Кіріспе

Неміс заң ғалымы және тарихшысы (1841–1921) Отто Фридрих фон Герке, туған аты Отто Фридрих Герке (11 қаңтар 1841 – 10 қазан 1921) – неміс заң ғалымы және тарихшысы. Ол бүгінде 19 және 20 ғасырлардың ең ықпалды және маңызды заң ғалымдарының бірі саналады. "Das deutsche Genossenschaftsrecht" (Германияның қауымдастықтар құқығы) атты төрт томдық еңбегінде ол әлеуметтік топтарды зерттеуді және Германия өміріндегі қауымдастықтардың маңыздылығын, жеке және қоғамдық құқық арасындағы байланысты зерттеді. Берлин университетінің құқық факультетінде қызмет еткен кезінде Герке Императорлық Германия үшін жаңа Азаматтық кодекстің алғашқы жобасын қатаң сынады. Герке бұл жобаның Германияның әлеуметтік дәстүрлеріне қайшы келетін жекешілдік қағидаларға негізделгенін айтты. Герке неміс тарихи құқықтану мектебінде белсенді немісшіл ретінде танылды. Жоба рим құқығының ықпалын азайту мақсатында қайта қаралып, Германияның Азаматтық кодексі 1900 жылы қолданысқа енді.

Мансап

1841 жылы Отто Фридрих Гирке Пруссия мемлекеттік қызметкерінің ұлы ретінде Помераниядағы Штеттин (Шцецин) қаласында дүниеге келді. 1911 жылы 70 жасқа толған күні ол мұрагерлік атаққа ие болды, бұл оның ұзақ академиялық мансабының шыңы болды және ол Отто фон Гирке атанды. Жас Гирке Гейдельберг және Берлин университеттерінде білім алды. Берлинде ол заңгер және Пруссия Лордтар палатасының мүшесі Георг Безелерден сабақ алды. Безелер неміс құқығының сарапшысы болды, ал Гирке ортағасырлық феодалдық міндеттемелер (Lebensschulden) тақырыбындағы диссертациясын қорғап, доктор ғылымын алды. 1866 жылғы Аустрия-Пруссия соғысында лейтенант болып қызмет еткеннен кейін, Гирке академиялық мансабын жалғастыру үшін Берлинге оралды. 1868 жылы ол неміс кооперативтерінің құқықтық тарихына арналған профессорлық диссертациясын жариялады (Rechtsgeschichte der deutschen Genossenschaft). Гирке кооперативтің ежелгі заманнан бері неміс қоғамдық құрылымының орталық тетігі болғанын және германдық әділдік сезімі германдық құқықты римдік құқықтан ерекшелендіретінін айтты. Гирке 1868 жылы «Германдық қауымдастықтар құқығы» (Das Deutsche Genossenschaftsrecht) атты еңбегінің бірінші томын жариялағанда германдық құқық ғылымының ең көрнекті сарапшысы ретінде танылды. Теодор Моммсеннің ықпалымен Гирке оны жариялауға көмектесті. Гирке Берлинде жеке лекциялар оқыды және 1870 жылғы Франко-Пруссия соғысына қатысты. Әскери қызметтен оралғаннан кейін 1871 жылы адъюнкт-профессор болып тағайындалды. «Германдық қауымдастықтар құқығы» (Das Deutsche Genossenschaftsrecht) еңбегінің екінші томы 1873 жылы, үшінші томы 1881 жылы, ал төртінші және соңғы томы 1913 жылы жарық көрді. Гиркенің академиялық жолы жарқын болды. 1872 жылы ол Бреслау қаласындағы неміс университетінде тұрақты профессор болып тағайындалды. Ректор міндетін атқару кезінде Гирке Иоганн Алтузийді зерттеуімен академиялық ортада белгілі болды. Жарияланымдарында Гирке Алтузийдің мемлекет туралы теориясы, қауымдастықтарға негізделген әлеуметтік организм ретінде, неміс әлеуметтік келісімшарт және егемендік дәстүрімен сәйкес келетінін көрсетті. 1884 жылдан 1887 жылға дейін Гейдельберг университетінде профессор болып жұмыс істеді, ал 1887 жылдан 1921 жылы қайтыс болғанға дейін Берлиндегі беделді Фридрих Вильгельм университетінде профессорлық қызмет атқарды.

1900 жылғы Азаматтық кодекске әсері

1871 жылы Германияның бірігуінен кейін Гирке жеке меншік, отбасы және міндеттемелерге қатысты жеке құқықтарды үйлестіру үшін Азаматтық кодекстің 1888 жылғы жобасын қатты сынға алды. Отто фон Бисмарктың басқаруындағы Императорлық Германия Рим заңына негізделген құқықтық жүйелері бар 25 федеративтік штаттан, герман заңдарынан дамыған әдет-ғұрып заңдарынан, сондай-ақ Наполеон кодексінің элементтерінен тұрды. Гирке 1888 жылғы жаңа Азаматтық кодекс жобасына қарсы болды, себебі оның бір бөлігі Рим заңына негізделген. Жоба бойынша академиялық пікірталастар барысында Гирке неміс тарихи заң мектебінің ішіндегі белгілі немісшіл ретінде көзге түсті. Гирке азаматтық кодекс жобасына тарихи тұрғыдан сын жасады, бұл үшін ол ежелгі және ортағасырлық неміс заңдарына сүйенді, оларды заңгер және фольклоршы Якоб Гримм муниципалитет (Gemeinde) және Марк валютасы туралы жинақтаған. Гирке феодалдық шарттарда, қалалық жарғыларда, сондай-ақ саудагерлер мен қолөнершілердің гильдияларын басқаратын патенттерде кездесетін құқықтық нормалар туа біткен германдық құқықтық дәстүр екенін нақтылады. 1888 және 1889 жылдары Гирке азаматтық кодекс жобасын неміс тіліндегі жетекші экономикалық журналда жарияланған мақалаларында сынады. Оның редакторы Густав фон Шмоллер римдік құқық дәстүрінің нормалары индустрияландырылған нарықтық экономиканың бизнес-моделін жеткілікті түрде қолдамайды деген пікірде болды. Гирке 1895 жылы неміс жеке құқығына арналған үш томдық еңбегінің бірінші томын жариялап, азаматтық кодекс жобасына қатысты сынына қосымша күш берді. Азаматтық кодекстің алғашқы жобасы Рим заңының ықпалын жою мақсатымен қайта қаралып, 1896 жылы жаңа жоба жарияланды. Ол сол заманғы әлеуметтік қажеттіліктерді ескермеді және Гиркеге неміс азаматтық кодексін сынап, «Біздің жеке құқықта әлеуметтік майдың бір тамшысы да сіңіп өтуі керек!» деген атақты сын айтуға себеп болды. Гирке, әсіресе, жаңа жобадағы жалға алу туралы заңды сынағанда, қазіргі неміс қалаларындағы өзекті мәселелерді назарға алмағандығы үшін айқын пікір білдірді. Ол неміс азаматтық кодексінің жалға алушыларды пайдақорлықтан қорғау үшін келісімшарт еркіндігіне заңдық шектеулер қоюын талап етті. Гиркенің жобаға әлеуметтік заңдарды енгізу туралы талаптары ескерілмеді. Жаңа неміс азаматтық кодексі 1900 жылы күшіне енді.

1919 жылғы Веймар конституциясына әсері

1905 жылы Гирке неміс жеке құқығының екінші томын (Deutsches Privatrecht) жариялады, ол неміс азаматтық кодексінің 903-бабында жеке меншік иелеріне кепілдік берілген шексіз еркіндікті тереңінен сынап көрсетті. Заң бойынша: «Заңға немесе үшінші тараптардың құқығына қайшы келмейінше, заттың иесі оны өз қалауынша пайдалана алады және басқаларды оны пайдаланудан немесе дұрыс пайдаланбаудан толығымен шеттетуге құқылы». Гирке 903-бапқа қарсы шығып, меншік құқығы шектеулерге бағынады, себебі ол құқықтармен байланысты билік береді деп сарқылып айтты. Ол неміс құқығының қағидасына сәйкес, меншік құқығына жауапкершілік жүктеледі деп мәлімдеді. Гирке заңнамаға тигізген ықпалы шектеулі болғанымен, оның лекциялары мен жарияланымдары неміс тіліндегі университеттерде кең танылды. Гирке мүлік иелігінен туындайтын әлеуметтік міндеттерге қатысты көзқарастары 1919 жылғы Веймар конституциясында бекітілді, онда 153-бапта «Мүлік иелігі міндеттемемен бірге келеді. Оның пайдаланылуы қоғамның ең жақсы мүддесіне де қызмет етуі керек» делінген. Конституция жобасын Гиркеден білім алған Уго Преус дайындаған. Гирке өмір бойы берік ұлтшыл болды. Ол Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілісіне және Версаль келісімінің талаптарына қатты ренжіді. 1919 жылдың мамырында жетпіс сегіз жасқа толған Гирке германдық дәстүрлерге негізделген жаңа Германия құру үшін әріптестерін біріктірді: «Біз – мың жылдық тарихы бар халықпыз». Гирке жаңа парламенттік республиканы «ұлттық ерекшелікке» және «тарихи негізге» құрылған мемлекет ретінде көріп тұрды. Ол Германиядағы мемлекет германдық дәстүрлер бойынша органикалық түрде құрылған қоғамдық бірлестік болып қалуы керек, онда муниципалитеттер мен жергілікті билік органдары автономды және өздерінің құқықтық мәртебесін азаматтардың бірлестігінен алады деп мәлімдеді. Ол сөзін жалғастырды: «Бұл әлеуметтік мемлекет болуы керек. Әлеуметтік, бірақ социалистік емес!» Осы мақсатта Германия мемлекеті құқықтық үстемдікке бағынған мәдениетті мемлекет болып қалуы керек. Өзінің соңғы лекциясында Гирке жас Веймар Республикасының конституциялық құқығына сіңірілуге тиіс қағидаларды баяндады.

Плюрализмге әсер ету

Британияда Гиркенің идеяларына қызығушылық, британдық құқық тарихшысы Фредерик Уильям Мэйтланд 1900 жылы Гиркенің 1881 жылғы төрт томдық еңбегінен ("Немецтік қауымдастық құқығы" - Das deutsche Genossenschaftsrecht) жартылай аудармасын "Орта ғасырлардың саяси теориялары" деген атпен жариялағанда туды.

Әлеуметтік құқық

Рудольф фон Жеринг пен Герке қоғамдық және жеке құқықтың классикалық бөлінісін еңсерген әлеуметтік құқықтың алға басушылары ретінде танылды. Әлеуметтік құқықтанушылар меншік, шарт және зиян келтіру нормаларының коммерциялық және жеке қарым-қатынастардың барлық түрлерін реттемеуі керек екенін айтты. Шарт еркіндігі немесе зиян үшін жауапкершілік сияқты құқықтық принциптер құқықтық жүйенің қоғамдық өмірге жүктеген белгілі бір мақсаттарын көрсететінін дәлелдеу арқылы Герке, корпоративтік құқық, бәсекелестік құқығы, еңбек құқығы және тұрғын үй құқығы сияқты әлеуметтік өмірдің маңызды салаларын әлеуметтік заңдармен реттеудің теориялық негізін қалады.

Сауда құқығы

Гирке коммерциялық құқық саласындағы ғылыми еңбектерімен кеңінен танымал. Атап айтқанда, ол Германияның қауымдастықтар құқығын ("Das deutsche Genossenschaftsrecht") зерттеген.

Балалар

Оның ұлы Эдгар фон Гирке – 1929 жылы гликогенді жинақтау ауруының І түрін ашқан, өте құрметті патолог болды. Гиркедің үлкен қызы Анна 1919 жылы Германия парламентіне сайланған әйелдердің алғашқы тобының қатарында болды.