Кіріспе
Ұйымда немесе компаниядағы ерікті қатысу. Өндірістік және ұйымдық психологияда ұйымдық азаматтық мінез-құлық (ҰАМ) – бұл адамның ұйым немесе компания ішіндегі, еңбек шартында қарастырылмаған ерікті қатысуы. Ұйымдық азаматтық мінез-құлық 1970 жылдардың соңынан бері зерттеле бастады. Соңғы үш онжылдықта осы мінез-құлыққа қызығушылық күрт өсті. Ұйымдық мінез-құлық ұйымның жалпы тиімділігімен байланысты, демек, осы сияқты қызметкерлердің мінез-құлықтары жұмыс орнында маңызды нәтижелерге алып келеді. Орган Кацтың (1964) бастапқы жұмысын дамытты.
In industrial and organizational psychology, organizational citizenship behavior (OCB) is a person's voluntary commitment within an organization or company that is not part of his or her contractual tasks. Organizational citizenship behavior has been studied since the late 1970s. Over the past three decades, interest in these behaviors has increased substantially. Organizational behavior has been linked to overall organizational effectiveness, thus these types of employee behaviors have important consequences in the workplace. Organ expanded upon Katz's (1964) original work.
Контексттік жұмыс
ОКБ көбінесе контексттік өнімділікпен салыстырылады. ОКБ-ға ұқсас, бұл ұғым жұмысқа қатысты мінез-құлықтарды ғана қарастыру жұмыс аймағының маңызды бөлігін назардан тыс қалдыратынын түсіну нәтижесінде пайда болды. Алғашқыда осы саланың мамандары ұйымның өнімділігін тікелей қолдайтын іс-әрекеттерге ғана назар аударды. Еңбек нарығы бәсекелестікке толы болған сайын, қызметкерлердің бәсекеге қабілетті болуы үшін лауазымдық нұсқауда көрсетілгеннен артық жұмыс істеуі қажет болды. Контексттік өнімділік – ұйымның әлеуметтік және психологиялық аспектілеріне үлес қосатын, міндетке тікелей байланысты емес жұмыс мінез-құлқы мен іс-әрекеттері. Контексттік өнімділік төрт элементтен тұрады: құлшыныстың тұрақтылығы, басқаларға көмек көрсету, қағидалар мен тыйым салынған процедураларды сақтау және ұйымның мақсаттарын ашық түрде қорғау. Мұндағы маңызды айырмашылық – бұл мінез-құлық түрі, ОКБ-дан өзгеше, ұйыммен байланысты болмауы мүмкін. Яғни, игі ниетті мінез-құлық танытқан адам әріптесіне жеке мәселесінде көмектесуі мүмкін.
Рөлдік емес мінез-құлық
Екстра рөлдік мінез-құлық (ERB), алғаш рет Ван Дайн, Каммингс және Маклин Паркс (1995, Organ, Podsakoff, & MacKenzie, 2006 жұмыстарына сілтеме жасалған) анықтаған, OCB-ға ұқсас тағы бір түсінік. ERB "ұйымға пайда әкелуге бағытталған және қалыптасқан рөлдік талаптардан асып түсетін мінез-құлық" деп анықталады (Organ et al., 2006, 33-бет). Көптеген жағынан ұқсас болғанымен, OCB мен ERB арасында маңызды айырмашылықтар бар. ERB құрамына кіретін, бірақ OCB-ға кірмейтін екі ұғым бар: құпияны ашу және принципті ұйымдық наразылық. Құпияны ашу – бұл бір қызметкердің екінші қызметкердің этикалық емес немесе заңсыз әрекеттерін билік органдарына хабарлауы (Near & Miceli, 1987, Organ et al., 2006 жұмыстарына сілтеме жасалған). Принципті ұйымдық наразылық – бұл қызметкерлердің қандай да бір әділетсіздікке байланысты ұйымға қарсылық білдіруі (Graham, 1986, Organ et al., 2006 жұмыстарына сілтеме жасалған). Бұл екі идея да ERB-ге үлес қосады, себебі олар ресми жұмыс сипаттамасына енбеген мінез-құлықтар болып табылады. Бұл да OCB-ға өте ұқсас түсінік.
Альтруизм және жалпы сәйкестік
Смит, Орган және Нейр (1983) алғаш рет ОҚЖ альтруизм мен жалпы сәйкестіктен тұрады деп ұсынды. Бұл екі өлшем әртүрлі жолдармен ұйымдық тиімділікті арттыруға себіміз етеді. Жұмыс орнындағы альтруизм негізінен көмектесуден тұрады. Бұл мінез-құлық ұйым ішінде немесе одан тысқары бағытталуы мүмкін. Көмектесу мінез-құлқының әрбір мысалы мен ұйым үшін нақты пайда арасында тікелей байланыс немесе бір-бірге сәйкес келу қатынасы жоқ. Егер уақыт өте келе, қызметкерлердің көмектесу мінез-құлқының жиынтығы ұйым үшін пайдалы болады деген идея бар (Organ және басқалар, 2006). Жалпы сәйкестік мінез-құлқы ұйымға бірнеше жағынан тиесілі. Төмен демалыс деңгейі және ережелерді сақтау ұйымның тиімді жұмыс істеуіне көмектеседі. Сәйкес келетін қызметкер артық үзіліс жасау сияқты әрекеттерге немесе жұмыс уақытын жеке істерге жұмсауға бармайды. Мұндай мінез-құлықтарды азайту арқылы жұмыс күшінің өнімділігін арттыруға болады. Кейін Organ (1988) жалпы сәйкестік өлшемін қайта қарастырып, ОҚЖ-ның қосымша өлшемдерін қосты. Бұл қайта құру бес факторлы модельге әкелді, ол альтруизм, сыпайылық, жауапкершілік, азаматтық белсенділік және спорттық мінез-құлықтан тұрады. Альтруизмнің анықтамасы өзгеріссіз қалды, ол ұйымдық маңызы бар міндет немесе мәселе бойынша нақты әріптеске көмектесуге бағытталған ерікті мінез-құлық ретінде анықталды. Жауапкершілік – ұйымның ең төменгі қызметтік талаптарынан асып түсетін мінез-құлықтан тұрады (Law, Wong, & Chen, 2005). Бұл мінез-құлық қызметкерлердің ұйымның ережелерін, регламенттерін және процедураларын қабылдап, сақтауын көрсетеді. Азаматтық белсенділік – ұйымның өміріне қызметкердің терең қызығушылығын және алаңдауын көрсететін мінез-құлықпен сипатталады (Law et al., 2005). Бұл өлшем ұйымның мәселелеріне оң әсер етуді де қамтиды (Organ және басқалар, 2006). Азаматтық белсенділіктің мысалдары күнделікті істерде көрінеді, мысалы, жиналыстарға қатысу және ұйымда не болып жатқанын білу. Азаматтық белсенділік ұйымның саясаты мен тәжірибесін сыртқы күштер сынға алғанда қорғау арқылы үлкен ауқымда да көрсетілуі мүмкін. Сыпайылық – басқалармен жұмысқа байланысты жанжалдарды болдырмауға бағытталған ерікті мінез-құлық ретінде анықталды (Law et al., 2005). Бұл өлшем көмектесу мінез-құлқының бір түрі, бірақ ол проблемалардың туындауын болдырмауға көмектеседі. Сондай-ақ, бұл сөздің тура мағынасындағы сыпайылық пен басқаларға құрметпен қарауды да қамтиды (Organ және басқалар, 2006). Сыпайы мінез-құлықтың мысалдары: өзіңізге кофе алып жатқанда әріптестеріңізге кофе ішуді сұрау, әріптестеріңізге жиналыс күн тәртібінің қосымша даналарын жасау және сіз өзгертетін нәрсеге қатысты әріптесіңізге жеткілікті уақыт бұрын хабарлау. Соңында, спорттық мінез-құлық – қызметкердің идеалды емес ұйымдық жағдайларға наразылық білдірмей және проблемаларды үлкейтіп көрсетпей төзімділік білдіретін қабілеті ретінде анықталды. Organ және басқалар. (2006) спорттық мінез-құлықты қызметкердің «қиындықтарға төтеп беру қабілеті» деп анықтайды, тіпті олар ұйымда болып жатқан өзгерістерді ұнатпаса немесе келіспесе де. Спорттық мінез-құлық қызметкерлердің шағымдарын азайту арқылы әкімшілердің уақытын және күшін үнемдейді. Жоғарыда аталған факторлардың ОҚЖ-ны бағалауда ең сенімді және ерекше факторлар екені эмпирикалық түрде дәлелденген. Алайда, ОҚЖ әдебиетінің мета-талдауында LePine, Erez және Johnson (2002) осы бес өлшемнің өте жоғары корреляцияланғанын және алдыңғы факторлар арасында көп айырмашылық жоқ екенін анықтады, бұл өлшемдердегі белгілі бір үлестік қайталануды көрсетеді.
Жеке тұлғаға және ұйымға бағытталған мінез-құлық
Уильямс пен Андерсон (1991) ұйымдық азаматтық мінез-құлық (ОАМ) тұжырымын ұйымдастырудың басқа бір жолын ұсынды. Олар ОАМ өлшемдерін мінез-құлықтың кімге бағытталғанына қарай екі түрге бөлді: жеке тұлғаларға бағытталған ОАМ (ОАМЖТ) және ұйымға бағытталған ОАМ (ОАМУ). ОАМЖТ – жұмыс орнындағы басқа адамдарға бағытталған мінез-құлықты қамтиды, ал ОАМУ – ұйымның өзіне бағытталған мінез-құлықты қамтиды. Игіліктілік пен сыпайылық басқа қызметкерлерге бағытталған іс-әрекеттер болып табылады және ОАМЖТ-ға жатады. Жауапкершілік, азаматтық белсенділік және әділдік ұйымның мүддесі үшін жасалған мінез-құлықтар болып табылады және ОАМУ ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл өлшемдер ұйымдық мінез-құлықты зерттеулерде кеңінен қолданылады, мысалы…
Ұйымдастырушылық азаматтық мінез-құлыққа қатысуға ынталандыру
Ұйымдық азаматтық мінез-құлыққа (ҰАМ) қатысуға мотивация маңызды рөл атқарады. Қызметкерлерді осы рөлден тыс мінез-құлыққа жетелейтін түпкілікті механизмдер академиялық зерттеулер үшін де, мемлекеттік басқару саласындағы практикалық қолдану үшін де маңызды.
Мотивация теориясы
Психология және ұйымдық мінез-құлық саласындағы бірнеше көрнекті теориялар ОҚБ-ның себептерін түсіндіруге көмектеседі. Мұндай теориялардың бірі – Абрахам Маслоудың қажеттіліктердің иерархиясы. Маслоу пікірінше, адамдардың қажеттіліктері физиологиялық қажеттіліктерден бастап өзін-өзі дамытуға дейін иерархиялық түрде орналасқан. Базалық қажеттіліктер қанағаттандырылғаннан кейін, адамдар жоғары деңгейдегі қажеттіліктермен, мысалы, қатысу және құрметке ұмтылады. ОҚБ контекстінде, ұйымда өзіне тиесілі екенін және мойындалғанын сезінетін қызметкерлер ұйымға пайда әкелетін ерікті мінез-құлықтарға бейім болады. Тағы бір маңызды теория – Фредерик Герцбергтің екі факторлық теориясы. Герцберг гигиеналық факторларды, оларға жалақы және жұмыс жағдайлары сияқты сыртқы факторлар кіреді, және мотиваторларды, оларға мойындау және жетістіктер сияқты факторлар кіреді деп ажыратты. Бұл теорияның нақты мысалы – ұйым жұмыстың қолайлы жағдайын (гигиеналық фактор) қызметкерлерді тұрақты түрде мойындау бағдарламаларымен (мотиватор) бірге қамтамасыз еткен кезде көрінеді. Бұл үйлесім мотивтелген жұмыс күшін қалыптастыруға және ОҚБ-ға көбірек бейімделуге маңызды үлес қосады.
Ішкі және сыртқы мотивация
Мотивацияны екі негізгі түрге бөлуге болады: ішкі және сыртқы мотивация. Ішкі және сыртқы мотивациялар ұйымдық азаматтық мінез-құлықты (ОКБ) ынталандыруда ерекше рөл атқарады. Ішкі мотивация адамның ішкі факторларынан туындайды. Ол қандай да бір қызметпен айналысудан немесе тапсырманы орындаудан алынатын жеке қанағат, қуаныш немесе толыққандылық сезімімен сипатталады. Өз жұмысында үлкен жетістікке ұмтылатын қызметкерлер ОКБ-ға белсенді қатысады, себебі олар негізгі қызметтік міндеттерінен асып түсетін үлес қосудан ләззат алады. Мысалы, қызметкер жаңа команда мүшесіне нақты сыйақы алу үшін емес, басқалардың кәсіби өсуіне көмектесуден қанағат алып, кеңес беруі мүмкін. Ал сыртқы мотивация сыртқы ынталандырулардан, әдетте сыйақы немесе жаза түрінде пайда болады. Сыртқы мотиваторлардың мысалдарына нәтижелері бойынша бонус, жеңілдіктер, мойндалу, лауазымға көтерілу немесе карьералық өсу мүмкіндіктері жатады.
Мемлекеттік сектор және ОКБ
Мемлекеттік сектор азаматтық қатылым мінез-құлқы (ОКБ) мен оның қозғаушы күштерін қарастыру үшін ерекше ортаны ұсынады. Зерттеулер көрсеткендей, мемлекеттік сектор қызметкерлері жеке сектордағы әріптестеріне қарағанда көбінесе жоғары деңгейдегі азаматтық қатылым мінез-құлқына ие. Бұл, ішінара, олардың лауазымдарының мемлекеттік қызмет саласынан туындайтын ішкі мотивациясына байланысты болуы мүмкін. Мемлекеттік сектор қызметкерлері көбінесе жалпы игілікке деген сезімталдық пен жауапкершілікке ие, бұл ұйым мен қоғамға пайда әкелетін мінез-құлықтарға қатысуға ынталандыратын күшті фактор болып табылады.
Ұйымның мәдениеті
Ұйымдық мәдениет азаматтық мінез-құлқына (ОМҚ) деген мотивацияны қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Топтық жұмыс, ынтымақтастық және өзара құрметке баға беретін мәдениет қызметкерлердің өз еркімен қосымша күш салуға бейім ортаны құрайды. Зерттеулер көрсеткендей, егер адамдар өз ұйымын қолдаушы, әділ және олардың еңбегін бағалайтын деп есептесе, олар азаматтық мінез-құлқы көбірек танытады. Бұған қоса, азаматтық мінез-құлқыны марапаттайтын және мойындайтын ұйымдар қызметкерлердің ішкі мотивациясын арттырады, оларды ұйымның жалпы мүддесі үшін лауазымдық міндеттерінен тыс іс-әрекеттер жасауға ынталандырады.
Трансформациялық көшбасшылықтың рөлі
Трансформациялық көшбасшылық қызметкерлердің ұйымдық азаматтық мінез-құлқына (ОАМ) қатысуының маңызды көрсеткіші ретінде анықталды. Бұл басшылық стилі болашаққа қатысты тартымды көзқарас қалыптастыру арқылы қызметкерлерді шабыттандыру және оларды ұйымдық мақсаттарға мағыналы үлес қосуға баптауды қамтиды. Зерттеулер көрсеткендей, харизма, зихи дамыту, жеке назар және шабыттандыру сияқты трансформациялық қасиеттерді көрсететін көшбасшылар өз командаларында ОАМ мәдениетін қалыптастыруға жақын. Қолдаушы және мүмкіндік беретін ортаны қамтамасыз ету арқылы трансформациялық көшбасшылар қызметкерлердің ішкі мотивациясын арттыра алады, бұл ерікті күш-жігерді және ОАМ-ды күшейтеді.
Қорытынды
ОБК-да мотивация орталық рөл атқарады. Мақсаттылық пен қанағаттандыруға негіделген ішкі факторлар, ерікті күш-жігерді сақтауда маңызды. Мемлекеттік секторда, жалпы игілікке деген осы міндеттеме ерекше айқын байқалады. Мотивацияны, сондай-ақ ынтымақтастық пен қабілеттілікті дамыту ұйымдық азаматтық мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Жыныстық айырмашылықтар
Гендерлік рөлдер стереотиптерін зерттеу ондаған жылдар бойы жүріп келеді. Кейбір мінез-құлықтардың әйелдік, ал кейбіреулерінің еркектік деп есептелуі кеңінен қабылданған. Әйелдердің мінез-құлқы көбінесе адамдармен қарым-қатынасқа бағытталған және басқалар туралы ойлауға негізделген. Ал еркектердің мінез-құлқы әдетте агрессивті және тәуелсіз болады (Spence & Helmreich, 1980). Осы идеялармен байланысты, ұйымдық азаматтық мінез-құлықтың (OCB) альтруизм, сыпайылық, азаматтық белсенділік және спорттық рух өлшемдерін гендерлік рөлдер бойынша бөлуге болады. Бұрын OCBIs деп аталған альтруизм мен сыпайылық әйелдер үшін қалыпты мінез-құлық деп саналады, ал бұрын OCBOs деп аталған азаматтық белсенділік пен спорттық мінез-құлық ерлер үшін қалыптырақ деп есептеледі. Детальға назар аудару және ұйымдық ережелерді сақтауды қамтитын жауапкершілік өлшемі ескерілмейді, себебі бұл өлшем ешқандай нақты гендерлік нормаға сәйкес келмейді (Kidder & Parks, 2001).
Өнімсіз жұмыс істеу
Контрпродуктивті жұмыс мінез-құлқы (CWB) – "ұйымның заңды мүдделеріне зиян келтіретін қызметкердің қасақана жасаған әрекеттері" деп анықталады (Далал, 2005). ОЖМ (ОКБ) және КЖМ (КББ) анықтамаларын қарастырғанда, осы құрылымдардың бір-біріне қарама-қарсы болуы логикалық көрінеді: бірі ұйымға зиян келтіреді, ал екіншісі көмектеседі. Адамдар осы мінез-құлықтың бірін таныту арқылы екіншісіне бейімделмейді деп ойлауы мүмкін. Дегенмен, жақында жасалған мета-талдау (Dalal, 2005) бұл пікірдің дұрыс еместігін көрсетті. Аталған талдаудың нәтижелері осы құрылымдардың тек шамалыдан орташа деңгейде теріс корреляцияға ие екенін, сондай-ақ әртүрлі алғышарттар мен екі құрылым арасындағы қатынастардың күші мен сипатында айырмашылықтар бар екенін көрсетті. Осы нәтижелер КЖМ және ОЖМ – екі жеке құрылым екенін және оларды осылай қарастыру қажет екенін көрсетеді.
Бұрынғы оқиғалар
ОКБ-ның пайда болуына қатысты алғашқы зерттеулер қызметкерлердің көзқарасына, бейімділіктеріне және басшының қолдау көрсетуіне бағытталған. Соңғы уақытта ОКБ-ның негізін анықтау үшін көптеген түрлі факторлар зерттелді. ОКБ-ның ең көп зерттелген алдыңғылары – жұмысқа қанағаттандыру, ұйымдық әділдік туралы түсінік, ұйымдық міндеттеме, жеке қасиеттер, жұмыстың сипаттамалары және басшылық мінез-құлқы. Бұл факторлар жалпы және жеке ОКБ деңгейінде талданды. ОКБ-ның ең түсінікті негіздерінің бірі – жұмысқа қанағаттандыру. Орган мен Райан (1995) 28 зерттеуді мета-талдау арқылы жүргізіп, жұмысқа қанағаттандыру мен ОКБ арасында шамалы байланыс тапты. Бұл байланыс жұмысқа қанағаттандыру мен қызметтік мінез-құлық арасындағы байланыстан күштірек болды. Басқа көзқарас өлшемдері, қабылданатын әділдік, ұйымдық міндеттеме және басшының қолдауы ОКБ-мен қанағаттандыру деңгейінде байланысты (Орган және Райан, 1995). Жеке қасиеттерге келсек, жауапкершілік, мейірімділік, оң және теріс эмоционалдық жағдай ОКБ-ның алдыңғы факторлары ретінде ең көп қолдау тапты (Podsakoff, MacKenzie, Paine, & Bachrach, 2000). Атап айтқанда, ОКБ-ның жалпы сәйкестік компонентімен жауапкершілік тығыз байланысты екені анықталды (Organ және басқалар, 2006). Дегенмен, мінез-құлық өлшемдері көзқарастық болжамдарға қарағанда ОКБ-ның нашар болжамдары екендігі де хабарланды (Organ & Ryan, 1995). Жұмыстың сипаттамалары, мысалы, кері байланыс, реттелу және ішкі қанағаттандыру, альтруизм, сыпайылық, жауапкершілік, спорттық және азаматтық мінез-құлықпен байланысты екені анықталды. Жұмыстағы кері байланыс пен ішкі қанағаттандыру ОКБ-мен оң байланыста болса, жұмыстың реттелуі ОКБ-мен теріс байланыста болды. Жұмыстың сипаттамалары ОКБ-ны болжайтыны анықталғанмен, бұл тікелей әсер ме, әлде жұмысқа қанағаттандыру арқылы жүзеге асырылатын байланыс па деген пікірталас бар (Todd & Kent, 2006). Басшылық мінез-құлқы да ОКБ-ның маңызды болжамдарының бірі болып табылды. Бұл мінез-құлық төрт санатқа бөлінеді: трансформациялық басшылық мінез-құлқы, транзакциялық басшылық мінез-құлқы, басшылықтың мақсат-жол теориясына байланысты мінез-құлық және басшы-қызметкерлер арасындағы алмасу теориясына байланысты мінез-құлық. Трансформациялық басшылық мінез-құлқы, оның ішінде көріністі айқындау, тиісті үлгі ұсыну, топтық мақсаттарды қабылдауға ынталандыру, жоғары өнімділік күту және интеллектуалды стимул беру, Органның ОКБ өлшемдерімен маңызды оң байланыста болады. Транзакциялық басшылық стилін көрсететін екі мінез-құлық түрі, шартты сыйақы және шартсыз жазалау, Органның ОКБ өлшемдерімен маңызды байланыста. Сонымен қатар, басшылықтың мақсат-жол теориясының қолдау көрсету және басшы рөлін нақтылау аспектілері де ОКБ-мен оң байланысты. Podsakoff және басқалар (2000) зерттеулерінде басшы-қызметкерлер арасындағы алмасу альтруизммен және ОКБ-ның жалпы көрсеткішімен оң байланысты екендігі анықталды.
Салдарлар
1990 жылдардың басында ғалымдар ұйымдық азаматтық мінез-құлық (ОАМ) саласында эмпирикалық зерттеулерге қатысты маңызды үдемелі күш алды. ОАМ-ның салдарына қатысты эмпирикалық зерттеулер негізінен екі бағытта жүргізілді: ұйымның өнімділігі мен табысы және басшылардың өнімділікті бағалауы мен сыйақыны бөлуі. Сондай-ақ, ОАМ-ның қызметкерлерге тигізетін әсері туралы да бірқатар мәліметтер бар.
Ұйымның қызметі мен табысы
Ұйымдық-қарым-қатынастық мінез-құлқы (ОКҚМ) мен ұйымның өнімділігі мен табысы арасындағы байланысты зерттеу үшін көптеген зерттеулер мен мета-талдаулар жүргізілді. Подсакофф және Маккензи (1994, Organ және тағы басқалар, 2006 ж. сілтеме) сақтандыру агенттігін зерттеді және ОКҚМ-ның азаматтық белсенділігі мен спорттық мінез-құлқы сату көрсеткіштерімен маңызды байланыста екенін анықтады. Подсакофф, Ахарн және Маккензи (1997, Organ және тағы басқалар, 2006 ж. сілтеме) қағаз фабрикасының жұмыскерлерін зерттеді және көмектесу мінез-құлқы өнім сапасымен маңызды байланыста екенін анықтады. Маккензи, Подсакофф және Ахарн (1996, Organ және тағы басқалар, 2006 ж. сілтеме) азаматтық белсенділік пен көмектесу мінез-құлқы команданың квоталық сату пайызымен маңызды байланыста екенін анықтады. Уолц пен Нихофф (2000) 30 түрлі мейрамхананы зерттеді және көмектесу мінез-құлқы операциялық тиімділік, клиенттердің қанағаттануы және өнімділік сапасымен маңызды байланыста екенін анықтады. Зерттеушілер көмектесу мінез-құлқының тамақ қалдықтарымен кері байланыста екенін анықтады. Koys (2001, Organ және тағы басқалар, 2006 ж. сілтеме) ОКҚМ өлшемдерінің комбинациясын ОКҚМ жиынтық өлшемін құру үшін пайдаланды. Осы зерттеудің нәтижелері ОКҚМ жиынтық өлшемінің мейрамхана табысымен оң байланыста екенін көрсетті. Жақында Подсакофф, Блюм, Уайтинг және Подсакофф (2009) ОКҚМ-ның бөлім деңгейіндегі өнімділік пен клиенттердің қанағаттануымен оң байланыста екенін анықтады. Нильсен, Хривнак және Шоу (2009) қолданыстағы топтық әдебиеттің мета-талдаулық шолуында ОКҚМ мен топ деңгейіндегі өнімділік арасындағы байланысты зерттеді. Бұл зерттеушілер жалпы ОКҚМ мен топ деңгейіндегі өнімділік арасында оң және маңызды байланыс бар екенін анықтады. Сонымен қатар, Нильсен және тағы басқалар (2009) ОКҚМ-ның әрбір өлшемі үшін ұқсас қарым-қатынас үлгілері бар екенін анықтады: азаматтық белсенділік, спорттық мінез-құлық, игіліктілік, жауапкершілік және әдептілік.
Менеджерлік бағалаулар және сыйақылар бөлу
ОБ пен менеджменттік бағалау арасындағы қатынасты қарастыра отырып, Подсаков және әріптестері (2000) эмпирикалық деректерді қорытындылап, менеджменттік бағалаудағы дисперсияның 42,9%-ын ОБ құрайтынын анықтады. Осы зерттеудің нәтижелері сондай-ақ альтруизм немесе көмек көрсетудің он зерттеудің сегізінде нәтижелерді бағалаумен маңызды байланысы бар екенін көрсетті; спорттық мінез-құлық сегіз зерттеудің бесінде нәтижелерді бағалаумен маңызды байланысты болды; жауапкершілік оның барлық үш зерттеуінде нәтижелерді бағалаумен маңызды байланысты болды; ал азаматтық белсенділік сегіз зерттеудің алтысында нәтижелерді бағалаумен маңызды байланысты болды. Соңғы кезде Podsakoff және басқалар (2009) ОКБ-ның нәтижелерді бағалаумен және сыйақы тағайындаумен оң байланысы бар екенін анықтады. Podsakoff, Whiting, Podsakoff және Mishra (2010) жұмысқа орналасу сұхбаты кезінде үміткерлердің ОКБ-ға бейімділігінің таңдау шешімдеріне әсерін зерттеді. Бұл зерттеушілер сұхбат берушілердің жауаптарында басқаларға көмектесуге, өз пікірлерін білдіру арқылы қалыпты жағдайға қарсы тұруға және ұйымды қолдауға және қорғауға бейімділігі бар үміткерлердің көбінесе құзыреттірек деп есептелетінін, жалпы бағалаулары жоғары болғанын және ұсынылған бастапқы жалақылары жоғары болғанын анықтады. Зерттеулер сонымен қатар міндетті орындау, CWB және OCB арасындағы және жалпы менеджменттік бағалаулар арасындағы қатынасты қарастырды. Міндетті орындау және CWB-мен салыстырғанда, OCB жалпы менеджменттік бағалауларға ең аз үлес қосады (Rotundo & Sackett, 2002). ОКБ әдебиетіндегі осыған ұқсас емес нәтижелер осы салада қосымша зерттеулер қажеттігін көрсетеді.
ОКБ-ның қызметкерлерге әсері
ОКБ-ның осы азаматтық мінез-құлықты атқаратын қызметкерлерге тигізетін әсері туралы қолдағы әдебиетте белгілі бір керіспірлік байқалады. Қызметкерлерге ресми міндеттерінен тыс жұмыс істеуге белгілі бір мүмкіндік беру, қызметкерлердің жұмыс тәжірибесін жақсартады және жұмыстан кету ниеттерін және нақты жұмыстан кетуді азайтады (Podsakoff және басқалар, 2009). Дегенмен, ОКБ-ның осы пайдалары белгілі бір құнға түседі. Ұқыпты қызметкерлерде эмоционалдық шаршау және жеке өмір мен жұмыс арасындағы қайшылықтар жоғары, ал рөлінде үлкен нәтижелер көрсететін қызметкерлерде бұл әсерлер одан да күштірек (Дири, Рейтон, Уолш және Кинни, 2016).
Азаматтық шаршау
Азаматтық шаршау ОКБ қызметтері қызметкердің "қиналған, шаршаған немесе күйзелген сезімге" ие болуына себеп болғанда, бұл өз кезегінде ОКБ қызметтерінің азаюына әкеледі. Жұмыс міндеттерін орындау жоғары деңгейде қалуы мүмкін, бірақ қосымша қызмет түріндегі ОКБ-ның мәні қызметкерлердің шаршауынан атрофияға ұшырауы мүмкін. Азаматтық шаршау сезімге де, танымға да әсер етеді, яғни ОКБ-ның тозу сезімі ОКБ қызметтерінің тозу сезімін тудырады деген түсінікпен байланысты болуы мүмкін. 273 қызметкерді бірнеше рет зерттеу көрсеткендей, "ұйымдық қолдау, команда мүшелерімен қарым-қатынастың сапасы (TMX) және ОКБ-ға қатысуға қысым" тапсырманы орындауға және ОКБ-ға жұмсалған уақыт нәтижелерді бағалаумен оң байланысты, бұл өз кезегінде жоғарылауды анықтайды. Бірақ, жоғарылау жылдамдығын ескере отырып, нәтижелерді бағалау тек "турнирге" қатысуға мүмкіндік береді, онда жоғарылауға ең лайық кандидат "жеңіске жетеді". Тапсырманы орындау жылдамдығын анықтайды, сондықтан ОКБ-ға жұмсалған уақыт жоғарылаудың баяулауына әкелуі мүмкін. Нәтижелерге негізделген жүйеде ОКБ-ға қарағанда тапсырманы орындау маңыздырақ көрінеді, онда ОКБ-ға қатысу жұмыс орнындағы қанағаттандырумен "көп және теріс" байланысты, ал олардың арасындағы қарым-қатынасты басқарудың әртүрлілігі осы байланыстың аралық факторы болып табылады. Әртүрлілікті басқару басшыларға, жұмыс ортасына және жұмыс міндеттеріне қанағаттандыруды қамтамасыз етті, сонымен қатар сыртқы айырмашылықтарға қарамастан, құрмет, әділдік және қатысу сезімін күшейтті. Бұл өз кезегінде ОКБ қызметтерін, мысалы, әріптестерге көмектесу, жоғары стандарттарға сәйкес жұмыс істеу, ұйымға адалдық және жанжалдарды шешуді ынталандырады. Зерттеу нәтижелері тұжырымдық теориямен сәйкес келеді, онда қызметкердің оң әрекеті негізінен жұмыс берушіден оң көзқарасқа ие болуымен қалыптасады, сонымен қатар әлеуметтік алмасу теориясын көрсетеді, онда қызметкер ұйымына "экономикалық және әлеуметтік-психологиялық бағалауды" сезінетін жерде қамқорлық көрсетеді. Ұйымға деген қызығушылық, жұмысқа қанағаттандыру және эмоционалды байланыс ОКБ-ға аударылады, оның ішінде ұйымның дамуы үшін "күш, бастамашылық, табандылық және адалдық" сияқты қасиеттер бар. SIP теориясына сәйкес, адамдар бейімделгіш және белгілі бір әлеуметтік ортаға сене білуді және мінез-құлқын өзгерте алады. Азаматтық қысым – бұл негізгі әлеуметтік теориялық механизм, ол жұмыс ортасының өзгеруіне жауап ретінде әріптестерді ОКБ-ға қатысуға ынталандырады. Сондай-ақ, жұмыстан қашықтап қалудың өзі ОКБ болып табылады, өйткені ол рөлдің ресми талаптарынан асып түседі, ұйымдық жұмысты қолдайды және көбінесе сыйақыланбайды. Өз кезегінде, азаматтық қысымды сезінетін қызметкерлер өздерінің ОКБ-ларын іске асырады. Авторлар ұйымнан психологиялық алшақтау ОКБ мен азаматтық қысым арасындағы аралық фактор болып табылады деп болжайды, өйткені ұйымнан психологиялық қашықтық адамға белгілі бір орталық сигналдарға жауап беруге мүмкіндік береді. Сәйкестік – бұл жақын ортадағы әлеуметтік ынталандыруларға, азаматтық қысыммен анықталатын жауап. Авторлардың пікірінше, "психологиялық алшақтығы жоғары қызметкерлер ОКБ арқылы азаматтық қысымға сәйкес келуі ықтимал". Осылайша, жұмыстан қашықтап қалу ОКБ-ның себебі де, нәтижесі де болуы мүмкін; алайда, мүмкін болатын жағымсыз реакцияларды немесе зиянды салдарларды болдырмау үшін және жұмыстан қашықтап қалуды ОКБ-ны ынталандыру құралы ретінде нақты қолдануды қамтамасыз ету үшін сақтық тану қажет.
Thus, presenteeism can both be and enable OCBs; however, care must be taken to address possible negative reactions or harmful outcomes, and to ensure presenteeism is not explicitly encouraged as a means of encouraging OCB.
Іс-шаралар
Зерттеушілер ОЖЖ (Организациялық азаматтық мінез-құлық) үшін әртүрлі өлшемдерді әзірледі. Дегенмен, бір құрастырманы өлшеу үшін, оны анықтау қажет. Бұрын талқыланғандай, бұл оңай міндет емес. Сондықтан, зерттеушілер қолданатын ОЖЖ-ның тұжырымдық анықтамалары зерттеуден зерттеуге өзгеше. Бэйтман мен Органның (1983) зерттеуі ОЖЖ өлшемін қарастырған алғашқылардың бірі болды. Олардың ОЖЖ анықтамасы "ұйымның әлеуметтік жұмысын жеңілдететін (көбінесе ескерілмейтін) кез келген әрекеттерді қамтиды, бірақ бұл әрекеттер міндетті жұмыс өнімділігінің дәстүрлі түсінігіне тікелей қатысты емес" (Bateman & Organ, 1983, 588 б.). Осы анықтамаға сүйене отырып, олар 30 сұрақтан тұратын ОЖЖ шкаласын жасады, ол ынтымақтастық, альтруизм, мойынсұну, уақтылы болу, тазалық сақтау, компания мүлкін қорғау, компания ережелерін адал сақтау және сенімділік сияқты мінез-құлықтарды өлшеді. Шкалаға қатысушылардың әрқайсысы 30 сұраққа келісемін бе, келіспеймін бе деген жауап беруі және -3-тен 3-ке дейінгі 7 балдық шкала бойынша бағалауы сұралды. Смит және тағы басқалардың (1983) тағы бір маңызды ерте зерттеуі ОЖЖ өлшеуге кезеңдік тәсіл қолданды. 16 сұрақтан тұратын шкаласын жасау үшін зерттеушілер өндіріс ұйымдарының менеджерлерімен сұхбаттасып, олардан "көмектесетін, бірақ міндетті емес мінез-құлықтың мысалдарына" анықтама беруді сұрады (Смит және тағы басқалар, 1983, 656 б.). Зерттеушілер бұрын айтылған Бэйтман мен Органның (1983) зерттеуінде қолданылған шкала элементтеріне қосымша, сұхбаттар негізінде 20 сұрақтан тұратын шкала жасады. Үшінші кезеңде басқару тәжірибесі бар 67 студенттен құралған топқа шкала ұсынылды. Студенттерден қазіргі уақытта немесе бұрын олар үшін жұмыс істеген адамды еске түсіріп, шкаланы толтыру сұралды. Студенттер адамның жұмыс мінез-құлқы мен шкала сұрақтарына берген жауаптарын сипаттады. Факторлық талдаудан кейін төрт сұрақ алынып тасталды, нәтижесінде 16 сұрақтан тұратын шкала пайда болды. Осы шкаланың нәтижесінде авторлар ОЖЖ-ның екі ерекше өлшемін анықтады: альтруизм және жалпы мойынсұну. Смит және тағы басқалардың (1983) шкаласындағы мысалдар:
Жұмыстан қатысушыларға көмектеседі. Жұмысқа келе алмайтын жағдайда алдын ала хабарлайды. Басшыға жұмысында көмектеседі. Компанияның имиджін жақсартатын, бірақ міндетті емес іс-шараларға қатысады. 1990 жылы Подсаков, Маккензи, Мурман және Феттер ОЖЖ-ның бес өлшемін пайдалана отырып маңызды зерттеу жүргізді: альтруизм, жауапкершілік, спорттық мінез, сыпайылық және азаматтық белсенділік. Бұл зерттеушілер 24 сұрақтан тұратын шкаланы жасау үшін 10 әріптестерінен әрқайсысын бес ОЖЖ өлшемінің біріне немесе егер сұрақ бес анықталған тұжырымдық өлшемнің ешқайсысына сәйкес келмейтін болса, "басқа" санатына жіктеуді сұрады. Қатысушылардан "қатты келіспеймін" мен "қатты келісемін" аралығындағы 7 балдық шкала бойынша келісім деңгейін көрсету сұралды. Осы бес факторлы құрылым ОЖЖ зерттеулерінің көп бөлігі үшін негізгі құрал болып табылады. Подсаков және тағы басқалардың (1990) шкаласындағы мысалдар:
Компания ережелерін және регламенттерін ешкім бақыламайтын жағдайда да сақтайды. Міндетті емес, бірақ маңызды деп саналатын жиналыстарға қатысады. Өзінің мінез-құлқының басқа адамдардың жұмысына қалай әсер ететінін ескереді. Жұмысқа байланысты қиындықтарға тап болғандарға көмектесуге дайын.
Helps others who have been absent. Gives advance notice if unable to come to work. Assists supervisor with his or her work. Attend functions not required but that help company image. In 1990, Podsakoff, MacKenzie, Moorman, and Fetter conducted an important study using the five dimensions of OCB: altruism, conscientiousness, sportsmanship, courtesy, and civic virtue. These researchers developed a 24 item scale by having 10 of their colleagues sort each of the 24 items into one of the five OCB dimensions or an "other" category if they felt the item did not fit any of the five defined conceptual dimensions. Participants were asked to indicate their level of agreement using a 7 point scale ranging from "strongly disagree" to "strongly agree." This five factor structure has served as the building block for a substantial amount of OCB research. Examples of items in Podsakoff et al. 's (1990) scale include:
Obeys company rules and regulations even when no one is watching. Attends meetings that are not mandatory, but are considered important. Mindful of how his/her behavior affects other people's jobs. Willingly helps others who have work related problems.