was called to a hearing in chains before the government of the Helvetii. He arrived with a small army and was released but died mysteriously in a rumoured suicide. The Helvetians went on with their plans for migration but were defeated in 58 BC and returned by Julius Caesar. The incident was the beginning of the Gallic War in which Caesar subjugated Gaul.
Этимология
Юлиус Покорни [P]orgeto rix атауын бөліп қарастырады, онда бірінші элементте галл тіліндегі orge сөзі "өлтіру" мағынасын береді, ол көне ирланд тіліндегі orcaid "өлтіру" сөзімен байланысты, бұл түбірдік индоеуропалық *per g ("соғу") сөзінен шыққан. Екінші элементі анық түрде кельт тіліндегі rīx, "патша", "жауынгер патша" сөзі болып табылады, бұл есімнің иесінің міндетті түрде заңды билеуші екенін білдірмейді. Ол сол бағытта ұмтылғанмен, заңды билеуші болған жоқ.
Julius Pokorny segments the name [P]orgeto rix in which the first element contains Gallic orge "kill", related to Old Irish orcaid "kill", from the Indo European root *per g , "to hit." The second element is manifestly Celtic rīx, "king:" "warrior king", which does not imply that the owner of the name is necessarily a legal ruler. Although Orgetorix had aspirations in that direction, he was not a legal ruler.
Әлеуметтік жағдайы
Цезарьдің "Галдық соғыс туралы" еңбегінің I.2 бөлімінде айтылғандай, Оргеторикс өте бай және мәртебелі болған. Ол гелветтердің атынан басқа галл тайпаларына елшілік жасады және өз қызын Дүмнорикске шын ниетпен берді. Оргеторикс Галлияның үш үстем триумвирдің бірі болуға ұмтылысымен сәтсіз аяқталды.
According to Caesar's I.2 of De Bello Gallico, Orgetorix was by far the wealthiest and noblest. He made himself an ambassador on behalf of the Helvetians to the other Gallic tribes, and he gave his own daughter to Dumnorix as a bona fide gesture. Orgetorix failed in his attempt to become one of three ruling triumvirs of Gaul.
Көші-қон жоспары
Гелветиялықтар мұндай сапарға қадам басу үшін егжей-тегжейлі жоспарлар жасады. Цезарьдің мәлімдемесінше, олар екі жыл бойы егін еккен, жүк көтеруге арналған мал сатып алған және үшінші жылы көші-қонды бастауды ниеттенген. Бұл күш-жігер үш тайпаның жас ақсүйектері арасында некелік байланыстар мен жеке келісімдер арқылы іске асырылды.
The Helvetians made elaborate plans for making such a journey. According to Caesar, they spent two years sowing crops and buying beasts of burden and intended for the migration to start in the third year. The effort came by way of marital exchange and individual alliances among some of the young nobles from all three tribes.
Құрлық
Оргеторикс барлық Галлияны заңсыз түрде басып алуға ниеттеніп, Дюмнорикс пен Кастикуспен бірге үштік билеушілер құрды. Гельветтер білмейтін жайт, Оргеторикс гельветтік әскерлерді қарапайым көші-қонның орнына, барлық Галлияны басып алу үшін пайдалану туралы келісім жасап жатқан. Егер бұл қастандық орындалған болса, үштік билеушілердің басшылығымен аэдуандар, секуандар және гельветтер бүкіл Галлияны өздеріне бағындырар еді.
Orgetorix was intending to make an unlawful attempt in seizing control of all of Gaul, with Dumnorix and Casticus as his other triumvirs. Unknown to the Helvetians, Orgetorix was making a deal to involve the use of Helvetian soldiers to seize control of all of Gaul, instead of a mere migration. If the conspiracy had been carried out, the Aeduans, Sequanians and Helvetians, under the threesome, would have all of Gaul at their disposal.
Сот және өлім
Гельветтердің қарсыластары Оргеторикстің қастандығын біліп, оны сотқа тартуға тырысты, егер ол кінәлі деп табылса, өртеу арқылы өлім жазасына кесілетін еді. Сол себепті Оргеторикс өзінің үлкен жеке құрамын жинап, сонымен қатар 10 000-нан астам қарулы әскерін, олардың бағыныштылары, ізбасарлары мен тәуелділерін шақырды. Көптеген гельветтер Оргеторикстің өртелуден гөрі өз-өзіне қол жұмсағанын күдіктенді. Римдіктердің мәліметтері бойынша, ол сотта өзін қорғаудан қашып құтыла алды, бірақ билік өкілдері көпшілікті даладан ығыстырғанда Оргеторикс қайтыс болды. Дегенмен, гельветтердің көшіп кету әрекеті тоқтамады.
Rivals among the Helvetii discovered Orgetorix's plot and moved to put him on trial, with the penalty of death by burning if he was found guilty. In assisting his efforts to avoid that fate, Orgetorix had meanwhile acquired a significant personal retinue, in addition to having called up an army of more than 10,000 men at arms in addition to their mobilized clients, followers and dependents. Many Helvetians suspected that Orgetorix committed suicide, rather than face death by burning. According to Roman accounts, he managed to evade pleading his case, but as the magistrates forced away the crowd of persons from the fields, Orgetorix died. Nonetheless, the Helvetians continued their attempt to migrate.