Кіріспе

Ежелгі Рим дінінде ди (сондай-ақ ди) Новенсильдер немесе Новенсидтер – жазуларда, дұға ғибадаттарында және ежелгі және ерте христиан әдеби мәтіндерінде кездесетін, мағынасы белгісіз ұжымдық құдайлар. Ежелгі заманда «novensiles» сөзінің бастапқы бөлігі «жаңа» (novus) немесе «тоғыз» (novem) сөзінен туындаған деп есептелген. «Novensides» түрі «жаңа қоныстанғандар» деп түсіндіріледі, «novus» және «insidere» – «қоныстану» сөздерінен. 19 ғасырдың ықпалды ғалымы Георг Виссова, римдіктер импортталған деп санайтын құдайлардың, яғни ди Индигетес сияқты жергілікті емес құдайлардың Новенсильдер немесе Новенсидтер екенін ойлады. Виссова римдік құдайларды жіктеудің негізгі жолы ретінде индигеттер мен новенсильдер санаттарын қарастырғанмен, бұл айырмашылықты сақтау қиын; көптеген ғалымдар оны қабылдамайды. Арнальдо Момильяно ешбір ежелгі мәтінде Новенсильдер мен Индигеттердің қарама-қарсылық ретінде көрсетілмейтінін және Новенсидтердің этимологиясы әлі де толық шешілмегенін атап өтті. 4-ғасырлық философ Мариус Викторинус орфография туралы трактатында «novensiles» және «novensides» сөздерін сабин тіліне тән l және d дыбыстарының фонетикалық өзгерісі деп қарастырды. Кейбір ежелгі деректер Новенсильдердің саны тоғызға жетеді дейді, бұл ежелгі және қазіргі кездегі басқа да тоғыз құдайдан тұратын ұжымдармен, мысалы, найзағайды қолдануға құқылы тоғыз этрус құдайымен немесе Музалармен сәйкестендіруге алып келді. Сондықтан бұл атау кейде Novemsiles немесе Novemsides деп жазылады. Бәлкім, тек жергілікті деп есептелетін құдайлардың культі ғана алғаш рет Римнің қасиетті шекарасында (помериумда) құрылған, ал «жаңа» құдайлар Авентин төбесінде немесе Марс алаңында болған, бірақ «индигеттер» және «новенсильдер» терминдері осы географиялық орналасуға сәйкес келе ме, белгісіз. Уильям Вард Фаулер, «туған жерлік» және «импортталған» арасындағы айырмашылық Ханнибал соғысы кезінде жоғала бастағанын байқады, осы кезде иммигранттардың құдайлары мемлекеттің қорғаны үшін үнемі шақырылатын болды.

Дециус Мустың шақыруы

Новенсильдер бұл құдайлардың тізімінде, Август тарихшысы Ливий сақтаған дұға формуласында шақырылады. Бұл дұғаны Деций Мус (б.з.д. 340 жылы консул) Самнит соғысы кезінде, римдіктер мен латындықтар арасындағы шайқас қиын жағдайға түскенде, өзін жер асты құдайларына құрбандыққа шалуға (devotio) ант берген кезде айтады. Ливий Августтың діни жаңалықтарды ескі дәстүрлі дін мен салт-дәстүрге сілтеме жасау арқылы жасырған кезінде жазғанмен, дұғаның архаикалық ерекшеліктері оның ресми понтификалық кітаптарда сақталған дәстүрлі формуланы көрсетеді. Юпитер, Марс және Квириннің Архаикалық Үштігі, сондай-ақ Ларес пен Манестер сияқты басқа құдайлар Римнің ең ежелгі діни дәстүрлеріне жатады. Ливий тіпті devotio-ның ескірген ритуалдарын егжей-тегжейлі жазатынын түсіндіреді, себебі "әрбір адам мен діни ғұрыптың естелігі жаңа және шетелдік нәрселерге құмарлықтан жойылды". Егер олар "жаңа" болса, новенсильдердің мұндай тізімде болуы және индигеттерден бұрын кездесуі таңғажайып. Ларес пен Манестер де "туған" құдайлар, ежелгі дереккөздерде олар жиі құдайландырылған өлгендер ретінде қарастырылады. Сервийдің айтуынша, новенсильдер – бұл өздерінің қасиеттері (virtus) арқылы құдайлық мәртебеге (dignitatem numinis) ие болған "ежелгі құдайлар". Алғашқы христиан апологы Арнобий басқа да билеушілердің оларды құдайға айналған адамдар деп санағанын айтады. Осы тұрғыдан алғанда, Ларес пен Манестер сияқты новенсильдер де "ата-бабалардың ұйықтап жатқан жер асты әлемімен байланысты болуы мүмкін".

Сабиналық шығу тегі

Арнобиустың айтуынша, Писо, ең болмаса б.з.д. 133 жылы жылнамашы және консул болған Кальпурний Писо Фруги, новенсильдердің Требиядағы сабин елінде құлшылық етілген тоғыз құдай екенін айтқан. Бұл жердің орналасқан жері әртүрлі анықталды: Треббия өзені, Треви-нель-Лацио немесе ежелгі заманда Требула деп аталған жерлердің бірі, олардың екеуі – Требула Мутуска және Требула Суффенас – сабин аумағында орналасқан. Гари Форсайт Писоның отбасы Этрурия мен сабин елінің шекарасындағы Валь-дель-Тевередің орталық бөлігінен шыққан және ол жеке біліміне сүйене отырып жазғанын болжайды. Осы Писоның әкесі, шамасы, Л. Кальпурний, Капенаның жанындағы Люкус-Феронияда Феронияға арналған киелі орынды салған. Варо, өзі сабин болғандықтан, Новенсидтерді өзінің белгілі сабин құдайларының тізіміне қосты. Сабин еліндегі жазуларда новенсильдер немесе новенсидтер атаулары кездеседі, мысалы, *dieu. nove. sede* Пизаурумда. Марс жазуында да индигеттерсіз новенсильдер аталады. 19 ғасырдың ғалымы Эдвард Гресвелл сабиндердің тоғыз новенсилін римдік күнтізбедегі сегіз күндік "апта" – нундинальдық циклмен байланыстыруға тырысты, римдіктердің есептеуінше ол тоғыз күннен тұратын.

Тоғыз құдай

Біздің заманымызға дейінгі 4 немесе 3 ғасырлардағы Ардеядан табылған жазуда "невен деиво" деп жазылған. Арнобиус айтуынша, Граниус Флакк пен Элий Стило Новенсильдерді Музалармен теңестірген, яғни олардың саны тоғыз екенін көрсетеді. Римдік дәстүрде Музалар Каменае, латын құдайларымен байланыстырылды – жаңа су көздерінің және болашақты болжаудың құдайлары. Каменаедың ең белгілі екеуі – өзінің фламены болған және оның құрметіне Карменталия тойланған Карментис (немесе Кармента) және Римнің екінші патшасы Нума Помпилийдің әйелі Эгерия, ол римдік заң мен діннің негізін салушы саналады. Нума олардың тоғайындағы бұлақ жанында қоладан ғибадатхана салған, ол жерде ол Эгериямен құдайлық одақ құрған. Каменае бұлағы Вестальдар үшін сумен қамтамасыз еткен. 5 ғасырдың ғалымы Мартиан Капелла Дии Новенсильдерді этрус әсерімен құрылған аспан схемасына, "Меркурий мен Филологияның некесі туралы" еңбегінде орналастырды және олардың атын "тоғыз" деп түсіндірді. Ол Новенсильдерді аспанның екінші аймағына орналастырады, онда Юпитер, Марс Квирин, "Әскери Лар", Юнона, Фонс ("Бұлақ" немесе "Көз") және Лимфа (жаңа су құдайлары) бар.

Жарық туралы кеңес

Плиний этрусктардың найзағайды қолдана алатын тоғыз құдайын атап өтеді, бұл Марцианның Новенсилесіне сілтеме жасайды, олар найзағай мен молнияны (fulgura) белгі ретінде пайдаланумен байланысты құдайлар ретінде танылады. Найзағайды қалай оқуға болады деген кітаптар этрус дициплинасының үш негізгі саласының бірі болды – этрус діни және болжау ілімдерінің жиынтығы. Этруск дициплинасы шеңберінде Юпитер үш түрлі аспан аймағынан жіберілген үш түрлі ескертулі молнияны (manubiae) қолдануға құдіретті. Біріншісі – жұмсақ немесе «тесіп өтетін» молния, ол сендіру немесе көндіру үшін пайдалы форма. Қалған екі түрі – зиянды немесе «ұшыратып тастайтын» молния, оның үшін Юпитер Di Consentes-тің келісімін қажет етеді, және толығымен жойғыш немесе «жанайтын» молния, оның үшін di superiores et involuti («жоғары» сфераның жасырын құдайларының) келісімі қажет. Бірнеше ғалымдар Новенсильді үшінші, ең құрылымын қирататын молнияны қолдану туралы шешім қабылдайтын құдайлар кеңесімен теңестірді. Карл Тулин Пьяченца бауырынан алынған екі теонимді – қой бауырының қоладан жасалған үлгісі, бетіне харупицизмге қатысты этрус жазулары жазылған – екі кеңеспен, Cilens(l) Новенсильдермен және Thufltha(s) Consentes Penates-пен теңестіру керек деп ұсынды. Осылайша Новенсильдер Марциан Капелла айтқан di superiores et involuti және мүмкін Favores Opertanei («Ырыс құдайлары») дегенмен сәйкес келеді. Дегенмен, Марциан Favores-ті аспанның бірінші аймағына, Di Consentes және Penates-пен бірге орналастырады, ал Новенсильдерді екінші аймаққа; Favores, мүмкін, Fata, «Тағдырлар».