Түркіменстандағы Ислам: Тарих, қазіргі жағдай және үкімет саясаты
Islam in Turkmenistan
Түркименстандағы Ислам діні: 93% халық мұсылман. Көпшілігі – сүнни, аздығы – шиит. Діни мұра және ұлттық жаңарудың маңызды бөлігі. Тарихы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Түрікменстандағы исламның жалпы шолуы
Overview of Islam in Turkmenistan
2009 жылғы Pew Research Center есебіне сәйкес, Түрікменстан халқының 93,1% мұсылман. Дәстүрлі түрде, Түрікменстан түрікмендері, Өзбекстан және Ауғанстандағы туыстары сияқты, сүннит мұсылмандары болып табылады. Шиит мұсылмандары, исламның екінші негізгі бағыты, Түрікменстанда көп емес, ал әзербайжандықтар мен күрдтердің шиит діни тәжірибалары саяси мағынада қолданылмайды. Түрікмендердің басым көпшілігі өздерін мұсылман деп есептейді және исламды мәдени мұраларының ажырамас бөлігі деп мойындайды, бірақ кейбіреулері діннің мәртебесін жаңғыртуды, ең алдымен ұлттық жаңарудың бір құралы ретінде қолдайды.
According to a 2009 Pew Research Center report, 93.1% of Turkmenistan's population is Muslim. Traditionally, the Turkmen of Turkmenistan, like their kin in Uzbekistan and Afghanistan are Sunni Muslims. Shia Muslims, the other main branch of Islam, are not numerous in Turkmenistan, and the Shia religious practices of the Azerbaijani and Kurdish minorities are not politicized. The great majority of Turkmen readily identify themselves as Muslims and acknowledge Islam as an integral part of their cultural heritage, but some support a revival of the religion's status primarily as an element of national revival.
Тарих және құрылымы
Түрікменстанға ислам дінін екінші және үшінші Рашид халифалары Омар мен Усман исламдық жаулау кезеңінде әкелді. Түрікмен тайпалық құрылымының ішінде "қасиетті" деп есептелетін "өвлат" тайпасы бар. Этнографтар өвлатты – алтысы бүгінде белсенді қызмет ететін, суфизммен сіңірілген ата-бабаларға табынудың қайта жандануының бір түрі деп санайды. Олардың шежірелеріне сәйкес, әр тайпа Мұхаммедтің төрт халифаның бірі арқылы тікелей ұрпағы болып табылады. Түрікмендер өвлат өкілдерінің қасиетті тегі мен рухани күштеріне сенеді, сондықтан осы тайпаларға ерекше құрмет көрсетеді. Он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда өвлат тайпалары Түрікменстанның шағын, біріккен топтарына таралып кетті. Олар барлық маңызды қоғамдық және өмірлік оқиғаларға қатысып, құт-береке тіледі, сондай-ақ рулар мен тайпалар арасында делдалдық қызмет атқарды. Өвлат институты бүгінде де белгілі бір билікке ие. Рухани күштерімен құрметтелген көптеген түрікмендер өз тегін өвлатқа жегізеді, және олардың өмірлік цикл мен басқа да қоғамдық тойларда болуы, әсіресе ауылдық жерлерде, жиі кездеседі. 1990 жылдан бері Кеңес үкімі кезінде жоғалған мәдени мұраны қайта жаңғыртуға күш салынып келеді. Президент Сапармұрат Ниязов мемлекеттік мектептерде исламның негізгі принциптерін оқытуға бұйрық берді. Сауд Арабиясы, Кувейт және Түркияның қолдауымен мешіттер мен діни оқу орындары ашылды. Діни сабақтар мектептерде де, мешіттерде де араб тілінде, Құран мен хадистерді және ислам тарихын оқыту арқылы жүргізіледі. Түрікменстан үкіметі 1991 жылғы Түрікмен Совет Социалистік Республикасының сана бостандығы және діни ұйымдар туралы заңында және 1992 жылғы Конституциясында бекітілгендей, зайырлы мемлекет екенін және діни сенім бостандығын қолдайды. Бұл құжат шіркеу мен мемлекеттің ажыратылуын кепілдейді; сонымен қатар, дінге негізделген кемсітушілікке, "ресми емес" діни әдебиеттерді таратуға, діни саяси партияларды құруға тыйым салу арқылы исламның саяси өмірге қатысуына кез келген құқықтық негізді жояды. Үкімет сонымен қатар діни мәселелерді оқытатын немесе дін қызметкері болып табылатын адамдарды тағайындау және қызметтен босату құқығын өзінде сақтайды. Тәуелсіздік алғаннан бері Түрікменстандағы исламдық басшылық белсенділік танытты, бірақ көбінесе үкімет бақылауында қалады. Діни судьялардың ресми басқару органы 1992 жылғы маусым сайлауында президент Ниязовты ресми түрде қолдады. Кейбір мұсылман басшылары үкіметтің зайырлы түріне, әсіресе бұрынғы коммунистердің бақылауында болуына қарсы. Кейбір ресми басшылар мен ресми емес құрылымдарда жұмыс істейтін ұстаздар халықтың ислам туралы білімін, оның қоғамдағы рөлін арттыруға және оның қағидаларын кеңінен таратуға уәде берді. Мұндай белсенділік православиелік славяндарды алаңдатуы мүмкін деген алаңдаушылықпен үкімет діни істер жөніндегі кеңесті министрлік деңгейіне көтеру жоспарларын жасады, осылайша діни қызметті қатаң реттеуге тырысады.
Islam was introduced to Turkmenistan during the period of Islamic conquest by the second and third Rashidun Caliphs, Umar and Uthman. Integrated within the Turkmen tribal structure is the "holy" tribe called övlat. Ethnographers consider the övlat, of which six are active, as a revitalized form of the ancestor cult injected with Sufism. According to their genealogies, each tribe descends from Muhammad through one of the Four Caliphs. Because of their belief in the sacred origin and spiritual powers of the övlat representatives, Turkmen accord these tribes a special, holy status. In the eighteenth and nineteenth centuries, the övlat tribes became dispersed in small, compact groups in Turkmenistan. They attended and conferred blessings on all important communal and life cycle events, and also acted as mediators between clans and tribes. The institution of the övlat retains some authority today. Many of the Turkmen who are revered for their spiritual powers trace their lineage to an övlat, and it is not uncommon, especially in rural areas, for such individuals to be present at life cycle and other communal celebrations. Since 1990, efforts have been made to regain some of the cultural heritage lost under Soviet rule. President Saparmurat Niyazov has ordered that basic Islamic principles be taught in public schools. More religious institutions, including religious schools and mosques, have appeared including those built with the support of Saudi Arabia, Kuwait, and Turkey. Religious classes are held in both schools and mosques, with instruction in Arabic, the Qur'an and the hadith, and history of Islam. Turkmenistan's government stresses its secular nature and its support of freedom of religious belief, as embodied in the 1991 Law on Freedom of Conscience and on Religious Organizations in the Turkmen Soviet Socialist Republic and institutionalized in the 1992 constitution. That document guarantees the separation of church and state; it also removes any legal basis for Islam to play a role in political life by prohibiting proselytizing, the dissemination of "unofficial" religious literature, discrimination based on religion, and the formation of religious political parties. In addition, the government reserves the right to appoint and dismiss anyone who teaches religious matters or who is a member of the clergy. Since independence, the Islamic leadership in Turkmenistan has been more assertive, but in large part it still responds to government control. The official governing body of religious judges gave its official support to President Niyazov in the June 1992 elections. Some Muslim leaders are opposed to the secular form of government, especially one controlled by former Communists. Some official leaders and teachers working outside the official structure have vowed to increase the population's knowledge of Islam, its role in society, and broaden adherence to its tenets. Alarmed that such activism may alienate Orthodox Slavs, the government has drawn up plans to elevate the council of religious affairs to ministry status in an effort to regulate religious activities more tightly.