Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Философиялық теория
Philosophical theory
Құн туралы ғылым немесе құндылық ғылымы – философ Роберт С. Хартман жасаған, формалды және символды логиканы пайдалана отырып, құн теориясын ресми түрде түсіндіруге бағытталған теория.
The science of value, or value science, is a creation of philosopher Robert S. Hartman, which attempts to formally elucidate value theory using both formal and symbolic logic.
Негізгі қағидалар
Негізгі принцип, аксиома ретінде жұмыс істейтін және символдық логикада тұжырымдала алатын принцип – нәрсе өзінің тұжырымдамасын көрсететін шамада жақсы. Басқаша айтқанда, “бір нәрсе жақсы, егер оның барлық сипаттамалық қасиеттері болса”. Хартманның пікірінше, жақсы нәрсенің атауы бар, атау қасиеттер жиынтығымен анықталған мағынаға ие, ал нәрсе сол жиынтықтағы барлық қасиеттерге ие. Егер нәрсе өзінің сипаттамасын орындамаса, ол жаман. Егер ол өзінің анықтамасын орындамаса, онда ол қорқынышты (жаман, бақытсыз). Мысалы, көліктің анықтамасы бойынша тежегіштері болуы керек. Тежегішті басқанда жылдамдығы артатын көлік – қорқынышты көлік, себебі көліктің анықтамасы бойынша тежегіштері болуы тиіс. Егер атты көлік деп атасақ, ол одан да нашар көлік болар еді, себебі атта көлікке тән қасиеттер аз. Заттарға қоятын атауымыз өте маңызды: ол біздің оларды қалай бағалайтынымыздың нормасын белгілейді. Ол қасиеттер жиынтығы үшін үш негізгі құндылық өлшемдерін енгізеді: жүйелік, сыртқы және ішкі. Кемелдік жүйелік құндылыққа, жақсылық – сыртқы құндылыққа, ал бірегейлік – ішкі құндылыққа сай келеді, олардың әрқайсысы өзінің кардиналдығымен: шекті және практикада, “жақсы” және “жаман” терминдері қасиеттердің шекті жиынтығына қолданылады, себебі бұл жалғыз жағдай, онда ізделінетін қасиеттердің жалпы саны мен бағаланатын нысанға тән қасиеттердің саны арасындағы қатынас бар. (Егер қасиеттердің саны санаулы шексіз болса, құндылықтың сыртқы өлшемдері, түсіндіру және тіпті нақты тұжырымдаманың анықтамасы да ескеріледі). Хартман осы тұжырымдаманы абстракция деңгейіне байланысты, заттың әрбір қасиеті басқа қасиеттен тең құнды деп өлшеу арқылы нақтылайды. Сондықтан, егер бір затта n қасиет болса, олардың әрқайсысы – егер абстракцияның бір деңгейінде болса – пропорционалды түрде n-1 құнды болады. Басқаша айтқанда, тежегіштері немесе жанармай құлыптары бар автомобильдер олардың құндылығы тұрғысынан тең салмақта болады, егер екеуі де «автомобиль» анықтамасының бөлігі болса. Жанармай құлыптары көбінесе автомобильдің анықтамасына кірмейді, сондықтан оған салмақ берілмейді. Алдыңғы фаралар автомобильдің сипаттамасында қалай көрінетініне байланысты екі рет, бір рет немесе мүлдем салмақталмауы мүмкін. n қасиеттердің шекті жиынтығын ескере отырып, зат барлық қасиеттерге ие болса жақсы, n/2-ден көп қасиетке ие болса орташа, n/2 қасиетке ие болса жақсы, ал n/2-ден аз қасиетке ие болса жаман болып саналады.
The fundamental principle, which functions as an axiom, and can be stated in symbolic logic, is that a thing is good insofar as it exemplifies its concept. To put it another way, "a thing is good if it has all its descriptive properties." This means, according to Hartman, that the good thing has a name, that the name has a meaning defined by a set of properties, and that the thing possesses all of the properties in the set. A thing is bad if it does not fulfill its description. If it doesn't fulfill its definition it is terrible (awful, miserable). A car, by definition, has brakes. A car which accelerates when the brakes are applied is an awful car, since a car by definition must have brakes. A horse, if we called it a car, would be an even worse car, with fewer of the properties of a car. The name we put on things is very important: it sets the norm for how we judge them. He introduces three basic dimensions of value, systemic, extrinsic and intrinsic for sets of properties—perfection is to systemic value what goodness is to extrinsic value and what uniqueness is to intrinsic value—each with their own cardinality: finite, and In practice, the terms "good" and "bad" apply to finite sets of properties, since this is the only case where there is a ratio between the total number of desired properties and the number of such properties possessed by some object being valued. (In the case where the number of properties is countably infinite, the extrinsic dimension of value, the exposition as well as the mere definition of a specific concept is taken into consideration.) Hartman quantifies this notion by the principle that each property of the thing is worth as much as each other property, depending on the level of abstraction. Hence, if a thing has n properties, each of them—if on the same level of abstraction—is proportionally worth n−1. In other words, a car having brakes or having a gas cap are weighted equally so far as their value goes, so long as both are a part of one's definition of a "car." Since a gas cap is not normally a part of a car's definition, it would be given no weight. Headlights could be weighed twice, once or not at all depending on how headlights appear in the description of a car. Given a finite set of n properties, a thing is good if it is perceived to have all of the properties, fair if it has more than n/2 of them, average if n/2 of them, and bad if it has fewer than n/2.
Қасиеттердің шексіз жиынтығы
Хартман қасиеттердің шексіз жиынтығын қарастыруды жалғастырады. Хартман трансфинитті математиканың теоремасына сәйкес, материалдық объектілердің кез келген жиынтығы ең көп дегенде санаулы шексіз деп мәлімдейді. Бірақ бұл математиканың теоремасы емес. Алайда, Хартманның пікірінше, адамдар санаулы шексіз предикаттар жиынтығын қабылдауға қабілетті, олардың мағынасы сан алуан, ол оны мысал ретінде келтіреді. Бұл континуумның номиналды кардиналдығын береді, сондықтан Хартман адамды сипаттағанда, қасиеттердің континуумын еске алу ең лайықты және тиімді болады деп кеңес береді. Бұл Хартман жүйесіндегі ішкі құндылықтың кардиналдығы. Олар қалыпты математикада ешқандай рөл атқармаса да, Хартман алеф сандарының кері шамасын, бір түпкілікті пропорция ретінде пайдаланады. Оның сөзіне қарағанда, бұл сансыз кардиналдар ұлғайған сайын нөлге жақындайды. Мысалы, Хартманның есептеуінде, "Қымбат Джон" хатындағы "біз әрдайым дос болып қаламыз" деген уәде аксиологиялық құндылыққа ие, ал метафораны сөзбе-сөз түсінуге қарағанда, оны нақтылау сәл жақсырақ болар еді, себебі нақтылаудың құндылығы .
Hartman goes on to consider infinite sets of properties. Hartman claims that according to a theorem of transfinite mathematics, any collection of material objects is at most denumerably infinite. This is not, in fact, a theorem of mathematics. But, according to Hartman, people are capable of a denumerably infinite set of predicates, intended in as many ways, which he gives as As this yields a notional cardinality of the continuum, Hartman advises that when setting out to describe a person, a continuum of properties would be most fitting and appropriate to bear in mind. This is the cardinality of intrinsic value in Hartman's system. Although they play no role in ordinary mathematics, Hartman deploys the notion of aleph number reciprocals, as a sort of infinitesimal proportion. This, he contends goes to zero in the limit as the uncountable cardinals become larger. In Hartman's calculus, for example, the assurance in a Dear John letter, that "we will always be friends" has axiological value , whereas taking a metaphor literally would be slightly preferable, the reification having a value of .