Кіріспе

Австриялық фотограф және мүсінші (1886–1971)

Рауль Хаусманн (12 шілде 1886 – 1 ақпан 1971) – австриялық суретші және жазушы. Берлин Дадасының маңызды тұлғаларының бірі, оның тәжірибелік фотоколлаждары, дыбыстық поэзиясы және институттарға жасаған сындық талдаулары Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропалық авангард өнеріне зор әсер етті.

Ерте өмірбаяны

Рауль Хаусманн Венада дүниеге келді, бірақ 1901 жылы 14 жасында ата-анасымен бірге Берлинге көшіп келді. Оның алғашқы көркемдік білімі әкесінен – кәсіби консерватор және суретшіден алды. 1905 жылы эксцентрикалық сәулетші және болашақ Дада мүшесі Йоханнес Баадермен танысты. Шамамен сол кезде скрипкашы Эльфриде Шеффермен танысып, 1908 жылы қызы Вера дүниеге келгеннен кейін үйленді. Сол жылы Хаусманн Берлиндегі жеке өнер мектебіне түсті және 1911 жылға дейін онда оқыды. 1912 жылы Герварт Вальденнің «Der Sturm» галереясында экспрессионистік суреттерді көргеннен кейін Хаусманн Эрих Геккельдің студиясында экспрессионистік гравюралар жасауды бастады және Вальденнің «Der Sturm» журналында штатты жазушы болып жұмыс істеді, бұл оның өнер мекемесіне қарсы алғашқы poleмикалық жазбаларына платформа болды. Экспрессионист әріптестерімен келісе отырып, ол бастапқыда соғысты құптады, оны қатып қалған қоғамды тазарту қажет деп есептеді, бірақ Германияда тұратын австриялық азамат болғандықтан, әскерге шақырудан қорғалды. 1915 жылы Хаусманн Ханна Хёхпен кездесіп, 1922 жылға дейін жалғасқан «көркемдік тұрғыдан өнімді, бірақ құлқылы қарым-қатынасқа» басты. Олардың қарым-қатынасының шиеленісі соншалыққа жетті, тіпті Хаусманн Хёхты өлтіру туралы ойларға берілді. Ол оған саясаттан бастап өнерге дейінгі барлық мәселелер бойынша пікірлерін айтты және тек Дада қозғалысының басқа суретшілері оны көрмелерге қатысудан шеттетуге тырысқанда ғана оған көмектесті. Оның өнерін қорғап, оны Бірінші Халықаралық Дада жәрмеңкесіне қосуға талап еткенімен, ол Хёхті «ешқашан клубтың мүшесі болмады» деді. Хаусманн Хёхке әйелінен ажырасып, онымен болатынын бірнеше рет айтса да, ешқашан оны тастамады. 1916 жылы Хаусманн оның келешек мансабына маңызды әсер ететін тағы екі адаммен танысты: психоаналитик Отто Гросс, психоанализді революцияға дайындық деп есептеген және анархист жазушы Франц Юнг. Осы кезде оның көркемдік айналымына жазушы Саломо Фридлендер, Ханс Рихтер, Эмми Хеннингс және «Die Aktion» журналының мүшелері кірді, олар «Der Sturm» және анархистік «Die Freie Straße» газеттерімен бірге осы кезеңде оның көптеген мақалаларын жариялады. «Жоюды жарату актісі ретінде қарастыру Хаусманнның Дадасофиясының, оның Берлин Дадасына жасаған теориялық үлесінің бастапқы нүктесі болды».

Берлиндік дада

1917 жылы Хьюго Боллдың жақын досы және Даданың негізін қалаушылардың бірі болған 24 жасар медицина студенті Ричард Хюльсенбек Берлинге оралғанда, Хаусманн оның төңірегінде Берлин Дадасының ядросын құра бастаған наразы жас суретшілер тобының мүшесі болды. Хюльсенбек 1918 жылдың 22 қаңтарында сәнді өнер сатушы И.Б. Нойманның Берлиндегі Курфюрстендамм галереясында "Германиядағы алғашқы Дада сөзін" оқыды. Келесі бірнеше апта ішінде Хаусманн, Хюльсенбек, Джордж Гросс, Джон Хартфилд, Юнг, Хёх, Уолтер Меринг және Бадер Дада клубын құрды. Алғашқы шара 1918 жылдың 12 сәуірінде Берлин Сецессиясында белгілі суретші Ловис Коринфтың суреттерінің ретроспективасы фонында өлең оқу кештері мен лекциялардан тұрды. Шараға қатысушылардың арасында Хюльсенбек Дада манифестін оқыды, Гросс джазға құрмет көрсетіп "Синкопация" биін биледі, ал Хаусманн кешті өзінің "Суреттегі жаңа материал" манифестін айқайлап оқумен аяқтады. Көрермендер арасында наразылық күшейді. Бір адам орындық аяқтарымен Коринфтің суреттерін жыртып тастауды көзге елестетеді. Бірақ соңында бұған дейін жетпеді. Рауль Хаусманн дадаистік сурет салу жоспарларын халықтың шуына айқайлап жеткізіп жатқанда, Сецессия галереясының директоры оған жарықты сөндіріп тастады.

Фотомонтаждау

Сурет салуда жаңа материалдарды іздеу сол жылы Хаусман мен Хох Балтық теңізінде демалып жүргенде жемісін берді. Олар тұрған қонақ бөлмеде солдаттардың жалпы портреті ілінген еді, оған меценат ұлының фотосуреттен қиылған портреттік басын бес рет жапсырып қойған. "Бұл бірден түсінілді – найзағайдай болды: кескіндерді толығымен қиылған фотосуреттерден құрастыруға болады. Сол қыркүйекте Берлинге оралған соң, мен осы жаңа көзқарасты іске асыра бастадым, баспасөз бен кинодан фотосуреттерді пайдаландым". Хаусман, 1958 жыл. Фотомонтаж Берлин Дадасымен ең көп байланысты техникаға айналды, оны Хаусман, Хох, Хертфилд, Бадер және Гросс кеңінен қолданды, сондай-ақ Курт Швиттерс, Эль Лиссицкий және орыс конструктивизміне шешуші әсер етті. Гросс, Хертфилд және Бадердің бұл техниканы кейінгі естеліктерінде өздері ойлап тапқандарын айтқандарын да атап өткен жөн, бірақ осы талаптарды растайтын ең бір жұмыс та табылмады. Осы уақытта Хаусман "фонемалар" және "постерлік өлеңдер" деп аталатын дыбыстық өлеңдермен тәжірибе жасауды бастады, олар бастапқыда баспагердің тікелей араласуынсыз әріптердің ретсіз тізімінен туындаған. Кейінгі өлеңдерде сөздер кері айналдырылып, кесіліп, тізбектелді, содан кейін типографиялық тәсілдердің барлық мүмкіндіктерін пайдалана отырып теріліп немесе шулы оқу арқылы орындалды. Швиттердің "Урсонаты" 1921 жылы Прагада өткен шарада Хаусманның "fmsbwtazdu" өлеңінің орындалуынан тікелей шабыттанды.

"Дер Дада": жаңа мерзімді журнал

Хаусман 1919 жылдың сәуірінде Исаак Нойман галереясында өткен алғашқы топтық көрмеге қатысқаннан кейін, 1919 жылдың маусым айында "Дер Дада" журналының бірінші нөмірі жарық көрді. Хаусман мен Баадер редакциялаған журналға Цюрихтегі Тристан Царадан осы атты қолдануға рұқсат алғаннан соң, Хюльсенбек те маңызды үлес қосты. Журналда суреттер, poleмикалық мақалалар, өлеңдер мен сатиралар әртүрлі қаріптер мен символдарда басылды. 1920 жылдың басында Баадер, "Обердада", Хаусман, "Дадасоф" және "Әлемдік Дада" атанған Хюльсенбек Шығыс Германия мен Чехословакияға алты апталық турнеге шықты, олар көп көрермендерді қызықтырып, әртүрлі пікірлерге ие болды. Бағдарламаға примитивтік өлеңдер, Баадер мен Хаусманның бірдей оқылатын поэзиясы және Хаусманның "Дада Троты" ("Алпыс бір қадам") кірді, ол "Бізге індет сияқты келген ең қазіргі заманғы экзотикалық, эротикалық, әлеуметтік билердің керемет пародиісі" деп сипатталды.

1920 жылы өткен алғашқы халықаралық дада-көрмесі

Грос, Хартфилд және Хаусман ұйымдастырған бұл көрме Берлин Дадасының ең танымал іс-қимылына айналды. Онда Фрэнсис Пикабиа, Ханс Арп, Эрнст және Рудольф Шлихтер сияқты суретшілердің 200-ге жуық туындылары, сондай-ақ Грос, Хёх және Хаусманның маңызды жұмыстары қойылды. Кәсіби фотограф түсірген жарнамалық суреттердің бірінде 1920 жылғы «Татлин Үйде» жұмысын анық көруге болады. Көрме қаржылық тұрғыдан сәтті болмаса да, Амстердам, Милан, Рим және Бостон қалаларында кең танылды. Бұл көрме 1937 жылы нацистер ұйымдастырған «Entartete Kunst» дегенеративті өнер көрмесінің мазмұны мен құрылымына зор ықпал етті, екі көрмеде де «Nehmen Sie DADA Ernst», «Даданы қабылдаңыз!» сияқты маңызды ұрандар қолданылды.

Механикалық бас

Хаусманның ең танымал туындысы, "Механикалық бас (Біздің заманымыздың рухы)", шамамен 1920 жылы жасалған, Хаусманның 1919-20 жылдары жасаған және сақталған жалғыз жинағы. Шаштараздық манекенге негізделген бұл туындыда түрлі өлшеу құралдары орнатылған: сызғыш, қалта сағатының механизмі, теріс машина, камера бөліктері және крокодилдың әмианы. "Der Geist Unserer Zeit – Механикалық бас" философиялық тұрғыдан Георг Вильгельм Фридрих Гегельді (1770–1831) еске түсіреді. Гегель үшін барлығы сана. Гегельдің шәкірттері мен сыншыларының қатарында Карл Маркс та болды. Хаусманның мүсіні Гегельдің агрессивті марксистік тұрғыдан кері қайтарылуы ретінде қарастырылуы мүмкін: бұл – "ойлары" тікелей бекітілген заттармен материалдық тұрғыдан анықталатын бас. Дегенмен, бұл заманауи шедеврге күш беретін батыс мәдениетіндегі терең мақсаттар да бар. Хаусман басқа ақыл-ойының орны деген ұғымды түгелдей өзгертеді, бұл еуропалықтардың портреттерге деген құштарлығының түпкі себебі болып табылады. Ол сыртқы күштердің еніп, басқаруымен өмір сүретін басты көрсетеді.

Швиттермен достық

1920 жылы дәрігерлік білімін аяқтаған Хюльсенбек медициналық тәжірибесін бастады. Жыл соңына қарай ол «Дада альманахи» мен «Дадаизм тарихы» атты екі тарихи жазбаны жариялады, олар Дада қозғалысының аяқталуын көрсететін еді. Осыдан кейін Хаусманның Курт Швиттерспен достығы күшейді және Хаусман Халықаралық модернизм бағытына бет бұра бастады. 1921 жылдың қыркүйегінде Хаусман, Хох, Швиттерс және оның әйелі Хельма Прагаға «анти-дада» турнесіне аттанды. Ол дыбыстық өлеңдер оқумен қатар, «аудио және визуалды сигналдарды бір-біріне айналдыра алатын, кейіннен оптофон деп аталған» машинаны сипаттаған манифестін ұсынды. Көп жылдық тәжірибелерден кейін, бұл құрылғы 1935 жылы Лондонда патенттелді. Ол сондай-ақ 1931 жылы Берлинде Сезар Домела Ньювенхус ұйымдастырған фотомонтаж көрмесіне қатысты. 1920 жылдардың соңында ол өзін сәнді қоғамдық фотограф ретінде қайта жаңартып, Берлиндегі Шарлоттенбург ауданында әйелі Хедвиг пен Вера Бройдомен бірге үш адамдық отбасыда тұрды. Ханна Хох, бұл кезде өзі де голланд автор Тиль Брюгманмен бірге тұрып жатқан еді, шамамен 1931 жылы Хаусманның эскизін қалдырды: «Мен достық қарым-қатынасты жаңартпақ болғаннан кейін және біз жиі кездесетін болдық (Тильмен де). Ол кезде ол Шарлоттенбургтегі Кайзер Фридрих көшесінде Хеда Манкович Хаусман және Вера Бройдомен бірге тұратын. Эльфрид Хаусман Шеффер, Тиль және мен жиі баратынбыз. Бірақ мен оны әрқашан өте жалықтыратын едім. Ол тек фотографтың рөлін ойнап, Вера Б-нің сүйіктісі болып, енді сатып ала алатынымен мақтанатын, барлық шабыты жоғалып кеткендей көрінетін». Ханна Хох.

Кейінгі жылдары Хаусман кеңінен суреттерін көрсететін болды, олар негізінен жалаңаш суреттерге, пейзаждар мен портреттерге бағытталған. Авангард суретшілеріне қатысты нацистердің қуғыны күшейген кезде ол Ибицаға эмиграциялады, онда оның фотосуреттері қазіргі заманға дейінгі Ибица өмірінің этнографиялық мотивтеріне шоғырланды. 1937 жылы ол Чехословакияға оралды, бірақ 1938 жылы неміс басқыншылығынан кейін тағы да қашуға мәжбүр болды. Ол Парижге, содан кейін Лимож маңындағы Пейрат-ле-Шатоға көшіп, 1944 жылға дейін еврей әйелі Хедвигпен тыныш, усақ-түйексіз өмір сүрді. 1944 жылы Нормандияға одақтың әскері түскеннен кейін, олар ақыры Лиможға көшіп барды. Соғыс аяқталғаннан кейін Хаусман қайтадан ашық түрде суретші ретінде жұмыс істей алды. Ол Швиттермен өлеңдер журналы «ПИН» бойынша бірлесіп жұмыс жасау мақсатымен хат алмасуды жалғастырды, бірақ 1948 жылы Швиттердің қайтыс болуы жобаны тоқтатты. Ол Дада туралы кітаптар, соның ішінде автобиографиялық «Курьер Дада» (1958) кітабын жариялады. Ол сондай-ақ «фотограммалар», фотомонтаждар және дыбыстық поэзияда жұмыс істеді, тіпті 1950 жылдары сурет салуға оралды.

Ғылыми мүдделер мен техникалық жұмыс

Суретші ретіндегі жұмысынан өзге, Хаусманн өмірі бойы ғылым мен технологияға, әсіресе теледидар және дыбысты фильмдер сияқты жаңа салаларға, сондай-ақ Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы жөніндегі еңбектеріне (Хаусманн оны қабылдамаған) қызығушылық танытты. 1929 жылы ол "дене қуыстарын және түтіктерді бақылауға арналған құрылғы" үшін патент алды, қазіргі кезде біз оны эндоскоп деп атаймыз (патент нөмірі DRP473166). Хаусманн өнер туындылары үшін жарық пен электрониканы зерттеу кезінде орыс инженері Даниэль Броидомен бірлесіп, ұқсас технологияны қолданатын компьютерді жобалады. Бұл құрылғыға 1934 жылы Ұлыбритания патент бюросы патент берді (патент нөмірі GB446338).

Берлин галереясы

Құжаттық үлестік мүлікке қоса, Берлиндегі (Германия) Berlinische Galerie коллекциясына Хаусманның өнер туындылары да кіреді. Бұған ертедегі суреттерден басқа, 1911-1930 жылдар аралығындағы қағаз беттеріндегі 60-қа жуық жұмыс, сондай-ақ 350-ден астам фотосурет кіреді. Мұражай 1992 жылы мұражайдың құжаттық бөлігін сатып алды, ол Рауль Хаусманның 1933 жылы эмиграцияға дейін Берлиндегі өмірі мен қызметінің, сондай-ақ Рауль Хаусманның өліміне дейін әйелі Эльфриде және қызы Вера Хаусманмен болған хат алмасуының куәліктерін қамтиды. Үлестік мүлік өмірбаяндық құжаттардан басқа, көбінесе хаттардан тұрады. Бұл құжаттар, басқалармен қатар, Хаусманның Йоханнес Баадер, Адольф Бейн, Сезар Домела Ньювенхьюс, Отто Фрёндлих, Вернер Графф, Франц Юнг, Людвиг Мис ван дер Рохе, Ласло Мохоли Нагги, Ханс Рихтер, Франц Ро, Курт Швиттерс, Артур Сегал және Франц Вильгельм Сейферт сияқты замандастарымен болған зияткерлік алмасуын көрсетеді. Іскерлік хаттар көшірмелер мен жауап хаттар түрінде сақталған. Сонымен қатар, Хаусманның (және үшінші тұлғалардың) өнер, мәдениет және философия, сондай-ақ техникалық және ғылыми зерттеулерге қатысты қолжазбалары мен мәтіндері де үлестік мүлікте сақталған.

Қазіргі заманғы өнер мұражайы

Франциядағы Рошшуар қамалындағы Департаменттік заманауи өнер мұражайы Рауль Хаусманның деректі мұрасының екінші бөлігін сақтайды. 1993 жылы мұражай Хаусманның 1940 жылдан 1971 жылы қайтыс болғанға дейінгі хаттарының ең ірі бөлігін – шамамен 6000 хатты сатып алды. 1995 жылы осы деректі мұраның бір бөлігі көптеген жарияланбаған мәтіндермен бірге, теориялық және поэзиялық жазбалар, машинаға терілген нұсқалар мен күнделіктермен мұражайға жеткізілді. 1996 жылы 1200-ден астам фотонегативтер мен контактты парақтарды сатып алу Рошшуардағы мұражай қорын одан әрі толықтырды.