Кіріспе

Этрусктардың әңгімелері, сенімдері және діни амалдары Этруск діні – этрус өркениетінің әңгімелері, сенімдері және діни амалдарының жиынтығы. Оған ежелгі Грекия мифологиясының күшті әсері тиді және бұл рим мифологиясы мен дінімен ұқсастықтарды бөліседі. Этрус өркениеті б.з.д. 4 ғасырдан бастап Рим Республикасына біртіндеп ассимиляцияланғандықтан, этрус діні мен мифологиясы ежелгі рим мәдениетіне ішінара енгізілді, римнің бағынышты жерлердің жергілікті құдайлары мен әдет-ғұрыптарын сіңіруге бейімділігіне сәйкес. Этруск дінінің алғашқы жазбалары Вилланова мәдениетіне дейін жетеді.

Грек ықпалы

Грек саудагерлері өз діндері мен батырларын Орта Жертеңізінің жағалау аймақтарына әкелді. Гомер дәстүрінен Одиссей, Менелай және Диомед Грекияның батысындағы жерлерді шарлаған алыс өткен шақтардың аңыздарында жаңаша бейнеленді. Грек дәстүрінде Геракл осы батыс аймақтарда саяхаттап, құбыжықтар мен қарақшыларды жойып, тұрғындарына өркениет әкелді. Оның әйелдермен болған қарым-қатынасы туралы әңгімелер оның көптеген балаларының, әсіресе көрнекті жергілікті әйелдерден туған ұрпақтары туралы әңгімелердің бастауы болды. Алайда, Гераклдың көшпелі өмір салты оның ізбасарлары қоныстанған жерлерді қамтамасыз еткеннен кейін, оның негізін қалаушы рөлін атқарудың орнына, басқа жаққа көшіп кеткенін көрсетеді. Уақыт өте келе, Одиссей де этрускілер үшін осындай рөлге ие болды – этрускілерді өздері мекендеген жерлерге қоныстандырған батыр көшбасшы. Одиссейдің ұлдары этрускі халқына билік еткен деген мәлімдемелер б.з.б. 6 ғасырдың ортасынан бастау алады. Ликофрон мен Теопомп Одиссейді Кортона қаласымен байланыстырады (онда ол Нанос деп аталған). Италияда осы кезеңде грек емес этностық топтар бәсекелес этностық топтарға қарағанда өз тегін грек батырымен байланыстыру арқылы үстемдік құруға мүмкіндік алды. Осы аңыздағы батырлар гректердің жаңа қоныстанған жерлерге деген құқығын заңдастыруда маңызды рөл атқарды, гректердің ондағы қатысуының тамыры ежелгі заманға дейін жететінін көрсетті. Біраз уақытқа дейін олар тіл мен дін туралы білімдерін сақтап келді, бірақ бұл практика тез тоқтатылды. Этруск тіліндегі бірқатар маңызды еңбектер біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының ортасына дейін сақталды, бірақ уақыттың өтуімен, соның ішінде өрттер мен Рим Сенатының бұйрығымен жойылды.

Көргіштер мен төлшелер

Этрусктер өз діні оларға көрушілер арқылы ашылған деп сенді, олардың ең басты екеуі – Tages, бала сияқты, өңделген жерден туған және бірден болашақты көру қабілетімен сыйланған тұлға, және Vegoia, әйел тұлға. Этрусктер құдайлармен тығыз байланыста болды деп сенді. Олар құдайлармен кеңеспей және олардан белгілер алмай ешбір іс жасамады. Римдіктер осы амалдарды толығымен қабылдады.

Этрусшалық тәртіп

Этрус жазбалары – "Этрус дисциплинасы" деп аталатын мәтіндер жинағы. Бұл атау Валериус Максимустың еңбектерінде кездеседі, ал Маркус Туллий Цицерон осы тақырыптағы жазбаларында дисциплинаға сілтеме жасайды. Массимо Паллотино басқа көздерден белгілі болған жазбаларды қысқаша сипаттайды. Пайғамбар Тегстің аяны (Libri Tagetici, "Тагетикалық кітаптар") жануар ішегінен болжау (Libri Haruspicini, "Haruspical Books") теориясы мен ережелерін, сондай-ақ этрус әлемнен кейінгі өмірі мен оның рәсімдері туралы талқылауды қамтыды (Libri Acherontici, "Acherontic Books"). Пайғамбар әйел Вегояның аяны (Libri Vegoici, "Вегоикалық кітаптар") күн күркірінен (бронтоскопия) және шаңқайдан (Libri Fulgurales, "Fulgural Books") болжау теориясы мен ережелерін, сондай-ақ діни рәсімдер туралы талқылауды қамтыды. Ритуалдар туралы кітаптарға (Libri Rituales) Тегстің Ахеронт кітаптары, сондай-ақ белгілер мен кереметтер туралы кітаптар ([[Ежелгі Рим діндерінің сөздігі#ostentarium) және қала салудың, ғибадатханалар орнатудың, жерді суарудың, заңдар жасаудың және кеңістік пен уақытты өлшеудің діни жолдарын егжей-тегжейлі баяндайтын тағдыр туралы кітаптар (Libri Fatales) кірді. "Этрус дисциплинасы" – барлық түрдегі болжауды жүргізу қағидаларының жиынтығы; Паллотино оны діни және саяси "конституция" деп атайды: ол қандай заңдар қабылдануы керек немесе адамдар қалай мінез-құлық тануы керек екенін анықтамайды, керісінше, құдайлардан сұрақтар қою және жауап алу ережелерін жасайды.

Діни қызметкерлер мен лауазымды адамдар

Дисциплинаға сәйкес болжамдарды римдіктер харупиктер немесе sacerdotes деп атаған дін қызметкерлері жүргізді; Тарквинийде олардың 60 коллегиясы болды. Римдіктер мен этрусктің арасындағы айырмашылық мынада: біз найзағайдың бұлттардың соқтығысуынан туатынына сенсек, этрусктің пікірінше, бұлттар найзағай тудыру үшін соқтығысады. Олар барлық нәрсені құдайға байланыстырғандықтан, олар оқиғалардың мәні бар екеніне емес, олардың мәні болуы керек болғандықтан оқиғалар осылай болады деп сенді.

Рухтар мен құдайлар

V ғасырдан кейін иконографиялық бейнелерде қайтыс болған адамның жер асты әлеміне саяхат етуі көрсетілген. Этруск өнерінің бірнеше мысалында, мысалы, Вулчидегі Франсуа қабірінде, өлгендердің рухы «ішіндегі адам» деген мағына беретін *хинтиал* терминімен аталады. *Адам* немесе *мани* (лат. *Manes*) деп аталатын ата-бабалардың жандары *мүн* немесе *муни*, яғни қабірлер маңында жүреді деп сендірілген. *Liber Linteus* (5-баған, 9-10-жолдар және басқа жерлерде) «Жарқ құдайларын» (*aiser si*) және «Қараңғылық құдайларын» (*aiser seu*) ажырататын сияқты: *nunθene eiser śic śeuc /unuχ mlaχ nunθen χiś esviśc faśe*: «Жарқ және қараңғылық құдайларына құрбандық шалыңыз / олар үшін Ки және Эсви ритуалдарынан маймен лайықты құрбандық жасаңыз». Құдайдың мекені *фану* немесе *лют*, яғни қасиетті орын, мысалы *фави* – қабір немесе ғибадатхана болды. Сол жерде *флер* (көпше түрі – *флерхва*) немесе «құрбандық» ұсыну қажет. Этруск өнерінде үш деңгейлі құдайлар бейнеленген. Бірі – жергілікті текті құдайлар: алғашқы, хтондық құдай Вольтумна немесе Вертумна; күн құдайы Усил; ай құдайы Тивр; махаббат құдайы Туран; соғыс құдайы Ларан; бала тудыру құдайы Марис; өлім құдайы Лейнт; орман құдайы Селванс; сауда құдайы Тальна; құдайлардың хабаршысы Турмс; шарап құдайы Фуфлунс; батыр Геркл; және көптеген жер асты құдайлары, мысалы Ката, Лур, Сури, Танр және Калус (барлығы Маглианоның қорғасын тақтасында және басқа жерлерде тізімделген). Оларды Үнді-Еуропалық жүйеге сәйкес келетін жоғарырақ құдайлар биледі: аспан құдайы Тиния, оның әйелі Юни (Юнона), су құдайы Нетунс және жер анасы Сел. Үшінші деңгей ретінде грек құдайлары мен батырлары этрус жүйесіне б.з.д. 750/700–600 жылдардағы этрус шығыстану кезеңінде қабылданды. Мысалдар: Аритими (Артемида), Менрва (Минерва, Афинаның латынша баламасы), батыр Геркл (Геркулес) және Паха (Вакх, Дионистің латынша баламасы). Уақыт өте келе, Тиния, Юни және Менрва негізгі үштікке айналды. Бұл үш құдайға Юпитер Капитолийінің кейінгі римдік ғибадатханасына ұқсас үшбөлмелі ғибадатханаларда табынушылық ететін.

Өмірден кейінгі өмір

Этрусктердің өлімнен кейінгі өмірге қатысты сенімдері әртүрлі ықпалдың қосындысынан құралған сияқты. Этрусктер ерте Жерорта теңізі аймағының ортақ сенімдерін бөлісті, мысалы, египеттік сенім бойынша, қайтыс болған адамның денесіне қалай қарауға байланысты, өмір сүру және өлімнен кейінгі гүлдену. Этрусктердің қабірлері тұрғын үйлердің құрылысын еліктеп, кең бөлмелермен, қабырға суреттерімен және қабір жиһаздарымен ерекшеленді. Қабірде, әсіресе саркофагта (төменде көрсетілген мысалдарда), марқұмның өмірінің гүл шағындағы бейнесі бейнеленген, көбінесе жұбайымен бірге. Барлығының саркофагы болған жоқ, кейде қайтыс болған адамды тас төсекте жатқызатын. Этрусктер жерлеу және кремация рәсімдерін бірге қолданғандықтан (көлемі кезеңге байланысты), күл мен сүйектерді үй пішіндес немесе қайтыс болған адамның бейнесі бар урнаға салуға болатын. Жердегі дүниелік мәселелердің ықпалындағы әлемге қоса, грек Аидінің үлгісімен құрылған, қабірден тысқары көшіп-қону әлемі де болды. Оны Айта биледі, ал қайтыс болған адамды сол жерге Шарун, Өлімнің өзі, көгілдір түсті және балға ұстаған, жетеледі. Этрусктердің Аидін грек мифологиясының кейіпкерлерімен және Тючульха сияқты бірнеше жаратылыстармен толы болғаны айтылады.

Этрусктер дініндегі әйелдер

Ежелгі Этруриядағы әйелдер, Этрурияның Риммен қосылуына және оның Римдік мәдениетке ассимиляциялануына дейін, римдік әйелдерге қарағанда көбірек әлеуметтік еркіндіктерге ие болды. Мысалы, ер және әйел бірге суреттелген жиі кездеседі, және әйелдер саркофагтарда ерлермен бірге өткізілген салтанатты тойларда бейнеленген. Этруск әйелдері түрлі діни шараларға да қатысқан, бұл археологиялық қазбалар арқылы табылган сыйлықтар, салтанатты тоқыма өндірісі және Этруск жерлеу орындарындағы бейнелер арқылы дәлелденеді.

Дін

Этрусктердің құдайға табынуына қатысты мол мәліметтер бар және бұл Этрурияда әйелдердің қалай құдайларға табынғанын түсінуге көмектеседі. Әйелдердің құдайға арнаған заттарына терракоттан немесе қоладан жасалған мүсіншелер, тоқыма өндірісімен байланысты заттар, мысалы, өрмек тоқымасының дөңгелегі немесе шпулалар, немесе анатомиялық арнаулар кіретін. Италияның Орвието қаласындағы Кампо-делла-Фиерада Архаикалық кезеңге (б.з.д. 525-500 жылдар) жататын қоладан жасалған мүсіннің негізі қазылып алынды, бұл бай әйелдің құдайға арнаған сыйлығының дәлелі. Мүсіннің жазуында бұл Тлушвал деп аталатын құдайға немесе құдайлар тобына Канутадан жасалған арнау деп жазылған, ол жазудағы лаутенита сөзінің қолданылуына сүйене отырып, босатылған әйел болуы мүмкін, бірақ бұл туралы нақты айту қиын. Бұл жазу бай Этруск әйелдерінің діни орындарда еркін түрде құдайға арнау жасай алатынын растайды, олардың байлығын көрсетеді және ежелгі Этрурияда әйелдердің әлеуметтік бостандығына куәлік етеді. Этрусктердің қасиетті орындарында анатомиялық арнауларға қатысты да мәліметтер бар. Жатыр сияқты дене мүшелерінің үлгілері жиі құдайларға ұсынылатын, бұл бала туу және сүекке қатысты алаңдаушылықтармен байланысты болуы мүмкін.

Діни қызметкер әйелдер

Этруск діни қызметкерінің болуы жөніндегі болжамдарда, "хатренку" термині ғалымдар қауымдастығында ең көп талқыланады. "Хатренку" термині Италияның орталық бөлігіндегі бұрынғы этруск қаласы Вулчидегі қабір жазуларында табылды. Бұл қабір ерекше маңызға ие, себебі ол бірге жерленген әйелдер тобын қамтиды, бұл этрусктердің әдеттегі ерлер мен әйелдерді бөлек жерлеу салтынан өзгеше. "Хатренку" статусы – этруск діни қызметкері ме деген мәселе ғалымдар арасында кеңінен талқыланады. Көптеген ғалымдар қабірдің ерекше жағдайы мен жазудағы бұл терминнің түсініксіздігіне байланысты "хатренку" діни қызметкер әйелді білдіреді деп санайды, бірақ басқа ғалымдар бұл тұжырыммен келіспейді. Қабірлердің иконографиясы жерленген әйелдердің діни нысандармен байланысты болуын көрсетеді ме, мысалы, Рамта есімді әйелдің қабіріндегі "циста" сияқты, бірақ бұл әйелдердің бейнелері жерлеу мәдениетімен байланысты құдайлар болуы да мүмкін деген пікірталас бар. Этрурияда этруск діни қызметкерлері сияқты әйел діни мамандар болған-болмағаны көбінесе болжамдарға негізделген және академиялық пікірсайыстардың тақырыбы болып табылады.