Кіріспе

Орта ғасырлардағы шайқас

Крессон шайқасы – 1187 жылдың 1 мамырында "Крессон бұлағы" деген жерде франк және әйюбид әскерлері арасында болған шағын шайқас. Бұлақтың нақты орны белгісіз, бірақ ол Назарет маңында орналасқан. Бұл қақтығыс екі айдан кейін Хаттин шайқасында Иерусалим Корольдігінің шешулі жеңіліске ұшырауының алғышарты болды.

Орналасқан жері

Бұл бұлақтың нақты орны әлі де даулы. Алғашқы дереккөздер бұл бұлақты Назарет қаласының жанында деп көрсетеді.

Өмірбаян

Династиялық тұрақсыздық пен ішкі дау-дамайлар Иерусалим Корольдігін Бальдуин IV қайтыс болғанға дейін және одан кейін де мазалады. Денесі ауырған Балдуин өзінің орнына франк әскерін басқару үшін өзінің билігі тұсында әртүрлі атқарушы регенттерді (1177 жылы Шатилондық Рейнальд, 1183 жылы Лузиньяндық Гай) тағайындаған еді. 1185 жылдың басында Балдуиннің денсаулығы нашарлағанда, ол Триполи графы Реймонд III-ті регент етіп тағайындады. Реймонд Жоғарғы Кеңестің барлық мүшелері патша мен мұрагер екеуі де қайтыс болған жағдайда, мұрагерлік туралы шешімді Рим Папасы, Киелі Рим Императоры, Франция Королі және Англия Королі төрелік ету арқылы қабылдайтынына ант берулеріне шарт қойды. 1185 жылы Балдуин IV қайтыс болғаннан кейін, оның жүрегі ауырған немере інісі Балдуин V 1186 жылы қайтыс болды, осыдан кейін мұрагерлік дағдарысы туды. Сибилланың жақтастары астананы басып алып, оны таққа отырғызды, Реймондтың регенттігі кезінде берген анттарына немқұрайлы қарады. Оның күйеуі Гайды емес, оны қолдауға дайын барондарды ынталандыру үшін, ол келесі күйеуін таңдау құқығын сақтап, одан ажырасуға келісті. Бірақ, көпшілікке ұнамайтын қадам ретінде, Сибилла Гайды ажырастырмай, оны король етіп тағайындады. Корольдік рәсімге куә болған барлық барондар, Рамлалық Балдуин мен Реймондтан басқа, Гайға адалдық ант беруге мәжбүр болды. Рамлалық Балдуин өзінің кәмелетке толмаған ұлы үшін феодалдық иелігінен бас тартып, Гай Лузиньянға адалдық ант беруден гөрі ерікті түрде жер аударылды; Реймонд Тибериядағы өзінің феодалына шегініп, Саладиннен өзі танымайтын корольдың шабуылына қарсы мұсылман әскерін беруді сұрады. Ал Саладин Балдуин IV билігі тұсында билігін нығайта бастады. Мосул, Алеппо және Мысырдағы сәтті жорықтары Аббасид халифатының оның солтандығын мойындауына әкелді. Мосулдың құлауынан кейін Саладин Дамаскіге оралды, енді Нұр әд-Диннің империясын өзінің шартты бақылауына алды. 1185 жылы Саладин ағымдағы регент Реймондпен франктармен бітім шартына қол қойды. Бірақ, шарты аяқталғанға дейін Рейнальд Каирден Дамаскіге бара жатқан мұсылман керуенін сол күні тұтқынға алды. Саладин өтемақы талап еткенде, король Гай Рейнальдты мәжбүрлеуге тырысты, бірақ ол өзінің жерлерінің толық егемендігін алға тартып, Саладинмен бітім шарты болмағанын мәлімдеп, корольдің талабын орындаудан бас тартты. Жауап ретінде Саладин 1187 жылы Рейнальдтың Керак қамалына шабуыл жасады, және оның ұлы әл-Мелик әл-Афдалды Ресулмадағы қосалқы күштердің қолбасшысы етіп қалдырды. Осы қауіпке жауап ретінде Гай Иерусалимдегі Жоғарғы Кеңесті шақырып жинады. Темплер орденінің магистрі Жерард Ридефорт, Госпитальдер орденінің магистрі Роджер де Мулинс, Ибелиннің бароны Балиан, Тир архиепископы Жосикус және Сидонның иесі Региналь Греньер Реймондпен бітім жасау үшін Тиберияға сапар шегуге таңдалды. Осы уақытта әл-Афдал Акры төңірегіндегі жерлерді тонау үшін шабуыл жасады, ал Саладин Керакты қоршап алды. Әл-Афдал бұл жорықты басқаруға Эдесса әмірі Музафар әд-Дин Гөкбориді жіберді, оған екі жоғары дәрежелі әмір, Каймаз әл-Наджами және Дилдирим әл-Яруги еріп барды. Саладин әскерінің Реймондтың аумағына кіруге дайын екенін білгендіктен, шабуыл жасаушылар тек Галилея арқылы Акраға қарай өтеді, Реймондтың жерлерін тиіспейді деп келісті. Франк деректерінде бұл шабуыл жасаушылардың саны шамамен 7000 адамды құрады; бірақ, қазіргі заманғы тарихшылар 700 адамның дұрыс санын айтады.

Соғыс

30 сәуірде Айюбидтер шабуылы кезінде Реймондтың аумағы арқылы кедергісіз өтіп, Назарет қаласына қарай батысқа бет алды. Сол күні Жерар мен Роджер Назарет маңындағы Ла-Фев тамплиерлер қамалына келді. Балиан Наблус иелігінде тоқтады, ал Реджинальд басқа бағытпен жол тартты. "Terrae Sanctae libellus" (кейін "Libellus" деп аталады) атты замандас латын жылнамасында Назареттегі қарауылдар Жерар мен Роджерді Айюбидтердің шабуылы туралы ескерткені айтылады. Балианның сарбазы Эрнуль жазған "Lyon Eracles" орта француз жылнамасы Реймондты шабуыл туралы ескерткенін мәлімдеп, оны ақтауға тырысады. Назарет Реймондтың бақылауында болмағандықтан, олар Реймонд пен Саладин арасындағы келісім туралы хабардар болған жоқ. Жерар мен Роджер Назареттегі рыцарьлар мен Какун және әл-Фуладан келген тамплиерлер гарнизондарынан тұратын шағын әскер жинады, осылайша Айюбидтердің қатеріне тойтарыс берді. Бұл күш шамамен 130 рыцарь, белгісіз сандағы туркополдар мен сержанттар және 400-ге дейін жаяу әскерден құралды. Әли ибн әл-Алтирдің сөзіне сүйенсек, одан кейінгі шайқас тең күштермен өтті; алайда, Айюбид әскері бөлінген франк әскерін жеңіп шықты. Тек Жерар мен бірнеше рыцарь ғана өлімнен құтылды, ал Айюбидтер белгісіз санда тұтқынға алды. Гөкбори әскері Раймондтың аумағы арқылы қайтып оралғанға дейін айнала-шарпын тонады.

Салдары

Балиан Герард пен Роджерден бір күн қалып қойды және 1 мамыр күнгі миссаға қатысу үшін Себастеяда тоқтады. Ла Фев қамалына жеткенде, тамплиерлер мен госпитальерлердің лагері тастап кетілгенін көрді. Балиан өзінің шақырушысы Эрнулды алға жіберіп, не болғанын білуге тырысты, апатты шайқас туралы жаңалықтар франк әскерлерін зор қайраттан айырды. Айюбидтер мен франк шежірешілерінің екеуі де шайқастан кейін Реймондқа франктардың өте теріс көзқарасын жазды. Реймондтың Саладинмен жасаған бітім шарты саяси және діни сатқындық деп есептелді. Осы наразылықтың нәтижесінде Реймонд Саладинмен дипломатиялық байланысын үзіп, қалған елшілермен бірге Гайға қолдау көрсету үшін Иерусалимге оралды. Бұл шайқас франк ақсүйектері арасындағы қайшылықтарды татуластырды, бірақ бұл саяси біріккендік франктарға бірнеше ықпалды рыцарьларды қағып тастады: Моулиннің госпитальер шебері Роджер, тамплиер маршалы Роберт Фрейснел, Майелік Жаклин тамплиері және Альнетолық Урс тамплиер сенашары. Либелла сондай-ақ екі ерлік көрсеткен франк рыцарының батырлығын мақтады: Якелин де Майли есімді тамплиер және Генри есімді госпитальер. Реймондтың шешімі Саладинді Керакты қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. 27 мамырда ол Оңтүстік Сириядағы Аштарада әл-Афдал мен Гоборкидің әскерлерімен қосылды. Шамамен 20 000 сарбаздан тұратын күшпен Саладин 26 маусымда Иордан өзенін кешіп өтті. Төрт күннен кейін ол Тиберияны қоршады. Бұл Гай, Реймонд және Рейнольдты қалаға көмек көрсету үшін солтүстікке аттануға итермеледі. Франк әскерлері 4 шілдеде Хаттин шайқасында жеңіліске ұшырады. 1187 жылдың қазан айына қарай Саладин Иерусалимді басып алды.

Тарихи мәлімет

Крессон шайқасы замандас хроникаларда кездеседі; алайда, бұл сипаттамалар күрт өзгешеленеді және тарихшылар оларды әлі толыққанды келісімге келтіре алған жоқ. "Либеллий" шайқастың егжей-тегжейлі баяндалуын ұсынады. Дегенмен, тарихшылар латын тіліндегі "Itinerarium"-ды, шайқаспен бір мезгілде жазылғандығына байланысты, көбінесе артық көреді. Ибн әл-Атирдің хроникасында шайқас туралы есеп бар, ол негізінен латын деректерімен сәйкес келеді. Екі баяндаманың арасындағы негізгі айырмашылық – Әйюби әскерлерінің саны. Ибн әл-Атир бұл шайқасты латын деректеріндегідей емес, әлдеқайда шағын қақтығыс ретінде сипаттайды. Бұл баяндамаларға қайшы, Баха ад-Дин ибн Шаддадтың Саладин өмірбаянында Гөкборидің Хатин шайқасына дейінгі айларда Алеппода болғаны айтылады және оның Крессон шайқасына қатысқаны туралы ешқандай мәлімет жоқ.