Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бір жасқа дейінгі еркек немесе әйел жылықысы.
Horse of either sex up to the age of one year
Тоқты – бір жасқа дейінгі жылқы; бұл термин көбінесе жылқылар үшін қолданылады, бірақ есектерге де қатысты қолданылуы мүмкін. Нақтырақ терминдер: еркек тоқтыны – тоқты, ал әйел тоқтыны – бие деп атайды, және бұл атаулар жылқы үш немесе төрт жасқа дейін сақталады. Тоқты анасынан сүт ісіп тұрса, оны «сүтқоректі» деп те атайды. Анасынан айырғаннан кейін, оны «жас жылқы» дейді. Бие жүкті болса, оның «көкшеде» екені айтылады. Бие туғанда, оны «тоқтылайды», ал тууға дайын тұрғанын әдетте «тоқтылауға дайын» деп көрсетеді. Жаңа туған жылқыны «жаңа туған тоқты» дейді. Жылқы бір жасқа толғаннан кейін, ол енді тоқты емес, «бір жасар» болады. Бір жасардан асқан жас жылқыларға қатысты ерекше терминдер жоқ. Жас жылқылар көбейтуге жетілгенде терминдер өзгереді: үш жастан асқан (ат жарыстарында төрт жастан асқан) биені – мысық, ал үш жастан асқан тоқтыны – айғыр деп атайды. Кастрацияланған еркек жылқыны жасынан тәуелсіз «сүйек» деп атайды; алайда, көбінесе жас сүйекті үш немесе төрт жасқа дейін «жас сүйек» деп атайды. (Страйланған биеге «страйланған бие» дегеннен басқа ерекше термин жоқ.) Кішкентай бойға жеткен жылқыларды понилер деп атайды, олар кейде тоқтылармен шатастырылады. Дегенмен, дене пропорциялары мүлдем басқа. Ересекті пониге мінуге және жұмыс істеуге болады, бірақ тоқтының бойы қандай болса да, оны мінуге немесе жұмысқа пайдалануға болмайды. Тоқты, ат немесе пони болып өссе де, оны ересекті жылқылардан ұзын аяқтарымен және кішкентай, жіңішке денесімен ажыратуға болады. Басы мен көзі де жас ерекшеліктерін көрсетеді. Понилер кең маңдайлы және кішкентай болғанымен, дене пропорциялары ересекті жылқыға ұқсас. Пони тоқтылары ересектілерге қарағанда пропорционалды түрде кішірек, бірақ жылқы тоқтылары сияқты, олар да жіңішке және пропорционалды түрде ұзын аяқтары бар.
A foal is an equine up to one year old; this term is used mainly for horses, but can be used for donkeys. More specific terms are colt for a male foal and filly for a female foal, and are used until the horse is three or four. When the foal is nursing from its dam (mother), it may also be called a "suckling". After it has been weaned from its dam, it may be called a "weanling". When a mare is pregnant, she is said to be "in foal". When the mare gives birth, she is "foaling", and the impending birth is usually stated as "to foal". A newborn horse is "foaled". After a horse is one year old, it is no longer a foal, and is a "yearling". There are no special age related terms for young horses older than yearlings. When young horses reach breeding maturity, the terms change: a filly over three (four in horse racing) is called a mare, and a colt over three is called a stallion. A castrated male horse is called a gelding regardless of age; however, colloquially, the term "gelding colt" is sometimes used until a young gelding is three or four. (There is no specific term for a spayed mare other than a "spayed mare".) Horses that mature at a small stature are called ponies and occasionally confused with foals. However, body proportions are very different. An adult pony can be ridden and put to work, but a foal, regardless of stature, is too young to be ridden or used as a working animal. Foals, whether they grow up to be horse or pony sized, can be distinguished from adult horses by their extremely long legs and small, slim bodies. Their heads and eyes also exhibit juvenile characteristics. Although ponies exhibit some neoteny with the wide foreheads and small stature, their body proportions are similar to that of an adult horse. Pony foals are proportionally smaller than adults, but like horse foals, they are slimmer and have proportionally longer legs.
Ерте дамуы
Төлендердің тууы шамамен 11 айға созылады. Туу жылдам өтеді, бұл жылқының жемтік жануар екендігіне сәйкес келеді, және көбінесе күндізгі уақыттан гөрі түнгі уақытта болады. Егер босану жиырма төрт сағаттан асса, онда бұл медициналық асқынулардың белгісі болуы мүмкін. Көптеген хищниктер сияқты, жаңа туғанда әлсіз болса, жылқылар ерте дамиды, яғни олар салыстырмалы түрде жетілген және жылдам қозғала алады. Денсаулы төлендер туғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң ғана топпен бірге жете алады. Егер төлен он екі сағат ішінде тамақтанбаса, оған көмек қажет болуы мүмкін. Денсаулы төлендер тез өседі және күніне үш фунтқа немесе бір килограмнан астам салмақ қоса алады. Дұрыс тамақтану өсуді жақсартады және ересек жануардың денсаулығын нығайтады, бірақ генетика да маңызды рөл атқарады. Өмірінің алғашқы апталарында төлен анасының сүтінен барлық қажеттісін алады. Адам баласы сияқты, ол босанғаннан кейін алғашқы бірнеше сағат немесе күн ішінде пайда болатын сүттегі алғашқы сүттен (коostrum) қоректік заттар мен антиденелер алады. Биенің сүт өндіруі үшін қосымша суға және қосымша тамақтануға мұқтаж болуы мүмкін. Төлен он күннен бастап қатты тамақ жей бастайды, ал сегіз-он аптадан кейін биенің сүті жеткіліксіз болады; содан кейін қосымша тамақтандыру қажет. Төленнің рационына қатты тамақ қосарда, оны тым көп тамақтандырудан немесе теңдессіз тамақтандырудан сақтану керек. Бұл өмір бойы денсаулыққа кедеріс келтіретін өсу бұзылыстарының біріне әкелуі мүмкін. Екінші жағынан, бие мен төленді жеткіліксіз тамақтандыру төленнің өсуін тоқтатып, оның өскен сайын денсаулығына басқа да проблемалар тудыруы мүмкін.
Foals are born after a gestation period of approximately 11 months. Birth takes place quickly, consistent with the status of a horse as a prey animal, and more often at night than during the day. Labor lasting over twenty four hours may be a sign of medical complications. Unlike most predators which are altricial (born helpless), horses are precocial, meaning they come into the world relatively mature and mobile. Healthy foals can typically keep up with the rest of the herd only a few hours after birth. If a foal has not eaten within twelve hours, it may require assistance. Healthy foals grow quickly and can put on up to three pounds or over a kilo a day. A sound diet improves growth and leads to a healthier adult animal, although genetics also plays a part. In the first weeks of life the foal gets everything it needs from the mare's milk. Like a human infant, it receives nourishment and antibodies from the colostrum in milk that is produced within the first few hours or days following parturition. The mare needs additional water to help her produce milk for the foal and may benefit from supplementary nutrition. A foal may start to eat solids from ten days of age, after eight to ten weeks it will need more nutrition than the mare's milk can supply; supplementary feeding is required by then. It is important when adding solid food to the foal's diet to not feed the foal excessively or feed an improperly balanced diet. This can trigger one of several possible growth disorders that can cause lifelong soundness problems. On the other hand, insufficient nutrition to mare or foal can cause stunted growth and other health problems for the foal as it gets older.
Сүтін кеміту және жетілу
Адам күтіміндегі төлдерді әдетте 4-6 айлық шағында емшектен шығарады, бірақ табиғи жағдайда олар ана сүтін ұзаққа дейін, кейде аналық жылқы келесі жылы қайтадан төлдегенге дейін сорып ала береді. Кейбір төлдер шаруашылықта үш жылға дейін сүт еміп өседі, себебі аналық жылқының тағы бір ұрық тұқымдану мүмкіндігі төмендейді. Егер төл бір жасқа толмаған болса, ол "жас төл" деп аталады. Төрт айдан кейін ана сүті төл үшін маңызды қоректік заттардың көзі болып табылмайды, бірақ сау төлге ұзақ сүт беру зиян келтірмейді және төлге психологиялық пайдасы болуы мүмкін. Емшектеумен қатар жүкті болған аналық жылқының соңғы айларында қоректік заттарға қажеттілігі артады, сондықтан көптеген үй жылқыларын солтүстік жартышарда күз айларында емшектен шығарады, егер аналық жылқы келесі маусымда қайтадан тұқымдандырылуы керек болса. Жастар көбеюге қабілетсіз. Жылқының көпшілігі бір жасқа келгенде жасырады. Сондықтан кейбір жас жылқылар толық физикалық жетілуге дейін көбеюге қабілетті, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Кейде екі жасарларды қасақана тұқымдандырады, бірақ бұл, әсіресе бикелерді тұқымдандыру, олардың әлі дамып келе жатқан денесіне қолайсыз стресс тудырады. Жалпы ереже бойынша, жас жылқыларды үш жасқа толмағанда тұқымдандыру ұсынылмайды.
It is typical for foals under human management to be weaned between four and six months of age, though under natural conditions, they may nurse for longer, occasionally until the following year when the mare foals again. Some foals can nurse for up to three years in domesticity because the mare is less likely to conceive another foetus. A foal that has been weaned but is less than one year old is called a weanling. Mare's milk is not a significant source of nutrients for the foal after about four months, though it does no harm to a healthy mare for a foal to nurse longer and may be of some psychological benefit to the foal. A mare that is both nursing and pregnant will have increased nutritional demands made upon her in the last months of pregnancy, and therefore most domesticated foals are weaned sometime in the autumn in the Northern Hemisphere if the mare is to be bred again the next season. Weanlings are not capable of reproduction. Puberty occurs in most horses during their yearling year. Therefore, some young horses are capable of reproduction prior to full physical maturity, though it is not common. Two year olds sometimes are deliberately bred, though doing so, particularly with fillies, puts undesirable stress on their still growing bodies. As a general rule, breeding young horses prior to the age of three is considered undesirable.
Ерте оқыту
Тез өсуіне қарамастан, тай өте жас болғандықтан оны мінуге немесе айдап жүруге болмайды. Дегенмен, тайлар көбінесе адамдармен бірге жүруге үйрету арқылы, яғни "жемделгіні бұзу" арқылы, өте қарапайым ат жаттығуларын алады. Олар сондай-ақ жылқыны күтуге, оның қамытын түзеуге, электр шапыраторымен жүнін қырқуға, сондай-ақ өмір бойы атқаратын істерге, мысалы, жылқы тіркемесіне тиеуге немесе жылқы көрпесін киюге үйренуі мүмкін. Жылқылардың есте сақтау қабілеті өте жақсы, сондықтан тайды жас кезінде ересектегідей істеуге болмайтын нәрселерге үйретпеу керек. Қандай жағдай болмасын, анасынан бөлінген тайлар жайылымда қиындыққа кезігеді. Бие тайды өзінен кейін ертіп жүруді үйретуі қиынға соғады. Басқа жылқылар таймен байланыс орнатуда қиындық көріп, "басқа тілде" сөйлейтіндіктен оны жат көруі мүмкін. Тіпті анасы жетелемеген тайды жетелеу де қиын. Жылқылар толық жетілгеніне 4-5 жасқа келгенде жетеді, бірақ көпшілігі одан да ертерек жұмыс жануары ретінде қолданылады, алайда жас жануарлардың "жұмсақ" сүйектеріне артық күш түсірмеуге көңіл болу керек. Жылдықтар әдетте мінуге тым жас, бірақ көптеген жарыс жылқыларын күзде "ұзын" жылдықтар ретінде жабдықтайды. Физиологиялық тұрғыдан жас жылқылар екі жасқа дейін толық жетілмейді, бірақ кейбір шаруалар мен жарыс жылқыларын жаттықтырушылардың көпшілігі оларды сол жаста арбаға немесе мінгізуге бастайды. Жас жылқыларды мінгізуге баптаудың ең көп таралған жасы – үш жас. Кейбір тұқымдар мен мамандықтар жануар төрт жасқа толғанша күтеді.
In spite of rapid growth, a foal is too young to be ridden or driven. However, foals usually receive very basic horse training in the form of being taught to accept being led by humans, called halter breaking. They may also learn to accept horse grooming, hoof trimming by a farrier, having hair trimmed with electric clippers, and to become familiar with things it will have to do throughout life, such as loading into a horse trailer or wearing a horse blanket. Horses in general have excellent memories, so a foal must not be taught anything as a young horse that would be undesirable for it to do as a full grown animal. In either case, foals that have not bonded to their mothers will have difficulty in pasture. The mare will find it more difficult to teach the foal to follow her. Other horses can have difficulty communicating with the foal and may ostracise it due to speaking a different "language". It can be difficult to lead a foal that has never even been led by its dam. Horses are not fully mature until the age of four or five, but most are started as working animals much younger, though care must be taken not to over stress the "soft" bones of younger animals. Yearlings are generally too young to be ridden at all, though many race horses are put under saddle as "long" yearlings, in autumn. Physiologically young horses are still not truly mature as two year olds, though some breeders and most race horse trainers do start young horses in a cart or under saddle at that age. The most common age for young horses to begin training under saddle is the age of three. A few breeds and disciplines wait until the animal is four.