«Кузен Бетте» романы және оның фильмдеуі

Кіріспе

Оноре де Бальзактың 1846 жылғы романы

Романның негізінде түсірілген фильмдер

La Cousine Bette (la kuzin bɛt, Cousin Bette) – француз жазушысы Оноре де Бальзактың 1846 жылғы романы. XIX ғасырдың ортасында Парижде өтетін оқиғада тұрмысқа шықпаған, орта жастағы әйел өзінің туған-туысқандарына қарсы қастық құрып, оларды жоюды жоспарлайды. Бетт бақытсыз некедегі жас әйел Валери Марнефпен бірігіп, бірнеше еркектің көңілін тартып, оларды қиын жағдайға түсіреді. Олардың бірі – Бетттің туысы Аделинаның күйеуі, барон Гектор Хулот. Ол Валериге ұнау үшін отбасының байлығы мен абыройын құрбан етеді, бірақ Валери оны Кревель есімді бай саудагерге тастап кетеді. Роман Бальзақтың "Адамдық комедия" ("La Comédie humaine") атты романдық циклінің "Париж өмірінің көріністері" бөлігіне кіреді. 1840 жылдары Францияда "роман-фейльтон" деп аталатын сериалдық формат кең таралған, ал оның ең танымал үлгісі – Эжен Сюдің социалистік шығармалары болды. Бальзак Сюдің үстемдігіне қарсы тұрып, өзін Франциядағы ең шебер фельетонист екенін дәлелдеуді қалады. Шапшаң және зор назармен жазып, Бальзак өзінің ең ұзақ романдарының бірі – "Беттің құдайы" романын екі айдың ішінде жазды. Ол 1846 жылдың соңында Le Constitutionnel газетінде жарияланды, ал келесі жылы Le Cousin Pons романымен бірге жинақталды. Романның кейіпкерлері қарама-қарсы моральдық принциптерді бейнелейді. Кекшіл Бетт пен екіжүзді Валери бір жағында, ал мейірімді Аделина мен оның сабырлы қызы Хортенса екінші жағында. Хулоттар отбасының басшысы, алайда, өзінің сезімталдық құмарлығына беріліп кетеді. Хортенсаның күйеуі, поляк эмигрант Венцелас Штайнбок – көркемдік таланттың символы, бірақ ол күмәнділікке және әрекетсіздікке бойұсынады. Бальзак Беттің кейіпкерін жасау кезінде анасы мен ақын Марселин Деборд-Вальмор образын пайдаланды. Барон Хулотқа қатысты бір эпизод Бальзақтың досы, жазушы Виктор Гюгоның өмірінен алынған оқиғаға негізделген болуы мүмкін. "Беттің құдайы" – Бальзақтың соңғы шедевр туындысы саналады. Оның реалистік ерекшеліктерді пайдалануы бұрынғы романдардан таныс кейіпкерлердің кең көрінісімен үйлеседі. Көптеген сыншылар оны автор мансабындағы маңызды бетбұрыс деп санайды, ал кейбіреулері оны натурализмнің алғашқы үлгісі деп атайды. Ол Уильям Шекспирдің "Отелло" және Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романдарымен салыстырылады. Роман әдепсіздік пен ізгілік, сондай-ақ ақшаның француз қоғамына тигізетін әсері тақырыптарын зерттейді. Беттің Валеримен қарым-қатынасы гомоэротикалық мотивтерді зерттеудің маңызды мысалы ретінде қарастырылады. Романның сюжеті негізінде бірнеше фильм түсірілді, оның ішінде 1971 жылғы BBC мини-сериалында Маргарет Тайзак пен Хелен Миррен, ал 1998 жылғы толық метражды фильмде Джессика Лэнг басты рөлде ойнады.

La Cousine Bette (la kuzin bɛt, Cousin Bette) is an 1846 novel by French author Honoré de Balzac. Set in mid 19th century Paris, it tells the story of an unmarried middle aged woman who plots the destruction of her extended family. Bette works with Valérie Marneffe, an unhappily married young lady, to seduce and torment a series of men. One of these is Baron Hector Hulot, husband to Bette's cousin Adeline. He sacrifices his family's fortune and good name to please Valérie, who leaves him for a well off merchant named Crevel. The book is part of the Scènes de la vie parisienne section of Balzac's novel sequence La Comédie humaine ("The Human Comedy"). In the 1840s, a serial format known as the roman feuilleton was highly popular in France, and the most acclaimed expression of it was the socialist writing of Eugène Sue. Balzac wanted to challenge Sue's supremacy, and prove himself the most capable feuilleton author in France. Writing quickly and with intense focus, Balzac produced La Cousine Bette, one of his longest novels, in two months. It was published in Le Constitutionnel at the end of 1846, then collected with a companion work, Le Cousin Pons, the following year. The novel's characters represent polarities of contrasting morality. The vengeful Bette and disingenuous Valérie stand on one side, with the merciful Adeline and her patient daughter Hortense on the other. The patriarch of the Hulot family, meanwhile, is consumed by his own sexual desire. Hortense's husband, the Polish exile Wenceslas Steinbock, represents artistic genius, though he succumbs to uncertainty and lack of motivation. Balzac based the character of Bette in part on his mother and the poet Marceline Desbordes Valmore. At least one scene involving Baron Hulot was likely based on an event in the life of Balzac's friend, the novelist Victor Hugo. La Cousine Bette is considered Balzac's last great work. His trademark use of realist detail combines with a panorama of characters returning from earlier novels. Several critics have hailed it as a turning point in the author's career, and others have called it a prototypical naturalist text. It has been compared to William Shakespeare's Othello as well as Leo Tolstoy's War and Peace. The novel explores themes of vice and virtue, as well as the influence of money on French society. Bette's relationship with Valérie is also seen as an important exploration of homoerotic themes. A number of film versions of the story have been produced, including a 1971 BBC mini series starring Margaret Tyzack and Helen Mirren, and a 1998 feature film with Jessica Lange in the title role.

Өмірбаян

1846 жылы Оноре де Бальзак жазушы ретінде зор даңққа ие болды, бірақ оның қаржы жағдайы мен денсаулығы күрт нашарлап кетті. 1820 жылдары бірқатар коммерциялық роман жазғаннан кейін, ол 1829 жылы өзінің алғашқы кітабын, «Шуандар» (Les Chouans) атты туындысын жеке атымен жариялады. Одан кейін көптеген жақсы қабылданған романдар мен әңгімелер жазды, соның ішінде 1831 жылғы «Сақыл терісі» (La Peau de chagrin), 1835 жылғы «Ата Горио» (Le Père Goriot) және 1837 және 1839 жылдардағы екі томдық «Жоғалған иллюзиялар» (Illusions perdues) кітаптарын жариялады. Өмірінің көп бөлігін жомарт өмір салты мен қаржылық тәуекелге бейімділігіне байланысты түрлі қарыздарды өтеуге тырысып өткізді. Ол мұражай мен қара кофеден шабыт алып, экономикалық қажеттілікпен бірге қажымай жұмыс істеді. Мұндай үздіксіз еңбек оның денесін шаршатып, дәрігерінен айыптар алды. Оның еңбектері танылған сайын, Бальзак 1832 жылы «L'Étrangère» («Жұртшыл») деген қолтаңбамен анонимді хат жолдаған поляк баронессасы Эвелина Ханскамен хат алмасуды бастады. Олар хаттар арқылы жылы достық қарым-қатынас орнатып, 1841 жылы Ханска жесір болғаннан кейін Бальзак оған үйленуге ұсыныс жасады. Ол Польша мен Германияда жиі қонаққа барды, бірақ түрлі қиындықтар олардың одасын тойтармады. Олардың арасында Бальзактың үй шаруасының қызметкері Луиза Брюньомен болған қарым-қатынасы да бар еді. Ол оның мадам Ханскаға деген сезімін байқағаннан кейін, Брюньо олардың хаттарын ұрлап, Бальзактан ақша талап ету үшін пайдаланды. Осы оқиғадан кейін де ол мадам Ханскамен жақындасып, 1846 жылға қарай онымен бірге тұратын үйді дайындауға кірісті. Ол оның жүкті болғанда үйлене алады деп үміттенді, бірақ желтоқсанда ол ауырып, түсік тастады. XIX ғасырдың ортасы Франция үкіметі мен қоғамындағы терең өзгерістердің кезеңі болды. 1830 жылы патша Шарль X билігі агитация мен наразылық толқынының нәтижесінде оның тақтан басқарылуымен аяқталды. Оның орнына Луи Филипп келді, ол өзін «Франция королі» деп атады, бұл оның аристократиялық Ескі Режимге қарағанда жаңадан пайда болған буржуазияға көбірек жауапты екенін көрсетеді. Үкіметтік өзгеріс Франция экономикасы меркантилизмден өнеркәсіптік дамуға өту кезінде болды. Бұл байлыққа қол жеткізуді үміттенетін адамдар үшін жаңа мүмкіндіктер ашты және әлеуметтік нормаларда маңызды өзгерістерге әкелді. Мысалы, аристократия өкілдері жаңа байлармен әлеуметтік қарым-қатынас жасауға мәжбүр болды, бұл көбінесе шиеленіске әкелді. Француз революциясының демократиялық рухы да әлеуметтік өзара әрекетке әсер етті, халықтың адалдығы шіркеу мен монархиядан алыстады. XIX ғасырдың ортасында Францияда романның жаңа стилі танымал болды. «Роман-фейльетон» деп аталатын сериалдық формат әңгімелерді қысқа, тұрақты бөлімдерде ұсынатын, көбінесе мелодрамалық сюжеттермен және стереотиптік кейіпкерлермен толықтырылатын. Бальзактың 1836 жылғы «Қартайған бойжеткен» (La Vieille Fille) романы Францияда осы форматта жарық көрген алғашқы туынды болса да, «роман-фейльетон» оның достары Эжен Сю және Александр Дюманың арқасында кең танылды. Бальзак олардың сериалдық жазуын, әсіресе Сюдің төменгі таптың азаптарын социалистік тұрғыдан бейнелеуін ұнатпады. Бальзак «les faux dieux de cette littérature bâtarde» («осы бұзық әдебиеттің жалған құдайлары») деп атаған нәрсені құлатқысы келді. Сондай-ақ, ол денсаулығы нашар болғанына және карьерасы қиын болғанына қарамастан, әлемге «plus jeune, plus frais, et plus grand que jamais» («жас, сергек және бұрынғыдан да зор») екенін көрсетуді қалады. Ол 1844 жылы «Модест Миньон» романымен қайтадан тәжірибе жасады, бірақ жұртшылықтың пікірі әртүрлі болды. Екі жылдан кейін Бальзак «өзінің ескі қаламынан» жаңа нәрсе жасауға бел буған жаңа жобаны бастады. 1846 жылдың маусымында Турдағы Шато-де-Сашеде бір апта демалыстан кейін Бальзак Парижге оралып, «Паразит» атты қысқа әңгімемен жұмыс істей бастады, оны ақырында «Кузен Понс» романы ретінде дамытты. Ол оны басқа романмен біріктіруді жоспарлап, оларды «Кедей туыстар» (Les Parents pauvres) деген атпен жинады. Екінші кітабының негізінде оның әпкесі Лаура Сурвилль 1844 жылы «Le Journal des enfants» журналында жариялаған «Кузен Розали» әңгімесі жатты. Ол интенсивті жазу арқылы басты кейіпкердің атымен аталған «Кузен Бетт» романының тұтас мәтінін екі ай ішінде жазды. Бұл оның денсаулығының нашарлауына қарамастан маңызды жетістік болды, бірақ оның көлемі Бальзактың жазу жылдамдығын ерекше ерекшелендірді. Бір сыншы «Кедей туыстар» романын жазуды Бальзактың «жаратқыштық энергиясының соңғы жарылысы» деп атады. Тағы біреуі бұл күш-жігер Бальзактың «үлкен күшінің соңғы тамшысы болды» деп санайды. Бальзактың әдеттегі редакциялау тәсілі баспагерден алған беттік түзетулерге жасалған кең ауқымды, күрделі өзгертулерді қамтыды. Бірақ «Кузен Бетт» ромасын жасай отырып, ол туындысын бөлек-бөлек редакторға жіберді, бірде-бір түзетуді көрмеді. Бальзак осы серия үшін 12 836 франк алды, ол кейіннен Шиендовски мен Петионмен бірге «Кузен Понс» романымен бірге он екі томдық кітап ретінде жарық көрді. «Кузен Бетт» романының алғашқы жинағы 132 тарауға бөлінді, бірақ Бальзак 1848 жылы оны «Адамдық комедия» (La Comédie humaine) атты үлкен жинағына қосып, осы бөлулерді жойды.

By 1846 Honoré de Balzac had achieved tremendous fame as a writer, but his finances and health were deteriorating rapidly. After writing a series of potboiler novels in the 1820s, he published his first book under his own name, Les Chouans ("The Chouans"), in 1829. He followed this with dozens of well received novels and stories, including La Peau de chagrin ("The Magic Skin"), in 1831, Le Père Goriot ("Father Goriot") in 1835, and the two volume Illusions perdues ("Lost Illusions"), in 1837 and 1839. Because of his lavish lifestyle and penchant for financial speculation, he spent most of his life trying to repay a variety of debts. He wrote tirelessly, driven as much by economic necessity as by the muse and black coffee. This regimen of constant work exhausted his body and brought reprimands from his doctor. As his work gained recognition, Balzac began corresponding with a Polish baroness named Ewelina Hańska, who first contacted him through an anonymous 1832 letter signed "L'Étrangère" ("The Stranger"). They developed an affectionate friendship in letters, and when she became a widow in 1841, Balzac sought her hand in marriage. He visited her often in Poland and Germany, but various complications prohibited their union. One of these was an affair Balzac had with his housekeeper, Louise Breugniot. As she became aware of his affection for Mme. Hanska, Breugniot stole a collection of their letters and used them to extort money from Balzac. Even after this episode, he grew closer to Mme. Hanska with each visit and by 1846 he had begun preparing a home to share with her. He grew hopeful that they could marry when she became pregnant, but she fell ill in December and suffered a miscarriage. The mid 19th century was a time of profound transformation in French government and society. The reign of King Charles X ended in 1830 when a wave of agitation and dissent forced him to abdicate. He was replaced by Louis Philippe, who named himself "King of the French", rather than the standard "King of France" – an indication that he answered more to the nascent bourgeoisie than the aristocratic Ancien Régime. The change in government took place while the economy in France was moving from mercantilism to industrial development. This opened new opportunities for individuals hoping to acquire wealth and led to significant changes in social norms. Members of the aristocracy, for example, were forced to relate socially to the nouveau riche, usually with tense results. The democratic spirit of the French Revolution also affected social interactions, with a shift in popular allegiance away from the church and the monarchy. In the mid 19th century, a new style of the novel became popular in France. The serial format known as the roman feuilleton presented stories in short regular installments, often accompanied by melodramatic plots and stock characters. Although Balzac's La Vieille Fille (The Old Maid), 1836, was the first such work published in France, the roman feuilleton gained prominence thanks mostly to his friends Eugène Sue and Alexandre Dumas, père. Balzac disliked their serial writing, especially Sue's socialist depiction of lower class suffering. Balzac wanted to dethrone what he called "les faux dieux de cette littérature bâtarde" ("the false gods of this bastard literature"). He also wanted to show the world that, despite his poor health and tumultuous career, he was "plus jeune, plus frais, et plus grand que jamais" ("younger, fresher, and greater than ever"). He tried again in 1844 with Modeste Mignon, but public reactions were mixed. Two years later Balzac began a new project, determined to create something from his "own old pen again".]] After resting for a week in June 1846 at the Château de Saché in Tours, Balzac returned to Paris and began working on a short story called "Le Parasite", which he eventually developed into the novel Le Cousin Pons. He intended from the start to pair it with another novel, collecting them under the title Les Parents pauvres ("The Poor Relations"). He based the second book on a story his sister Laure Surville had written called "La Cousine Rosalie" and published in 1844 in Le Journal des enfants. Writing intensively, he produced the entire novel, named La Cousine Bette after the main character, in two months. This was a significant accomplishment owing to his bad health, but its length made Balzac's writing speed especially remarkable. One critic calls the writing of Les Parents pauvres Balzac's "last explosion of creative energy". Another suggests that this effort was "almost the last straw which broke down Balzac's gigantic strength". Balzac's usual mode of revision involved vast, complicated edits made to galley proofs he received from the printer. When creating La Cousine Bette, however, he submitted the work to his editor piece by piece, without viewing a single proof. Balzac was paid 12,836 francs for the series, which was later published with Le Cousin Pons as a twelve volume book by Chiendowski and Pétion. The first collected edition of La Cousine Bette was organized into 132 chapters, but these divisions were removed when Balzac added it to his massive collection La Comédie humaine in 1848.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның бірінші үштен бірі кейіпкерлердің тарихын ұзақ зерттеуді қамтамасыз етеді. Бальзак 150 беттен кейін мұны анық көрсетеді: "Ici se termine, en quelque sorte, l'introduction de cette histoire". ("Бұл оқиғаның кіріспесі осымен аяқталады".) Романның басында Аделина Хюлотты - сәтті барон Гектор Хюлоттың әйелі - Селестин Кревел есімді бай парфюмерияшы әйелдің қысымына ұшырап, оған махаббат жасайды. Оның бұл қалауы, ішінара, ертеректе өткен байқаудан туындайды, онда зинақор барон Хулот Кревельдің сүйікті әншісі Жозефа Мираның назарын аударды. Мэм. Хулот Кревельдің ұсыныстарын қабылдамайды. Барон Жозефаға ақшаны соншалықты төледі, ол өзінің ағасы Йоханнан көп қарыз алды. Ақшаны қайтара алмай, Барон Жоханға Алжирдегі Соғыс департаменті лауазымын ұйымдастырады, Жохан сол жұмыста қарыз алған ақшаны ұрлайтын жағдайға тап болады. Хулоттардың қызы Хортенс күйеу іздеуді бастады; олардың ұлы Виктор Кревельдің қызы Селестинге үйленді. Мэм. Хулоттың туысы Бетте (Лизбет деп те аталады) туыстарының табысына, әсіресе Беттің сүйіктісін "ұрлап" алған Хортенске деген терең, бірақ жасырын ренішпен күтеді. Бетті - өзінің туған ағасының сұлулығынан мүлдем айырылып қалған шаруа әйел, ол орта таптық ерлерінен бірнеше рет некеге тұру туралы ұсыныстарды қабылдамады, олар оның Хулоттармен байланысы арқылы қозғалған, және 42 жасында үйленбей отыр. Бір күні ол өзінен жоғары қабаттағы кішкентай пәтерде өзін-өзі өлтіруге тырысып жүрген Венцелас Штайнбок есімді сәтті болмаған жас поляк мүсіншісін кездестіреді. Ол баласын емдеп, денсаулығын қалпына келтіргенде, оған аналық (және романтикалық) сезімдерін дамытады. Әңгіменің басында Бетт Марнефф ерлі-зайыптылардың қонақ үйіндегі қарапайым пәтерде тұрады, екеуі де амбициялық және аморальды. Бетте Валеримен (Фортин) достыққа түседі, ол Жауынгерлік департамент кеңсе қызметкерінің жас және өте тартымды әйелі Жан Пол Станислас Марнеф; екі әйел өздерінің жеке мақсаттарына жету үшін байланысты құрайды. Валери үшін ақша мен құндылықтарды сатып алу, Бет үшін Валери барон мен Штайнбокты адалдықсыздыққа және қаржылық күйреуге итермелеу арқылы Хулот үйін құрту. Барон Хулотты Жозефа қабылдамайды, ол басқа еркекті таңдағанын түсіндіреді, өйткені оның байлығы көп. Хулоның үмітсіздігі тез арада жеңілдетіледі, ол Бетті өзінің жатақханасына барып, Валери Марнеффпен танысып, ғашық болады. Ол оған сыйлықтар береді және көп ұзамай ол және М. Марнефф үшін сәнді үй құрып, ол соғыс департаментінде жұмыс істейді (Бетт баронның сапарларына сылтау ретінде жаңа үйлеріне қосылады). Бұл қарыздар, оның Жозефаға берекелеу үшін алған ақшасына қоса, Хулот отбасының қаржылық қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Ол қатты үрейленіп, ағасы Иоганн Фишерді Әскер департаментінің Алжирдегі аванпостынан ақшаны жасырын түрде ұрлауға көндіреді. Хулоттың қайғысы бір сәтке басылып, Беттің бақыты бұзылады, өйткені "кіріспе" соңында Хортенс Хулот Венцелас Штайнбокқа үйленеді. Бетт Стайнбокты өзінің болашақ жұбайы ретінде жоғалтып алғандықтан күйзеліп, Хюлоттар отбасына кек алуға ант береді. Оның стратегиясы - Барон Хулоттың жас сүйіктілеріне қарағанда көп ақша жинап, жұмсаудағы әлсіздігін жою. Көп ұзамай Барон Валериге қатты қызығады және қаржы жағынан тым көп жұмсайды, және күйеуін бірнеше рет Баронның Соғыс департаментінің бөлімінде жоғарылату арқылы мүлдем келіседі. Көп ұзамай Бетт Крейвел мен Штайнбокты да Валерияның құмарлығына ұшыратуды ойлап тапты. Хортенс Стейнбоктың опасыздығын біліп, анасының үйіне қайтады. Көп ұзамай Баронның теріс қылықтары Соғыс департаментіне белгілі болады; Джохан ағасын Алжирда тұтқындап, өзін-өзі өлтіреді, Барон кенеттен зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болады, оның ағасы, әйгілі соғыс батыры, оны түрмеден құтқарады, содан кейін отбасылық ұяттан тез өледі. Барон отбасын тастап, несиегерлерден жасырынып жүр. Жақында жесір қалған Валери Кревельге үйленіп, Селестиннің енесі ретінде Хюлоттар отбасына кіреді. Қысқасы, отбасы осы қайта-қайта соққылардан күйреген және Беттің махинациялары олардан мүлдем жасырылады.

The first third of the novel provides a lengthy exploration of the characters' histories. Balzac makes this clear after 150 pages: "Ici se termine, en quelque sorte, l'introduction de cette histoire." ("Here ends what is, in a way, the introduction to this story.") At the start of the novel, Adeline Hulot – wife of the successful Baron Hector Hulot – is being pressured into an affair by a wealthy perfumer named Célestin Crevel. His desire stems in part from an earlier contest in which the adulterous Baron Hulot had won the attentions of the singer Josépha Mirah, also favored by Crevel. Mme. Hulot rejects Crevel's advances. The Baron has so completely lavished money on Josépha that he has borrowed heavily from his Uncle Johann – and, unable to repay the money, the Baron instead arranges a War Department post in Algeria for Johann, with instructions that Johann will be in a situation in that job to embezzle the borrowed money. The Hulots' daughter, Hortense, has begun searching for a husband; their son Victorin is married to Crevel's daughter Celestine. Mme. Hulot's cousin, Bette (also called Lisbeth), harbors a deep but hidden resentment of her relatives' success, especially of Hortense 'stealing' Bette's intended sweetheart. A peasant woman with none of the physical beauty of her cousin, Bette has rejected a series of marriage proposals from middle class suitors who were clearly motivated by her connection to the Hulots, and remains unmarried at the age of 42. One day she comes upon a young unsuccessful Polish sculptor named Wenceslas Steinbock, attempting suicide in the tiny apartment upstairs from her own. As she nourishes him back to health, she develops a maternal (and romantic) fondness for him. At the beginning of the story Bette is living in a modest apartment in a lodging house shared by the Marneffe couple, both of whom are ambitious and amoral. Bette befriends Valérie (nee Fortin), the young and very attractive wife of a War Department clerk, Jean Paul Stanislas Marneffe; the two women form a bond to attain their separate goals – for Valérie the acquisition of money and valuables, for Bette the ruination of the Hulot household by means of Valérie's luring both the Baron and Steinbock into infidelity and financial ruin. Baron Hulot, meanwhile, is rejected by Josépha, who explains bluntly that she has chosen another man because of his larger fortune. Hulot's despair is quickly alleviated when he visits Bette in her lodging and there meets and falls in love with Valérie Marneffe. He showers her with gifts, and soon establishes a luxurious house for her and M. Marneffe, with whom he works at the War Department (Bette joins them in their new home, to serve as an excuse for the Baron's visits). These debts, compounded by the money he borrowed to lavish on Josépha, threaten the Hulot family's financial security. Panicked, he convinces his uncle Johann Fischer to quietly embezzle funds from a War Department outpost in Algiers. Hulot's woes are momentarily abated and Bette's happiness is shattered, when – at the end of the "introduction" – Hortense Hulot marries Wenceslas Steinbock. Crushed at having lost Steinbock's as her intended spouse, Bette swears vengeance on the Hulot family. Her strategy is to work on Baron Hulot's demonstrated weakness for acquiring and lavishing more money than he has on young mistresses. Soon the Baron is completely besotted – and financially over extended – with Valérie, and completely compromised by repeatedly promoting her husband within the Baron's section of the War Department. Before long, Bette has already contrived to have Crevel and Steinbock also ensnared by Valérie's charms. Hortense discovers Steinbock's infidelity and returns to her mother's home. Before long, the Baron's misconduct becomes known to the War Department; Uncle Johann is arrested in Algeria and commits suicide, the Baron is forced to retire suddenly, his brother, a famous war hero, saves him from prison and then quickly dies of shame over the family disgrace. The Baron deserts his family and hides from his creditors. It appears that Valérie, soon a widow, will marry Crevel and thus gain entrance to the Hulot family as Celestine's mother in law. In short, the family is devastated by these repeated blows – and Bette's machinations are completely concealed from them.

Кейіпкерлер мен суреттер

Бальзак «Беттің құдайым» романын бастаған кезде жетпістен астам роман жазған болатын, оларды қайталанатын кейіпкерлермен толтырған. Сондықтан романның көптеген кейіпкерлері жан-жақты тарих пен терең біографиялық мәліметтерге ие. Мысалы, Селестин Кревел алғаш рет Бальзақтың 1837 жылғы «Сезар Бирото» романында, атау кейіпкері үшін жұмыс істейтін болып көрінеді. Осы кітапта қор жинаған Кревел «Беттің құдайым» романында еңбегінің жемісін пайдаланады. Тағы бір маңызды қайталанатын кейіпкер – маршал Хуло, ол алғаш рет «Les Chouans» романында полковник ретінде пайда болды. Сол оқиға мен «Беттің құдайым» арасындағы жылдары ол Форцхайм графына айналды; Бальзак Конституционалға жазған хатында маршал Хуло қалай осы атаққа ие болғанын сипаттады. Кревел мен маршал Хуло – және тағы басқалар – «Беттің құдайым» романында әр кейіпкердің өмір тарихын жалғастыруға мүмкіндік береді, бұл бұрынғы оқиғаларға баса назар аударады немесе күрделілік қосады. Басқа қайталанатын кейіпкерлер «Беттің құдайым» романында тек қысқаша ғана көрінеді, бірақ бұрынғы көріністер кейіпкерлердің қатысуына терең мән береді. Бұл жағдай Ваутринге қатысты, ол 1835 жылы Бальзақтың «Пьер Горио» романында жас Эжен де Растиньякқа сабақ берген қылмыскер. Ол «Беттің құдайым» романында қайта пайда болғанда полицияға қосылып, Хуло отбасын өзінің әпкесі, мэм Нуррисонмен таныстырады, ол олардың қиындықтарына моральдық тұрғыдан күмәнді шешім ұсынады. Ваутриннің «Беттің құдайым» романындағы қатысуы қысқа болғанымен, оның «Пьер Горио» романындағы ертедегі оқиғалары бірден танылып, эмоционалдық әсер қалдырады. Басқа жерлерде Бальзак қоғамның белгілі бір саласының кейіпкерлерін қоса отырып, толық тәжірибе әлемін ұсынады. Мысалы, бірнеше сахналарда 1837 жылы жарық көрген «Қызметкерлер» және одан кейінгі көптеген кітаптарда алғаш рет пайда болған Жан Жак Биксиу сияқты суретшілер бейнеленген. Париж түнгі өмірі туралы ойға «Les Comédiens sans le savoir» (1846) романының бірнеше кейіпкерлерін қосу арқылы жеңілдікпен келеді, ал дәрігер қажет болған кезде Bianchon әрқашан сияқты пайда болады. Бальзақтың қайталанатын кейіпкерлерді қолдануы оның көркем шығармасының ерекше ерекшелігі ретінде танылған. Ол қарапайым баяндаудан немесе диалогтан асып түсетін кейіпкерлерді тереңдемелі сипаттауға мүмкіндік береді. «Кейіпкерлер қайта пайда болған кезде, – дейді сыншы Сэмюэл Роджерс, – олар ештен келмейді; олар бізге бір уақыт бойы көрінбейтін жеке өмірлерінің құпиясынан шығады». Кейбір оқырмандар осы өзара байланысты оқиғалардың тереңдігінен қорқып, кейіпкерлер туралы маңызды контексттен айырылғандай сезінеді. Детектив романшысы Артур Конан Дойл Бальзакты оқымағанын айтты, себебі ол «қайдан бастау керектігін білмеді». «Беттің құдайым» романындағы кейіпкерлердің сипаты ерекше шеберлікпен жасалған. Энтони Пью өзінің «Бальзақтың қайталанатын кейіпкерлері» атты кітабында бұл әдіс «көп жағдайда, Бальзақтың кейбір кейінгі шығармаларын бұзатын өзін-өзі қанағаттандыру сезіміне ие болмай» қолданылатынын айтады. Барлық мысалдар жағдайдан табиғи түрде туындайды». Биограф Ноэль Герсон «Беттің құдайым» романындағы кейіпкерлерді «Бальзак ең есте қаларлық суреттегендерінің» бірі деп атайды.

Balzac had written more than seventy novels when he began La Cousine Bette, and populated them with recurring characters. Many of the characters in the novel, therefore, appear with extensive back stories and biographical depth. For example, Célestin Crevel first appeared in Balzac's 1837 novel César Birotteau, working for the title character. Having accumulated a considerable fortune in that book, Crevel spends his time in La Cousine Bette enjoying the spoils of his labor. Another important recurring character is Marshal Hulot, who first appeared as a colonel in Les Chouans. In the years between that story and La Cousine Bette, he became the Count of Forzheim; in a letter to the Constitutionnel, Balzac described how Marshal Hulot gained this title. The presence of Crevel and Marshal Hulot – among others – in La Cousine Bette allows a continuation of each character's life story, adding emphasis or complexity to earlier events. Other recurring characters appear only briefly in La Cousine Bette; previous appearances, however, give deep significance to the characters' presence. This is the case with Vautrin, the criminal mastermind who tutors young Eugene de Rastignac in Balzac's 1835 novel Le Père Goriot. When he resurfaces in La Cousine Bette, he has joined the police and introduces the Hulot family to his aunt, Mme. Nourrison, who offers a morally questionable remedy for their woes. Although Vautrin's presence in La Cousine Bette is brief, his earlier adventures in Le Père Goriot provide instant recognition and emotional texture. Elsewhere, Balzac presents an entire world of experience by including characters from a particular sphere of society. For example, several scenes feature artists like Jean Jacques Bixiou, who first appeared in 1837's Les Employés and in many other books thereafter. The world of Parisian nightlife is quickly brought to mind with the inclusion of several characters from Les Comédiens sans le savoir (1846), and Bianchon appears – as always – when a doctor is needed. Balzac's use of recurring characters has been identified as a unique component of his fiction. It enables a depth of characterization that goes beyond simple narration or dialogue. "When the characters reappear", notes the critic Samuel Rogers, "they do not step out of nowhere; they emerge from the privacy of their own lives which, for an interval, we have not been allowed to see." Some readers are intimidated by the depth created by these interdependent stories, and feel deprived of important context for the characters. Detective novelist Arthur Conan Doyle said that he never tried to read Balzac, because he "did not know where to begin". The characterization in La Cousine Bette is considered especially skillful. Anthony Pugh, in his book Balzac's Recurring Characters, says that the technique is employed "for the most part without that feeling of self indulgence that mars some of Balzac's later work. Almost every example arises quite naturally out of the situation." Biographer Noel Gerson calls the characters in La Cousine Bette "among the most memorable Balzac ever sketched".

Бет Фишер

Беттің сипаттамалары көбінесе жауыздық пен жануарлар бейнелерімен байланысты. Мысалы, оның аты француз тілінде "bête" ("жануар") сөзімен дыбыстас. Бір жерде "elle ressemblait aux singes habillés en femmes" ("кейде ол кішкентай көйлек киген маймылдарға ұқсайтын") деп түсіндіріледі; басқа жерде оның дауысы "une jalousie de tigre" ("тигрге тән қызғаныш") деп сипатталады. Оның жануарларға тән ашуы Стейнбоктың Хортенске үйленетінін білгенде бет көрсетеді: туысы Аделина Стейнбокты Хюлот үйіне қабылдағанын білгенде, Бетті кек алуға ант етеді: "Аделина! – деді Лизбет, – Ой, Аделина, сен маған жауап бересің, мен сені өзімнен де жаман етемін!" ("'Adeline!' muttered Lisbeth. 'Oh, Adeline, you shall pay for this! I will make you uglier than I am.'") және "Балзақтың ең қорқынышты туындыларының бірі". Айналасындағы адамдарды манипуляциялауға бейімділігі үшін Бетті Уильям Шекспирдің "Отелло" пьесасындағы Ягомен салыстырған. Оның қатал мінезі ішінара оның шаруа тегіне, ішінара оның бойдақтығына байланысты, ол (Бальзак пікірінше) "une force diabolique ou la magie noire de la volonté" ("шайтандық күш немесе ерік-жігердің қара сиқыры") сыйлайды. Мэм Ханскага жазған хатында Бальзак Беттің кейіпкерін өміріндегі үш әйелдің бейнесінде жасағанын көрсетті: анасы, мэм Хансканың әпкесі Розали Ржевска және ақын Марселин Дебордес Вальмор. Бальзак өмірінің көп бөлігінде анасымен қарым-қатынаста қиындықтарға тап болды және оның кейбір ерекшеліктерін (бір сыншы айтқандай, "өмірге жабысудағы табандылығын") Беттің кейіпіне енгізді. Розалия Ржевска мэм Хансканың Бальзакпен қарым-қатынасына қарсы болды; біографтар оның суыққан шешімділігі автордың Бетті жасауына ықпал еткенін мойындайды. Марселин Дебордес Вальмордан алынған элементтер күрделірек; ол өмірінде көптеген соққыларға тап болды және театрды тастап, поэзиямен шұғылданудан кейін Бальзакпен дос болды.

Валери Марнеф

Беттің Хулот отбасын құртудағы серігі – әдемі және ашкөз Валери Марнеф, Соғыс министрлігі кеңсесінің қанағаттанбаған әйелі. Олардың арасындағы достық тығыз, көптеген сыншылар оны лесбияндық құштарлықтың мысалы деп санайды. Қарым-қатынастары мен ортақ мақсаттарының арқасында сыншы Фредерик Джеймсон: «Валери – Беттің бір бейнесі» дейді. Валери өте ұнамсыз күйеуінен жиреніп, бес жылдан бері оны сүймеген. Ол тұрмысқа шыққан әйел ретіндегі жағдайының, бір белгілі бағасы бар әйелдерге берілмейтін, әртүрлі мүмкіндіктер ұсынатынын ашық айтады; Марнефф қайтыс болғаннан кейін Валери Хулот пен Монтес арасында бедел үшін күреседі (сондай-ақ Стейнбокпен да қарым-қатынас жасайды), содан кейін оларды Кревельге үйлену үшін тастайды, ол ең көп байлықты ұсынады. Ол өзінің сүйіктілерінің адалдығын қысыммен күлдіреді, және осы зұлымдық – тіпті оның қорқынышты өлімі де – кейбір сыншыларды Балзақтың нұсқаулық әңгімесінің негізгі мақсаты осы әйел екендігіне ойландырады. Бір маңызды сахнада Валери Стейнбок үшін Дәлила рөлін сомдайды, құлаған Самсонды жеңген күйде. Өзінің іс-әрекеттерімен айқын сабақтастығы бар, ол туындыға деген көзқарасын былай сипаттайды: «Әйелдің күшін көрсету керек. Самсон онша маңызды емес. Ол – күштің мәйіті. Дәлила – бәрін құртатын құштарлық». («Әйелдің күшін көрсетуіңіз керек. Самсон екінші орында. Ол – өлген күштің денесі. Бәрін бұзатын – Дәлиланың құштарлығы»). Бальзак Валериді жасау үшін өміріндегі әйелдерден нақты үлгі алмағанмен, кейбір аспектілерде ұқсастықтар байқалады. Луиза Брюньомен болған даулы қарым-қатынасының соңы және оның мадам Ханскаға деген құштарлығынан алған артықшылығы Валеридің Стейнбокпен манипуляциясына ұқсас. Сондай-ақ, сыншылар Бальзактың мадам Хансканың жүктілігі мен түсігі кезіндегі күйзелісін Барон Хулоттың Валери жүкті болғанда және баласын жоғалтқандағы сезімдерімен байланыстырады. Бірақ ол ешқашан мадам Ханскаға Валеридің сатқын мінезіне тән ешқандай қасиеттерді жатқызбағанмен, Хулоттың оған деген құштарлығына ұқсас құштарлықты сезінді. Ол бірде оған: «мен Ева үшін Хулот Марнефке жасаған ақымақтықтардың бәрін жасаймын, мен саған қанымды, атымды, өмірімді сыйлаймын» деп жазған.

Bette's co conspirator in the destruction of the Hulot family is beautiful and greedy Valérie Marneffe, the unsatisfied wife of a War Department clerk. They develop a deep friendship, which many critics consider an example of lesbian affection. Because of their relationship and similar goals, the critic Frederic Jameson says that "Valérie serves as a kind of emanation of Bette". Valérie is repulsed by her ugly husband and has gone five years without kissing him. She explains bluntly that her position as a married woman provides subtleties and options unavailable to the common prostitute who has one set price; after Marneffe dies, Valérie jockeys for position between Hulot and Montés (while also sleeping with Steinbock), then discards them all to marry Crevel, who offers the most wealth. She amuses herself by mocking her lovers' devotion, and this wickedness – not to mention her gruesome demise – has led some critics to speculate that she is actually the focus of Balzac's morality tale. In one important scene, Valérie models for Steinbock as Delilah, standing victorious over the ruined Samson. With obvious parallels to her own activities, she describes her vision for the piece: "Il s'agit d'exprimer la puissance de la femme. Samson n'est rien, là. C'est le cadavre de la force. Dalila, c'est la passion qui ruine tout." ("What you have to show is the power of woman. Samson is a secondary consideration. He is the corpse of dead strength. It is Delilah—passion—that ruins everything.") Although Balzac did not draw specifically from the women in his life to create Valérie, parallels have been observed in some areas. The tumultuous end of his affair with Louise Breugniot and the advantage she gains from his devotion to Mme. Hanska is similar in some ways to Valérie's manipulation of Steinbock. Critics also connect the pride and anguish felt by Balzac during Mme. Hanska's pregnancy and miscarriage to the same emotions felt by Baron Hulot when Valérie conceives and loses her child. Although he never ascribed to Mme. Hanska any of the traits in Valérie's treacherous character, he felt a devotion similar to that of Hulot. He once wrote to her: "je fais pour mon Eve toute les folies qu'un Hulot fait pour une Marneffe, je te donnerai mon sang, mon honneur, ma vie" ("I commit for [you] all the follies that a Hulot commits for Madame Marneffe; I give you my blood, my honor, my life").

Гектор мен Аделина Хюлот

Барон Гектор Хуло – ер адамның жыныстық құштарлығының айқын көрінісі, ол шексіз және оның нәтижелерімен еш алаңдамайды, бұл ер адамның өзі үшін де, оның отбасы үшін де қатысты. Роман дамыған сайын, ол либидосына, тіпті физикалық жағынан да, толыққанды беріледі. Валери оған шашын бояуды тоқтатуды айтқанда, ол оны қуанту үшін тоқтатады. Оның қаржылық қиындықтары мен қоғамдық ұятқа қалуы оны өз үйінен қашуға мәжбүр етеді; кітаптың соңында ол қартайған, тозығы жеткен адамға айналады. Барон Хуло әйелдерге деген құштарлығы соншалық, ол тіпті әйелінен – ешқандай ирониясыз – он бес жасар жас сүйіктісін үйге алып келуге рұқсат сұрайды. Ал Аделина Хуло – мейірімділіктің өзі. Оның туысы Беттей, ол да шаруа отбасынан шыққан, бірақ 19 ғасыр әйелінің идеалдарын, соның ішінде адалдықты, әдемілікті және құрметті бойына сіңірген. Ол алғашқы сахнада күйеуінің опасыздығын жылдар бойы білгенін, бірақ оны айыптаудан бас тартатынын айтады. Аделинаның кешірімділігі кейде мінез-құлқының маңызды кемшілігі деп есептеледі. Кейбіреулер оның Хулоның адасқан махаббатына себепкер екенін айтады. Мысалы, К.А. Прендергаст оның кешірімділігін «жеткіліксіз, тіпті апатты жауап» деп атайды. Ол сондай-ақ Аделинаның тыныш және адал әйел рөлін таңдауы арқылы баронға тартылатын эротикалық күшті өзінен жойғанын болжайды. «Ең болмағанда, Хулоның құштарлықпен жасаған зұлымдықтарының бір бөлігі Аделинаның белгілі бір жетіспеушілігінің нәтижесі болуы мүмкін, Хулоның шектен тыс логикасы ішінара оның әйеліне тән маңызды кемшілікпен қалыптасқан» делінеді. Басқалары айыптауға асықпайды; Аделинаның шексіз мейірімділігі, олардың пікірінше, ақымақтықтың белгісі. Сыншы Герберт Дж. Хант оның «христиандық шыдамдылықтан гөрі ақымақтық» көрсеткенін айтады, ал Дэвид Беллос оның күйеуі сияқты, өзгеше құштарлықпен жетелесетінін атап көрсетеді: «Аделинаның құштарлығы (жақсылыққа, отбасыға, Гекторға, Құдайға) басқа кейіпкерлердің ынталандыратын құштарлықтарынан түбегейлі өзгеше, сондықтан ол олардың контекстінде құштарлықсыз көрінеді». Балзактың Гектор мен Аделина кейіпкерлеріне шабыттанғаны әлі анық емес, бірақ көптеген сыншылар болжам жасауға құштар. Наполеон соғыстарында батылдығымен танылған үш офицердің аты Хуло есімді болған, ал кейбіреулер Балзак граф Гектор д’Ор есімін қарызға алғанын айтады. Алайда, бұл ерлердің ешқайсысы романдағы Барон Хулоның жасаған опасыздықтарымен немесе ұрлықтарымен танымал емес. Оның орнына, Балзак өзін үлгі ретінде пайдаланған болуы мүмкін; оның әлеуметтік спектрдегі әйелдермен көптеген қарым-қатынастары кейбіреулерді автор «Хулоның көп бөлігін өзінен тапты» деген ойға жетеді. Сол уақытта Балзақтың досы Виктор Гюго 1845 жылдың шілде айында сүйіктісімен бірге төсекте ұсталған. Оның есімінің Гектор Хулоға (және оның әйелі Адель Фухердің қыздық аты Аделина Фишерге) ұқсас болуы кейіпкерлердің шығу тегінің ықтимал көрсеткіші ретінде қарастырылған.

Baron Hector Hulot is a living manifestation of male sexual desire, unrestrained and unconcerned with its consequences for the man or his family. As the novel progresses, he becomes consumed by his libido, even in a physical sense. When Valérie tells him to stop dyeing his hair, he does so to please her. His financial woes and public disgrace lead him to flee his own home; by the end of the book he is an elderly, decrepit shell of a man. Baron Hulot is so overcome by his taste for female flesh that he even asks his wife – without irony – if he can bring home his fifteen year old mistress. Adeline Hulot, on the other hand, is mercy personified. Like her cousin Bette, she comes from a peasant background, but has internalized the ideals of 19th century womanhood, including devotion, grace, and deference. She reveals in the first scene that she has known for years about her husband's infidelities, but refuses to condemn him. Adeline's forgiving nature is often considered a significant character flaw. Some suggest that she is partly to blame for Hulot's wandering affection. C. A. Prendergast, for example, calls her forgiveness "an inadequate and even positively disastrous response" to her situation. He further suggests that Adeline, by choosing the role of quiet and dutiful wife, has excised from herself the erotic power to which the Baron is drawn. "[O]ne could at the very least offer the tentative speculation that Hulot's obsessional debauchery is in part the result of a certain poverty in Adeline, that the terrible logic of Hulot's excess is partially shaped by a crucial deficiency in his wife." Others are less accusatory; Adeline's nearly infinite mercy, they say, is evidence of foolishness. Critic Herbert J. Hunt declares that she shows "more imbecility than Christian patience", and David Bellos points out that, like her husband, she is driven by passion – albeit of a different kind: "Adeline's desire (for good, for the family, for Hector, for God) is so radically different from the motivating desires of the other characters that she seems in their context to be without desire "

Balzac's inspiration for the characters of Hector and Adeline remain unclear, but several critics have been eager to speculate. Three officers named Hulot were recognized for their valor in the Napoleonic Wars, and some suggest that Balzac borrowed the name of Comte Hector d'Aure. None of these men, however, were known for the sort of philandering or thievery exhibited by Baron Hulot in the novel. Instead, Balzac may have used himself as the model; his many affairs with women across the social spectrum lead some to suggest that the author "found much of Hulot in himself". Balzac's friend Victor Hugo, meanwhile, was famously discovered in bed with his mistress in July 1845. The similarity of his name to Hector Hulot (and that of his wife's maiden name, Adèle Foucher, to Adeline Fischer) has been posited as a possible indication of the characters' origins.

Венцелас Штайнбок

Польшалық мүсінші Вацлав Штайнбоктың маңыздылығы, ең алдымен, Беттің оған деген құштарлығымен байланысты. Ол Бетті мақтан тұтатын нәрсеге ие болуға, отбасының құрметіне лайық екенін дәлелдеуге мүмкіндік береді. Штейнбокқа үйленгенде Бетті өзін тоналғандай сезінеді. Прендергаст оқиғаны «әлдеқандай қарақат ретінде сипаттау қажет» деп талап етеді. Штайнбоктың маңыздылығы оның тегі мен кәсібінде де жатыр, ол Балзақтың поляк халқы туралы көзқарасын, сондай-ақ өзінің бейнесін көрсетеді. Мемлекет ханымы Ханскамен он жылдан астам дос болып, оның Польшадағы туыстарына барып қайтқаннан кейін, Балзак ұлттық мінезді түсінетініне сенді (ол байқаған басқа топтар туралы да солай ойлады). Сондықтан, Штайнбок туралы сипаттамаларда поляктар туралы пікірлер жиі кездеседі: «Soyez mon amie, dit il avec une de ces démonstrations caressantes si familières aux Polonais, et qui les font accuser assez injustement de servilité». («'Менің жаным бол,' деді ол, поляктарға жақсы таныс, бірақ оларды әділетсіз түрде құлшынбаушылыққа айыптауға себеп болатын бір жағымды әрекетпен».) Сыншылар Штайнбокты оның көркемдік таланты үшін де маңызды деп санайды. «Жоғалған иллюзиялар» романындағы Луи Ламберт пен Люсьен Шардон сияқты, ол Балзак өзін санағандай керемет адам. Беттің тәрбиесі мен бағытынан бұрын, Штайнбоктың таланты өзінің жалқаулығына беріліп, өзін-өзі өлтіруге тырысады. Кейін Беттінің ықпалынан шығып, тағы да сәтсіздікке ұшырайды. Осылайша ол Балзақтың генийдің жалғыз өзінің шешімділіксіз ештеңеге жарамайтындығына сенімділігін көрсетеді. Беллос Штайнбок пен Бетті әлсіздік пен күштің екіжақтылығына біріктіреді; поляк суретшісі өзінің күшін өнімді еңбекке жұмсай алмайды, ал Бетті өзінің тазалығынан күш алып, Штайнбок құмарлыққа берілгендігінен бас тартып, күшті болады. Штайнбоктың өнері үшін алған мақтауы оның жігерін одан әрі әлсіретеді, бұл оған өте үлкен жетістіктерге жеткендей сезім береді. Бір сыншы суретшінің құлдырауын «ерте атақ-даңқпен бүлінген мақтандылық» деп сипаттайды.

The Polish sculptor Wenceslas Steinbock is important primarily because of Bette's attachment to him. He offers Bette a source of pride, a way for her to prove herself worthy of her family's respect. When Hortense marries Steinbock, Bette feels as though she has been robbed. Prendergast insists that the incident "must literally be described as an act of theft". Steinbock's relevance also lies in his background and profession, illustrating Balzac's conception of the Polish people, as well as himself. Having spent more than a decade befriending Mme. Hanska and visiting her family in Poland, Balzac believed he had insight into the national character (as he felt about most groups he observed). Thus, descriptions of Steinbock are often laced with commentary about the Polish people: "Soyez mon amie, dit il avec une de ces démonstrations caressantes si familières aux Polonais, et qui les font accuser assez injustement de servilité." ("'Be my sweetheart,' he added, with one of the caressing gestures familiar to the Poles, for which they are unjustly accused of servility.") Critics also consider Steinbock important because of his artistic genius. Like Louis Lambert and Lucien Chardon in Illusions perdues, he is a brilliant man – just as Balzac considered himself to be. Before he is nurtured and directed by Bette, Steinbock's genius languishes under his own inertia and he attempts suicide. Later, when he leaves Bette's circle of influence, he fails again. Thus he demonstrates Balzac's conviction that genius alone is useless without determination. Bellos organizes Steinbock and Bette into a duality of weakness and strength; whereas the Polish artist is unable to direct his energies into productive work, Bette draws strength from her virginity and thus becomes powerful by denying the lust to which Steinbock falls prey. Steinbock's drive is further eroded by the praise he receives for his art, which gives him an inflated sense of accomplishment. One critic refers to the artist's downfall as "vanity spoiled by premature renown".

Стиль

Егер Балзақтың мақсаты (оның айтуынша) Эжен Сю стилін еліктемей, «өзінің ескі қаламынан» реалистік роман жазу болса, тарих және әдеби сын оны табысқа жеткен деп жариялады. Уильям Стоу «Беттің құрдасы» романын «классикалық реализмнің шедеврі» деп атайды, ал Беллос оны «XIX ғасыр реализмінің үлкен жетістіктерінің бірі» деп атайды, оны «Соғыс және бейбітшілікпен» салыстырады. Кітаптың кейбір бөлімдері мелодрамалық деп сынға ұшырайды, ал Балзақтың өмірбаяншысы В. С. Притчет тіпті «жаман жазу» деп аталатын бір үзіндіні келтіреді. Көптеген сыншылар романның моральдық элементтерін алдауыштай күрделі деп санайды, ал кейбіреулері роман форматының оқырмандарды қызықтыру үшін белгілі бір деңгейде қызықтыруды қажет еткенін айтады. Басқалары Балзақтың театрға деген қызығушылығы мелодрамалық элементтерді қосудың маңызды себебі болғанын көрсетеді. Балзақтың таңбалық реализмі романың бірінші бетінен басталады, онда Кревель Ұлттық гвардияның формасын киіп, Легион д’Онермен толық сипатталған. Романның географиялық орындарында 1830-шы жылдарға қатысты мәліметтер де кездеседі. Мысалы, Хюло отбасы үйі Париждің аристократиялық аймағында орналасқан, ол Фобур Сен-Жермен деп аталады. Беттің резиденциясы әлеуметтік спектрдің қарама-қарсы шетінде, Луврді қоршап тұрған кедей тұрғын үй ауданында орналасқан: «Қараңғылық, тыныштық, мұзды салқын және топырақтың тереңдігі бұл үйлерді бір түрге, крипталарға, тірі қабірлерге айналдырады». Оның қарапайым пәтерінің сипаттамалары – әдетте Балзақтың шығармаларындағыдай – оның жеке басының өткір көрінісі болып табылады. Марнеф үйінің басында да солай: онда «жалған сән-салтанаттың елеспен көрінісі» бар, қонақ бөлмесіндегі тозығы жеткен орындықтардан бастап шаң басқан жатын бөлмеге дейін. Шіріу мен аурудың сипаттамаларында нақты егжей-тегжейлілік сақталмайды, бұл романның екі жарқын элементі. Мысалы, Марнеф – шектен шығудың символы. Оның ескірген денесі сол кездегі қоғамның әлсіздігінің символы, жылдар бойы құмарлыққа берілуден тозығы жеткен. Валери мен Кревельді өлтірген удың сипаттамасы да қорқынышты. Доктор Бьяншон былай түсіндіреді: «Оның тістері мен шашы түсіп, алапеске айналды, ол өзін қорқынышқа бөлейді; оның қолы, көрінісі қорқынышты, жасыл түсті іріңдермен қапталған және жабылған; оның тырнақтары сылаған жараларда қалды; ақырында, барлық аяқтары оларды жәндіктердегі дененің құрып кетуімен жояды». «Беттің құрдасы» өзінің қараңғы көрінісімен кешірімсіз және кейіпкерлердің тегі мен мінез-құлқы арасында тікелей байланыс жасайды. Осы себептерге байланысты ол натуралистік әдебиеттің маңызды алғы құралы болып саналады. Романшы Эмиль Зола оны маңызды «эксперименталды роман» деп атады және кейіпкерлердің мотивацияларын өткір зерттеуі үшін мақтады. Кейбір сыншылар «Беттің құрдасы» Балзақтың стиліндегі эволюцияны көрсеткенін атап өтеді – оны дамытуға уақыт жетпеді. Сюжетінің нюанстарын және жан-жақты баяндау стилін атап, Стоу романның «жағдай жақсырақ болғанда жаңа, жетілген «кезгі Балзак» бастауын белгілейтінін» айтады.

If Balzac's goal was (as he claimed) to write a realist novel from his "own old pen" rather than mimic the style of Eugène Sue, history and literary criticism have declared him successful. William Stowe calls La Cousine Bette "a masterpiece of classical realism" and Bellos refers to it as "one of the great achievements of nineteenth century realism", comparing it to War and Peace. Some sections of the book are criticized for being melodramatic, and Balzac biographer V. S. Pritchett even refers to a representative excerpt as "bad writing". Most critics consider the moralistic elements of the novel deceptively complex, and some point out that the roman feuilleton format required a certain level of titillation to keep readers engaged. Others indicate that Balzac's interest in the theatre was an important reason for the inclusion of melodramatic elements. Balzac's trademark realism begins on the first page of the novel, wherein Crevel is described wearing a National Guard uniform, complete with the Légion d'honneur. Details from the 1830s also appear in the novel's geographic locations. The Hulot family home, for example, is found in the aristocratic area of Paris known as the Faubourg Saint Germain. Bette's residence is on the opposite end of the social spectrum, in the impoverished residential area which surrounded the Louvre: "Les ténèbres, le silence, l'air glacial, la profondeur caverneuse du sol concourent à faire de ces maisons des espèces de cryptes, des tombeaux vivants." ("Darkness, silence, an icy chill, and the cavernous depth of the soil combine to make these houses a kind of crypt, tombs of the living.") Descriptions of her meager quarters are – as usual in Balzac's work – an acute reflection of her personality. The same is true of the Marneffe home at the outset: it contains "les trompeuses apparences de ce faux luxe" ("the illusory appearance of sham luxury"), from the shabby chairs in the drawing room to the dust coated bedroom. Precise detail is not spared in descriptions of decay and disease, two vivid elements in the novel. Marneffe, for example, represents crapulence. His decrepit body is a symbol of society's weakness at the time, worn away from years of indulgence. The poison which kills Valérie and Crevel is also described in ghastly detail. The doctor Bianchon explains: "Ses dents et ses cheveux tombent, elle a l'aspect des lépreux, elle se fait horreur à elle même; ses mains, épouvantables à voir, sont enflées et couvertes de pustules verdâtres; les ongles déchaussés restent dans les plaies qu'elle gratte; enfin, toutes les extrémités se détruisent dans la sanie qui les ronge." ("She is losing her hair and teeth, her skin is like a leper's, she is a horror to herself; her hands are horrible, covered with greenish pustules, her nails are loose, and the flesh is eaten away by the poisoned humors.") La Cousine Bette is unapologetic in its bleak outlook, and makes blunt connections between characters' origins and behavior. For these reasons, it is considered a key antecedent to naturalist literature. Novelist Émile Zola called it an important "roman expérimental" ("experimental novel"), and praised its acute exploration of the characters' motivations. Some critics note that La Cousine Bette showed an evolution in Balzac's style – one which he had little time to develop. Pointing to the nuance of plot and comprehensive narration style, Stowe suggests that the novel "might in happier circumstances have marked the beginning of a new, mature 'late Balzac'".

Қауымдық құмарлық, құмарлық және ізгілік

Валеридің Делила туралы "la passion qui ruine tout" ("барлығын құртатын құмарлық") деген сөзі символдық, себебі ол құмарлығы айналасындағы көптеген адамдардың құлдырауына себеп болатын әйелден айтылған, тіпті өзінің де құлдырауына. Барон Хуло болса, тілек пен құштарлықтың өзі; оның тоқтаусыз либидосы әйеліне, бауырына, балаларына, қаржысына және тіпті денсаулығына қарамастан, оларды елемейді. Бетт – өшпенділікпен өмір сүреді, ал Аделина некедегі алғашқы жылдары армандаған бақытты үйді аңсап, құштарлықпен іздейді. Әрбір кейіпкерді күшті құмарлық жетелейді, ол көбінесе адамды жалмап қояды. Бальзак айтқандай: "Құмарлық – азап". ("Ашу – шейіт болу") Өзін Делила деп мойындағаннан кейін Валери қонақтарына: "Мырзалар, топеттеріңізге сақтаныңыз!" деп ескертеді. ("Мырзалар, париктеріңізге көңіл бөліңіз!") Француз революциясы кезінде гильотинаның қолданылуын сыңайлап, өзінің зұлымдық ниетін мойындаған Валери Делила туралы былай дейді: "Жақсылық басты кеседі, жамандық тек шашыңызды ғана". ("Жақсылық басты кесіп тастайды, жамандық тек шашыңызды ғана кесіп тастайды.") Хуло қасақана қатыгез емес, бірақ оның іс-әрекеттері айналасындағы адамдар үшін де соншалықты ауыр салдарға әкеледі. Адептілік тұрғысынан Аделина мен оның балалары ізгілік пен абыройдың жарқын үлгісі болып көрінеді. Беттің Венцелас Штайнбокты атап айтуы Хортенске әпкесін мазақтап, одан кейін туындаған жанжалға психологиялық түрткіс береді. Хуло балаларының қатыгездігі қысқа ғана, бірақ маңызды, себебі олардың беймәлімдігіне (Виктореннің жағдайында қасақана, ол мэм. Нуррисонның схемасын білуден бас тартады) және зұлымдық ойларға байланысты. Аделинаның адалдығы да күрделі мәселе. Ол өте кешірімді болғанымен, көбінесе шейіт емес, алданған адам ретінде қарастырылады. Кейбіреулер оны Бальзактың "Пьер Горио" романындағы қыздары үшін өзін құрбан еткен кейіпкерімен салыстырады. Беллос айтқандай: "Аделинаның Гектормен байланысы оны әдеби кейіпкер ретінде қызықтырады, бірақ романдағы ізгіліктің символы ретінде оның рөлін әлсіретеді". Бұл байланыс күйеуінің қарызын өтеу үшін өзінің сезімдерін Кревельге (содан бері қызығушылығын жоғалтқан) сатуға тырысқанда ең жоғары нүктеге жетеді. Оның жезөкшелікке ұмтылуы кейде Валеридің ашық шантажынан да жаман көрінеді, себебі Аделина Барон Хулоның опасыздығына қызмет ету үшін өзінің абыройын тоқыратады. Романның қалған бөлігінде Аделина үрейленгендей дірілдейді, бұл оның әлсіздігінің белгісі. Кейіннен күйеуінің бұрын сүйген әншісі Жозефаға барғанда, Аделина дүние-мүлікке қол жеткізу арқылы табылған сән-салтанатқа таңғалады. Ол Хулоның үйден тыс іздейтін тәндік қуаныштарды ұсына ала ма деп ойланады. Ақырында, жамандық та, ізгілік те жеңіліске ұшырайды. Валери Монтестің уынан қаза табады, оның сезімдеріне бейжай қарауының салдарынан. Беттің туысының отбасын құртуға жасаған тырысы сәтсіз аяқталады және ол (бір сыншы айтқандай) "шекарада" өледі. Аделинаның католиктік мейірімі күйеуін құтқара алмайды, ал оның балалары да күшсіз – Викторен романның соңғы бетінде мойындайды. Бальзактың 1831 жылғы "Жауалдың жалыны" романындағы Рафаэль де Валентин сияқты, Хулода "тілек" қалды: құштарлық, адам өмірі үшін қажет және сонымен бірге апатқа әкелетін күш.

Valérie's line about Delilah being "la passion qui ruine tout" ("passion which ruins everything") is symbolic, coming as it does from a woman whose passion accelerates the ruin of most people around her – including herself. Baron Hulot, meanwhile, is desire incarnate; his wandering libido bypasses concern for his wife, brother, children, finances, and even his own health. Bette is living vengeance, and Adeline desperately yearns for the happy home she imagined in the early years of marriage. Each character is driven by a fiery passion, which in most cases consumes the individual. As Balzac puts it: "La passion est un martyre." ("Passion is martyrdom.") [[File:Dyck, Anthonis van Samson and Delilah. jpg|thumb|After acknowledging herself as Delilah, Valérie warns her guests: "Prenez garde à vos toupets, messieurs!" ("Take care of your wigs, gentlemen!") Mocking the use of the guillotine during the French Revolution while acknowledging her own malicious intent, Valérie says with regard to Delilah: "La vertu coupe la tête, le Vice ne vous coupe que les cheveux." ("Virtue cuts off your head; vice only cuts off your hair.") Hulot is not intentionally cruel, but his actions are no less devastating to the people around him. On the other side of the moral divide, Adeline and her children stand as shining examples of virtue and nobility – or so it would seem. Hortense ridicules her aunt when Bette mentions her protégé Wenceslas Steinbock, providing a psychological catalyst for the ensuing conflict. The cruelties of the Hulot children are brief but significant, owing as much to their obliviousness (intentional in the case of Victorin, who asks not to learn the details of Mme. Nourrison's scheme) as to malicious forethought. The question of Adeline's virtue is similarly complicated. Although she is forgiving to the point of absurdity, she is often considered more of a dupe than a martyr. Some have compared her to Balzac's title character in Le Père Goriot, who sacrifices himself for his daughters. As Bellos puts it: "Adeline's complicity with Hector certainly makes her more interesting as a literary character, but it undermines her role as the symbol of virtue in the novel." This complicity reaches an apex when she unsuccessfully attempts to sell her affections to Crevel (who has since lost interest) in order to repay her husband's debts. Her flirtation with prostitution is sometimes considered more egregious than Valérie's overt extortion, since Adeline is soiling her own dignity in the service of Baron Hulot's infidelity. For the remainder of the novel, Adeline trembles uncontrollably, a sign of her weakness. Later, when she visits the singer Josépha (on whom her husband once doted), Adeline is struck by the splendor earned by a life of materialistic seduction. She wonders aloud if she is capable of providing the carnal pleasures Hulot seeks outside of their home. Ultimately, both vice and virtue fail. Valérie is devoured by Montés' poison, a consequence of her blithe attitude toward his emotion. Bette is unsuccessful in her effort to crush her cousin's family, and dies (as one critic puts it) "in the margins". Adeline's Catholic mercy, on the other hand, fails to redeem her husband, and her children are similarly powerless – as Victorin finally admits on the novel's last page. Like Raphael de Valentin in Balzac's 1831 novel La Peau de chagrin, Hulot is left with nothing but "vouloir": desire, a force which is both essential for human existence and eventually apocalyptic.

Гендер және гомоэротизм

Гендерлік рөлдер, әсіресе идеал әйел бейнесі, "La Cousine Bette" романының орталық тақырыбы болып табылады. Төрт негізгі әйел кейіпкері (Бетт, Валери, Аделина және Хортенс) стереотиптік әйелдік белгілерді көрсетеді. Әрбір әйел жұбы бір еркекке құмарланып, оның назарына қол жеткізуге тырысады: Валери мен Аделина Барон Хулот үшін, ал Бетт пен Хортенс Венцелас Штайнбок үшін. Балзактың еркектік туралы зерттеуі Хулоттың тоймас құштарлығымен және Штайнбоктың әлсіз ерік-жігерімен шектеледі, ал Виктор әкесінің болмағанда ғана мықты патриарх ретінде көрінеді. Француз суретшісі Анри де Тулуз-Лотрек Бетт пен Валериге ұқсас (бірақ одан да ашық) лесбияндық қарым-қатынастарды бейнелеген, мысалы, 1893 жылғы "Жатта" картинасында. Сыншылар Бетттің дәстүрлі әйелдік қасиеттерінің жоқтығына және екі кейіпкермен оның ерекше қарым-қатынастарына ерекше назар аударады. Ол бастапқыда "des qualités d'homme" ("кейбір еркектік қасиеттері") деп сипатталады, және басқа жерлерде де осындай сипаттамалар кездеседі. Оның Штайнбокқа қатысты мінез-құлқы оның еркектік екенін көрсетеді. Ол оны бағынуға мәжбүр етеді, тіпті оның мүсінін жасау үшін ақша беріп, экономикалық тұрғыдан тәуелді етеді. Оның үстемдігі аналық қамқорлықпен жұмсатылады, бірақ бұл жұптың қарым-қатынасы зорлық-зомбылыққа некеге теңеледі: "Il fut comme une femme qui pardonne les mauvais traitements d'une semaine à cause des caresses d'un fugitif raccommodement" ("Ол бір апта бойы жамандыққа ұшыраған әйел сияқты, бір құшақ сүйіспендік пен қысқа ғана кешірім үшін кешіреді"). Бетттің Валеримен қарым-қатынасы лесбияндық мәнермен боялған. Кітаптың басында Бетт Валеридің "captée" ("баурап алған") және оған дереу: "Je vous aime, je vous estime, je suis à vous!" ("Мен сені сүйемін, сені құрметтеймін, мен сенікімін!") деп жариялайды. Бұл махаббат платондық болуы мүмкін, бірақ Марнефтердің көршілері, сондай-ақ көптеген оқырмандар олардың байланысы достықтан асып түсетініне күдік көреді. Штайнбок сияқты, Бетте мен Валери еркек және әйел рөлдерін алмастырады; Наратив тіпті "Le contraste de la mâle et sèche nature de la Lorraine avec la jolie nature créole de Valérie" ("Лизабеттің құрғақ, еркектік мінезі мен Валеридің креолдық сұлулығы арасындағы қайшылық") деп айтады. Гомоэротизм роман бойы дамиды, Бетт Валеридің Хулот еркектерін азғыру және бақылау қабілетімен қоректенеді. Бір сыншы айтқандай: "Валеридің денесі, кемінде, символдық тұрғыдан, Бетттің жалғыз эротикалық ләззатының ошағына айналады".

Gender roles, especially the figure of the ideal woman, are central to La Cousine Bette. The four leading female characters (Bette, Valérie, Adeline, and Hortense) embody stereotypically feminine traits. Each pair of women revolves around a man, and they compete for his attention: Valérie and Adeline for Baron Hulot; Bette and Hortense for Wenceslas Steinbock. Balzac's study of masculinity is limited to the insatiable lust of Hulot and the weak willed inconstancy of Steinbock, with the occasional appearance of Victorin as a sturdy patriarch in his father's absence. thumb|left|French painter Henri de Toulouse Lautrec depicted lesbian relationships similar to (though more explicit than) that of Bette and Valérie, as in his 1893 painting In Bed. Critics pay special attention to Bette's lack of traditional femininity, and her unconventional relationships with two characters. She is described from the outset as having "des qualités d'homme" ("certain manly qualities"), with similar descriptions elsewhere. Her relationship and attitude toward Steinbock, moreover, hint at her masculinity. She commands him into submission, and even binds him with economic constraints by lending him the money to develop his sculpture. Her domination is tempered by maternal compassion, but the couple's relationship is compared to an abusive marriage: "Il fut comme une femme qui pardonne les mauvais traitements d'une semaine à cause des caresses d'un fugitif raccommodement." ("He was like a woman who forgives a week of ill usage for the sake of a kiss and a brief reconciliation.") Bette's relationship with Valérie is layered with overtones of lesbianism. Early in the book Bette is "captée" ("bewitched") by Valérie, and quickly declares to her: "Je vous aime, je vous estime, je suis à vous!" ("I love you, I esteem you, I am wholly yours!") This affection may have been platonic, but neighbors of the Marneffes – along with many readers – suspect that their bond transcends friendship. As with Steinbock, Bette and Valérie assume butch and femme roles; the narration even mentions "Le contraste de la mâle et sèche nature de la Lorraine avec la jolie nature créole de Valérie" ("The contrast between Lisbeth's dry masculine nature and Valerie's creole prettiness"). The homoeroticism evolves through the novel, as Bette feeds on Valérie's power to seduce and control the Hulot men. As one critic says: "Valérie's body becomes, at least symbolically, the locus of Bette's only erotic pleasure."

Байлық пен қоғам

Бальзак бірде былай деп жазды: "Шілде революциясының ең жаман кемшілігі – Луи Филиппке үш айлық диктатураны жүзеге асыруға мүмкіндік бермегендігінде, ол халық пен тәждің құқықтарын сенімді негізге қоюға мүмкіндік бермеді". Бальзак көптеген романдары сияқты, "Беттің туысы" романында да тарих пен әлеуметтік жағдайдың ықпалын талдайды. Оқиға 1838-1846 жылдар аралығында өрбиді, Луи Филипптің билігі әлеуметтік құрылымдағы маңызды өзгерістерді көрсетіп, бағыттап тұрған кез. Бальзак Бурбон әулетін жақтаған легитимист болды және Наполеон Бонапартты тиімді абсолюттік биліктің үлгісі деп құрметтеді. Бальзак француз қоғамында Орлеан әулетінің билігінде мықты басшылықтың болмағанын және парламент талаптарымен бөлініп кеткенін сезінді. Ол сондай-ақ католицизм ұлтқа бағыт-бағдар береді деп сенді, ал оның жоқтығы моральдық құлдыраудың алғышарты екенін айтты. Бальзак бұл сенімдерін "Беттің туысы" романындағы кейіпкерлердің өмірі арқылы көрсетті. Барон Хуло мен парфюмер Кревель арасындағы қақтығыс Ансьен Режимнің аристократиясы мен жаңадан қалыптасқан саудагерлер мен өнеркәсіп кәсіпкерлерінің буржуазиясы арасындағы антагонизмді көрсетеді. Ол Эжен Сюдің социалистік саясатын жек көргенімен, Бальзак буржуазияның ақшаға құмарлығы адамдарды өмірдің маңызды құндылықтарынан алшақтатады деп уайымдады. Кейіпкерлер – әсіресе Бет, Валери және Кревель – ақшаға деген қажеттіліктеріне толыққанды берілген және оны алу үшін барлық нәрсені жасауға дайын. Кревель Аделинаға түсіндіргендей: "Сіз жаңылысыпсыз, құрметті періште, егер король Луи Филипп билік етеді деп ойласаңыз, ол жарғыдан жоғары тұр, онда қасиетті, құрметті, берік, сүйкімді, әдемі, асыл, жас және күшті бес франк бар!" Валери мен Кревель құпия удың салдарынан өліп жатқанда, сыбайлас жемқорлық және құтқарылу тақырыптары алға шығады. Кревель қызы оны дін қызметкерімен кездесуге шақырғанда ашуланып, шіркеуді мазақтап, оның әлеуметтік мәртебесі оның құтқарылуына кепілдік беретінін білдіреді: "la mort regarde à deux fois avant de frapper un maire de Paris!" ("Өлім Париж мэріне тиіспес бұрын екі рет ойланады!") Ал Валери өлім төсегінде тәубеге келіп, Бетті өш алудан бас тартуға шақырады. Әдеттегідей, Валери өзінің жаңа христиандығын азғырумен байланыстырып былай дейді: "Енді тек Құдайға ғана ұнай аламын! Мен Онымен татуласуға тырысамын, бұл менің соңғы кокеттигім болады!"

thumb|Balzac once wrote: "The worst fault of the July Revolution is that it did not allow Louis Philippe three months of dictatorship in which to put the rights of the people and the throne on a secure basis." As with many of his novels, Balzac analyzes the influence of history and social status in La Cousine Bette. The book takes places between 1838 and 1846, when the reign of Louis Philippe reflected and directed significant changes in the social structure. Balzac was a legitimist favoring the House of Bourbon, and idolized Napoleon Bonaparte as a paragon of effective absolutist power. Balzac felt that French society under the House of Orléans lacked strong leadership, and was fragmented by the demands of parliament. He also believed that Catholicism provided guidance for the nation, and that its absence heralded moral decay. Balzac demonstrated these beliefs through the characters' lives in La Cousine Bette. The conflict between Baron Hulot and the perfumer Crevel mirrors the animosity between the aristocracy of the Ancien Régime and the newly developed bourgeoisie of traders and industrial entrepreneurs. Although he despised the socialist politics of Eugène Sue, Balzac worried that bourgeois desperation for financial gain drove people from life's important virtues. The characters – especially Bette, Valérie, and Crevel – are fixated on their need for money, and do whatever they must to obtain it. As Crevel explains to Adeline: "Vous vous abusez, cher ange, si vous croyez que c'est le roi Louis Philippe qui règne au dessus de la Charte il y a la sainte, la vénérée, la solide, l'aimable, la gracieuse, la belle, la noble, la jeune, la toute puissante pièce de cent sous!" ("You are quite mistaken, my angel, if you suppose that King Louis Philippe rules us supreme above the Charter reigns the holy, venerated, substantial, delightful, obliging, beautiful, noble, ever youthful, and all powerful five franc piece!") Themes of corruption and salvation are brought to the fore as Valérie and Crevel lie dying from the mysterious poison. When his daughter urges him to meet with a priest, Crevel angrily refuses, mocking the church and indicating that his social stature will be his salvation: "la mort regarde à deux fois avant de frapper un maire de Paris!" ("Death thinks twice of it before carrying off a Mayor of Paris.") Valérie, meanwhile, makes a deathbed conversion and urges Bette to abandon her quest for revenge. Ever the courtesan, Valérie describes her new Christianity in terms of seduction: "je ne puis maintenant plaire qu'à Dieu! je vais tâcher de me réconcilier avec lui, ce sera ma dernière coquetterie!" ("I can please no one now but God. I will try to be reconciled to Him, and that will be my last flirtation !")

Қабылдау және бейімделу

1921 жылы актриса Бетт Дэвис, туған аты Рут Элизабет Дэвис, Бальзак кейіпкерінің құрметіне Бетт деген сахналық есімін таңдады. «Беттің туған інісі» романына сыншылардың реакциясы бірден және жағымды болды, бұл Бальзак күтпеген нәрсе еді. Туындының құрылысының қарқындылығынан немесе жеке өмірінің қызықтылығынан автор алған мақтауға таң қалды. Ол былай деп жазды: «Мен «Беттің туған інісі» романының қаншалықты керемет екенін түсінбедім. Мен жеңдім!» Жинақталған басылым тұрақты түрде жақсы сатылып, 20 ғасырдың басына дейін он тоғыз рет қайта басылды. 20 ғасырдың сыншылары романды мақтауда әлі де ынталы; Сентсбери бұл «Балзақтың ең ұлы туындыларының бірі екеніне күмән жоқ» деп сеніммен айтады. 19 ғасырдың кейбір сыншылары кітапты жамандық пен бұзылған өмір салтын қалыпты жағдайға келтіргені үшін сынады. Олардың арасында утопиялық теоретик Шарль Фурье шәкірттері болды; олар романның қайғылы аяқталуындағы «адамгершіліксіздікке» наразылық білдірді. Альфред Неттемент және Эжен Маррон сияқты сыншылар Бальзак барон Хуло мен Валери Марнефке көңіл жағды деп мәлімдеді. Олар кейінірек натуралист жазушылар Эмиль Зола мен Гипполит Тэйн атап өткен стильдік таңдауды кейіпкерлердің нашар мінез-құлқына көбірек назар бөлмегені үшін сынады. Бальзактың романы бірнеше рет экранға түсірілді. Біріншісі 1928 жылы болды, француз режиссері Макс ДеРье Алис Тиссоны басты рөлге шақырды. Маргарет Тайзак 1971 жылы BBC жасаған бес бөлімді «Беттің туған інісі» сериалында Беттінің рөлін ойнады, онда Валери Марнефтің рөлін Хелен Миррен сомдады. 1998 жылы «Беттің туған апасы» фильмі жарық көрді, режиссері – Дес МакАнуф. Джессика Лэнг басты рөлді ойнады, оған Боб Хоскинс Кревел рөлінде және Элизабет Шу әнші Дженни Кадин рөлінде қосылды. Сценаристтер Линн Сиферт пен Сьюзан Тарр оқиғаны айтарлықтай өзгертті және Валериді алып тастады. 1998 жылғы фильм жалпы алғанда нашар актерлік шеберлігі мен қиын диалогтары үшін сынға ұшырады. The New York Times газетінің Стивен Холден кинофильмде «романды қаһарлы нарциссистер, мүмкіндік іздеушілер мен ақымақтармен толы қазіргі заманғы әлеуметтік комедия ретінде қарастырғанын» айтты. 1998 жылғы фильм романды түбегейлі өзгертті, Беттің жауларынан кек алу туралы негізгі идеясын сақтап қалды және Валериді жоюмен қатар, Бетті аяғында аман қалдырды. «Беттің туған інісі» романының сахналық адаптациясын Джеффри Хатчер жасады, ол «Stage Beauty» сценарийімен (өзінің «Compleat Female Stage Beauty» пьесасы негізінде) танымал. Солтүстік Голливудтағы Antaeus Company 2008 жылы жұмыс семинарын өткізді және 2010 жылдың басында Калифорния штатының Солтүстік Голливуд қаласында «Беттің туған інісі» пьесасының әлемдік премьерасын ұсынды. Адаптация көптеген басты кейіпкерлерді сақтайды, бірақ Бетті әңгіменің баяндаушысы етіп қояды.

thumb|upright|left|In 1921 actor Bette Davis, born Ruth Elizabeth Davis, chose Bette as her stage name in honor of Balzac's character. The critical reaction to La Cousine Bette was immediate and positive, which Balzac did not expect. Whether due to the intensity of its creation or the tumult of his personal life, the author was surprised by the praise he received. He wrote: "I did not realize how good La Cousine Bette is There is an immense reaction in my favour. I have won!" The collected edition sold consistently well, and was reprinted nineteen times before the turn of the 20th century. 20th century critics remain enthusiastic in their praise for the novel; Saintsbury insists it is "beyond all question one of the very greatest of [Balzac's] works". Some 19th century critics attacked the book, on the grounds that it normalized vice and corrupt living. Chief among these were disciples of the utopian theorist Charles Fourier; they disapproved of the "immorality" inherent in the novel's bleak resolution. Critics like Alfred Nettement and Eugène Marron declared that Balzac's sympathy lay with Baron Hulot and Valérie Marneffe. They lambasted him for not commenting more on the characters' degenerate behavior – the same stylistic choice later celebrated by naturalist writers Émile Zola and Hippolyte Taine. Balzac's novel has been adapted several times for the screen. The first was in 1928, when French filmmaker Max DeRieux directed Alice Tissot in the title role. Margaret Tyzack played the role of Bette in the five part serial Cousin Bette made in 1971 by the BBC, which also starred Helen Mirren as Valérie Marneffe. The film Cousin Bette was released in 1998, directed by Des McAnuff. Jessica Lange starred in the title role, joined by Bob Hoskins as Crevel, and Elisabeth Shue as the singer Jenny Cadine. Screenwriters Lynn Siefert and Susan Tarr changed the story significantly, and eliminated Valérie. The 1998 film was panned by critics for its generally poor acting and awkward dialogue. Stephen Holden of The New York Times commented that the movie "treats the novel as a thoroughly modern social comedy peopled with raging narcissists, opportunists and flat out fools". The 1998 film changed the novel quite drastically, retaining the basic idea of Bette avenging herself on her enemies, and not only eliminating Valerie, but letting Bette survive at the end. La Cousine Bette was adapted for the stage by Jeffrey Hatcher, best known for his screenplay Stage Beauty (based on his stage play Compleat Female Stage Beauty). The Antaeus Company in North Hollywood produced a workshop in 2008 and presented the world premiere of Cousin Bette in early 2010 in North Hollywood, California. The adaptation retains many of the main characters but places Bette as the story's narrator.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Беттің туысы, аударған Кэтрин Прескотт Вормели (Робертс, 1888)
Беттің туысы, аударған Джордж Б. Айвс және Уильям Уолтон (Генри Т. Томас және компаниясы, 1896)
Бетти туысы, аударған Клара Белл мен Джеймс Уоринг (Дент, 1896)
Беттің туысы, аударған Марион Айтон Кроуфорд (Пингвин, 1965)
Беттің туысы, аударған Кэтлин Рейн (Қазіргі заманғы кітапхана, 1948)
Беттің туысы, аударған Сильвия Рафаэль (Оксфорд университетінің баспасы, 1992)