Кіріспе
31 мамыр – Дүниежүзілік темекіге қарсы күні (ДТҚК) жыл сайын 31 мамырда әлемнің түкпір-түкпірінде аталып өтеді. Бұл жылдық шара халыққа темекі қолданудың зияны, темекі компанияларының бизнес-практикасы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) темекіге қарсы күрестегі жұмысы, сондай-ақ әлемдегі адамдардың денсаулық және салауатты өмір сүру құқығын қорғау және болашақ ұрпақтарды сақтау үшін не істей алатыны туралы ақпарат береді. ДДСҰ-на мүше мемлекеттер 1987 жылы темекіге қарсы күнді жаһандық эпидемияға және оның алдын алуға болатын өлім-ауруларға назар аудару мақсатымен құрды. Бұл күннің мақсаты темекі қолданудың кең таралғандығына және денсаулыққа тигізетін теріс әсерлеріне назар аудару болып табылады, бұл қазіргі күні әлем бойынша жылына 8 миллионнан астам өлімге, оның ішінде 1,2 миллионы темекі шеппеген адамдардың екінші қолдан түйірленуінен туындаған өлімге әкеліп отыр. Бұл күнді әлемнің түкпір-түкпіріндегі үкіметтер, денсаулық сақтау ұйымдары, темекі шегушілер, фермерлер және темекі индустриясы ынтамен де, қарсылықпен де қабылдады.
World No Tobacco Day (WNTD) is observed around the world every year on 31 May. The annual observance informs the public on the dangers of using tobacco, the business practices of tobacco companies, what the World Health Organization (WHO) is doing to fight against the use of tobacco, and what people around the world can do to claim their right to health and healthy living and to protect future generations. The Member States of the WHO created World No Tobacco Day in 1987 to draw global attention to the tobacco epidemic and the preventable death and disease it causes. The day is further intended to draw attention to the widespread prevalence of tobacco use and to negative health effects, which currently lead to more than 8 million deaths each year worldwide, including 1.2 million as the result of non smokers being exposed to second hand smoke. The day has been met with both enthusiasm and resistance around the globe from governments, public health organizations, smokers, growers, and the tobacco industry.
ДДҰ мен Дүниежүзілік темекісіз күн
ДДТД – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) белгілейтін 11 ресми жаһандық денсаулық сақтау кампаниясының бірі, сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық күні, Дүниежүзілік қан донорлары күні, Дүниежүзілік иммундау аптасы, Дүниежүзілік туберкулез күні, Дүниежүзілік безгек күні, Дүниежүзілік гепатит күні, Дүниежүзілік Шагас ауруы күні, Дүниежүзілік пациенттер қауіпсіздігі күні, Дүниежүзілік антимикробтық таңдауырлық аптасы және Дүниежүзілік ЖИТС күні.
Уақыт шкаласы
1987 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) Дүниежүзілік денсаулық ассамблеясы WHA40.38 қарары қабылдады, онда 1988 жылдың 7 сәуірі «әлемдік темекі тартпайтын күн» деп жариялауға шақырылды. Күндің мақсаты – бүкіл әлемдегі темекі қолданушыларды 24 сағатқа темекі өнімдерін пайдаланудан бас тартуға шақыру, бұл әрекет темекіні тастауға тырысатындарға көмектеседі деп үміттенілді. 1988 жылы Дүниежүзілік денсаулық ассамблеясы WHA42.19 қарары қабылдап, жыл сайын 31 мамырда Дүниежүзілік темекісіз күнді атап өтуді ұсынды. Содан бері ДДСҰ жыл сайын Дүниежүзілік темекісіз күнді қолдап келеді, әр жылды темекіге қатысты әртүрлі тақырыппен байланыстырады. 1998 жылы ДДСҰ Темекіден Арылу Бастамасын (ТАБ) құрды, бұл халықаралық ресурстар мен назарды темекінің жаһандық денсаулық мәселесіне шоғырландыруға бағытталған әрекет. Бастама жаһандық денсаулық саясатын жасауға көмек көрсетеді, қоғамдар арасындағы жұмылдыруды ынталандырады және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Темекіге Қарсы Келісімін (ТҚК) қолдайды. ДДСҰ ТҚК – 2003 жылы әлем елдері темекіні тастауға бағытталған саясатты жүзеге асыру туралы келісім ретінде қабылдаған жаһандық денсаулық келісімі. 2008 жылы Дүниежүзілік темекісіз күн қарсаңында ДДСҰ барлық темекі жарнамасына, оны насихаттауға және демеушілікке толық тыйым салуға шақырды. Сол жылғы күндің тақырыбы «Темекісіз жастар» болды, сондықтан бұл бастама әсіресе жастарға бағытталған жарнамалық күш-жігерге арналды. ДДСҰ-ның мәліметінше, темекі индустриясы темекіні тастап немесе қайтыс болған ересек темекі шегушілердің орнына жас тұтынушыларды іздеуі керек. Осы себепті, маркетингтік стратегиялар көбінесе жастарды тартатын жерлерде, мысалы, фильмдерде, интернетте, билбордтарда және журналдарда кездеседі. Зерттеулер көрсеткендей, жастар темекі жарнамасына қаншалықты көп тап болса, темекі шегуге бейімділігі соншалықты жоғары. 2015 жылы Дүниежүзілік темекісіз күні темекі қолданумен байланысты денсаулық тәуекелдерін атап өтті және темекі тұтынуды азайтуға бағытталған тиімді саясатты, соның ішінде темекі өнімдерінің заңсыз саудасын тоқтатуды қолдады. 2016 жылы Дүниежүзілік темекісіз күнінде ДДСҰ үкіметтерді темекі өнімдерін қарапайым қаптамаға дайындалуға шақырды. 2017 жылы күндің тақырыбы «Дамуға қауіп» болды. Науқанның мақсаты – темекі индустриясының барлық елдердің азаматтарының денсаулығы мен экономикалық әл-ауқатына төндіретін қауіп-қатерлерін көрсету, соның ішінде тұрақты дамуға қатысты. 2018 жылы күндің тақырыбы «Темекі жүректерді жаралайды: денсаулықты таңдаңыз, темекіні емес» болды. 2019 жылы «Темекі және өкпе денсаулығы» тақырыбына назар аударылды. 2020 жылы «Темекі және жас ұрпақты тартуға бағытталған байланысты индустрия тактикасы» тақырыбы талқыланды. 2021 жылы «Тастауға міндеттеме» тақырыбы көтерілді. 2022 жылы «Темекі: қоршаған ортаға қауіп» тақырыбына баса назар аударылды. 2023 жылы «Тамақ өсіріңіз, темекі емес» деген ұран қабылданды.
Тақырыптар
Жыл сайын Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) осы күндік тақырыпты таңдап, Әлемдік темекіге қарсы күнді (WNTD) біріктірілген жаһандық хабарлама жасауға ықпал етеді. Осы тақырып келесі жылға арналған ДДҰ-ның темекіге қатысты күнтәртібінің орталық бөлігіне айналады. ДДҰ тақырыпқа байланысты жарнамалық материалдарды – брошюралар, жадынамалар, плакаттар, веб-сайттар және баспасөз хабарламаларын жасау мен таратуды қадағалайды. 2008 жылғы WNTD-нің «Темекіден азат жастар» тақырыбына арналған хабарнамалық науқаны аясында бейнероликтер жасалып, YouTube-та жарияланды, ал подкасттар алғаш рет 2009 жылы пайдаланылды. ДДҰ көптеген WNTD тақырыптарында және осыған байланысты жарнамалық материалдарында «ақиқат» идеясын ерекше атап көрсетеді. «Темекі өлтіреді, алданып қалмаңыз» (2000) және «Темекі: кез келген түрінде немесе жамылуда қауіпті» (2006) сияқты тақырыптар ДДҰ-ның адамдардың темекінің нағыз табиғаты туралы жаңылысуы немесе шатасуы мүмкін деген сенімін көрсетеді; 2000 және 2008 жылғы WNTD тақырыптарының себебі бұл шатасудың басты себебі ретінде темекі индустриясының маркетингтік стратегияларын және «іллюзияларын» көрсетеді. «Темекі жүректерді ауыртады» (2018), «Әр күнді Әлемдік темекісіз күн етіңіз» (2019), «Темекінің құпиясы ашылды» (2020) және «Қолдануды тоқтатуға міндеттеніңіз» (2021) тақырыптары бар.
Іс-шараларды үйлестіру
ДДҰ әлем бойынша Дүниежүзілік Туберкулезге қарсы күрес күнін (WNTD) өткізудегі байланыс пен үйлестіруді қамтамасыз ететін орталық хаб ретінде жұмыс істейді. ДДҰ сайты топтарға өз қызметтері туралы хабар таратуға мүмкіндік береді, ал ұйым бұл ақпаратты елдер бойынша онлайн жариялайды.
Марапаттар
1988 жылдан бері ДДҰ темекі тұтынуды қысқартуға ерекше үлес қоскан ұйымдар мен жеке тұлғаларды марапаттап келеді. Дүниежүзілік темекіге қарсы күрес күнінің марапаттары әлемнің алты аймағынан (Африка, Америка, Шығыс Жерорта теңізі, Еуропа, Оңтүстік-Шығыс Азия және Батыс Тынық мұхиты) келген жеке тұлғаларға табыс етіледі, ал Бас директордың арнайы марапаттары мен құрмет грамоталары кез келген аймақтан келген адамдарға беріледі.
Дүниежүзілік сақтау
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы әлемнің түкпір-түкпіріндегі топтарды – жергілікті клубтардан бастап, қалалық кеңестерге және ұлттық үкіметтерге дейін – жыл сайын халық арасында Дүниежүзілік темекісіз күнді жергілікті деңгейде өздерінің ерекше жолдарымен тойлауға көмектесетін шаралар ұйымдастыруға шақырады. Өткен шаралардың ішінде үкіметтік шенеуніктерге және жергілікті газеттерге хат жазу кампаниялары, шерулер, қоғамдық пікірталастар, жергілікті және ұлттық жарнамалық кампаниялар, темекіге қарсы белсенділердің кездесулері, білім беру бағдарламалары және көркемдік туындылар бар. Сонымен қатар, көптеген үкіметтер Дүниежүзілік темекісіз күнді жаңа темекі тартуға тыйым салу және темекіге қарсы күрес шараларын іске қосудың бастапқы күні ретінде пайдаланады. Мысалы, 2008 жылдың 31 мамырында Канаданың Онтарио провинциясындағы «Темекісіз Онтарио» заңының бір бөлігі күшіне еніп, дүкендерде темекі «қуат қабырғалары» мен стендтеріне тыйым салды. Сондай-ақ, 2010 жылдың 31 мамырында Австралиядағы барлық ауруханалар мен мемлекеттік кеңселерде темекі тартуға тыйым салынды. Бұл күнді елдің темекіге қатысты қазіргі және болашақ жағдайын талқылауға да пайдалануға болады, мысалы, әлемдегі темекі тұтыну деңгейінің ең жоғары көрсеткіштерінің біріне ие 275 миллион темекі тұтынушысы бар Үндістанда. Үндістан үкіметі елдегі кең таралған темекіге тәуелділікті азайту мақсатында темекі тартуды доғару жөніндегі жедел желі іске қосты.
Қарсылық
Кейбіреулер үшін Әлемдік Темекі Құрылысы күні жеке таңдау еркіндігіне қатысты сынға ұшырау немесе тіпті мәдени тұрғысынан қабылданатын кемсітушілік түрі ретінде қарастырылады. Әлемдік Темекі Құрылысы күніне немқұрайлы қараудан бастап, наразылық акцияларына қатысуға дейін, тіпті күнді темекіні жақтаушы жарнамалар мен іс-шаралармен белгілеуге дейін темекі шегушілер, темекі өсірушілер және темекі индустриясы өз пікірлерін білдірудің жолдарын тапты.
Темекі шегушілердің реакциясы
Темекі шегушілер тарапынан Дүниежүзілік темекіге қарсы күрес күніне (WNTD) қарсы ұйымдастырылған тұрақты немесе кең ауқымды шаралар болған жоқ. Дегенмен, кейбір шағын топтар, әсіресе АҚШ-та, темекі шегуді қолдайтын жергілікті шаралар ұйымдастырды. Мысалы, Орегон университетінде жарық көретін тәуелсіз консервативті журнал "Орегон комментаторы" университет аумағында, жергілікті деңгейде кең таралған "Ұлы американдық темекі тартуды тоқтату" акциясына қарсы "Ұлы американдық темекі тарту" шарасын өткізді: "Орегон комментаторы" университетте темекі шегушілерді жамандаудың күшейе түсуіне жауап ретінде, студенттерге бірге жиналып, сапалы темекі өнімдерінің ләззатын алуға мүмкіндік беретін "Ұлы американдық темекі тарту" акциясын ұсынады". Сол сияқты, Гавайи штатының Гонолулу қаласындағы "Таңдау еркіндігі үшін американдықтар" тобы Дүниежүзілік темекіге қарсы күрес күніне (WNTD) және Гавайидегі мейрамханаларда темекі шегуге толық тыйым салуға жауап ретінде "Дүниежүзілік қарсылық күнін" ұйымдастырды.
Өнеркәсіптің жауабы
Тарихи тұрғыдан алғанда, Америкада темекі өнеркәсібі темекі тартатындарға темекі тартуды тоқтатуға көмектесетін ресурстарды ұсынатын мемлекеттік бастамаларды қаржыландырып келген. Мысалы, Philip Morris USA компаниясы темекі тартуды тастағысы келетіндерге арналған нұсқаулық ретінде қызмет ететін веб-сайтты иеленеді. Дүниежүзілік темекісіз күндер темекі өнеркәсібінен оң пікір алмаған. Мысалы, "Табак мұрағаттары" веб-сайтында жарияланған хат, "Балалық шақ пен жастық шақ темекісіз" тақырыбындағы үшінші Дүниежүзілік темекісіз күнді өткізуге дайындық ретінде R. J. Reynolds Tobacco Company басшыларына жіберілген. Аталған хатта алдағы күн туралы ескерту, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) қандай аргументтер келтіретінін түсіндіретін құжат және компанияның осы талаптарға қалай жауап беруі керектігі туралы ақпарат бар. Мысалы, олардың жарнамалары балаларға бағытталған деген күтілетін пікірге жауап ретінде компанияның жауабында олардың жарнамалары ересектерге арналған модельдерді пайдалану арқылы ересектерге бағытталғандығы және жарнамалардың адамдардың сатып алу шешіміне әсер ете алмайтындығы туралы аргументтер келтірілген. Угандада Дүниежүзілік темекісіз күні – бұл бұқаралық ақпарат құралдары темекіге қарсы күрес мәселелерін жариялауға міндетті күн болғандықтан, British American Tobacco компаниясы осы күнге дейін қарсы жарнама тарату үшін пайдаланады. 2001 жылы олардың стратегиясында Халықаралық темекі өсірушілер қауымдастығының президентімен кездесу сияқты шаралар болды. Кейбір ірі фармацевтикалық компаниялар Дүниежүзілік темекісіз күнді ашық қолдайды. Мысалы, Pfizer 2008 жылы Біріккен Араб Әмірліктерінде көптеген Дүниежүзілік темекісіз күн шараларының ірі демеушісі болды. Сол кезде Pfizer Chantix (варениклин) дәрісін Таяу Шығыс нарығына шығаруға дайындалып жатқан еді. Бұл дәрі никотиндік рецепторларды белсендіріп, темекі шегушінің құмарлығын және никотинді тастау симптомдарын азайтуға арналған.
Өсірушілердің жауабы
Көптеген темекі өсірушілер ДДҰ сияқты темекіге қарсы күреске ұйымдардың әрекеттері олардың құқықтарын бұзуы мүмкін деп санайды. Мысалы, Халықаралық темекі өсірушілер қауымдастығы (ITGA) ДДҰ-ның темекіге қарсы қозғалысы сәттілікке жетсе, Африкадағы жағдайы төмен шаруалар салдарына ұшырауы мүмкін екенін мәлімдейді. Сондай-ақ, олар бұл күш-жігер темекі өндірушілерге қарсы бірігіп, индустрияға шабуыл болуы мүмкін, демек, өсірушілерге зиян келтіруі мүмкін деп санайды.
Американың жергілікті тұрғындары қарсылық білдіруі мүмкін
Америка Құрама Штаттарындағы және Солтүстік Америкадағы алғашқы халықтардың көптеген мәдениеттері мен этностарының дәстүрлері мен рәсімдері Колумбияға дейінгі дәуірден бері темекіге негізделген. Сондықтан, темекіні әлемдік қолданудан жоюға тырысатын билік органдарының әрекеттері мұндай дәстүрлерді күрт тоқтатуға алып келуі мүмкін. Кейбір американдық тайпалардың мүшелері темекі қолдануды тоқтату үшін темекіні жақпастан қолдану дәстүрлерін пайдалана бастады, ал Оглала Лакота тайпасының өкілдері өз этносының дәстүрлеріндегі темекінің дәстүрлі рөліне байланысты маңызды тарихи артефакттарды заңсыз сатудан қорғау үшін күресіп жатыр. 2015 жылы Health Canada ұйымы Канададағы темекіге қарсы болашақ заңнамаға қатысты жүргізген сауалнамасында, елдегі жергілікті халықтардан кеңес сұраған бөлім болды, бұл мәселелерге қатысты алаңдаушылықтың болуын көрсетеді.