Кіріспе

Берілген ақпарат негізінде әрқашан оңтайлы әрекеттерді жасайтын ұғым. Рационалды агент немесе саналы тіршілік иесі – берілген ақпарат пен мәліметтерге сүйене отырып, үнемі ең тиімді әрекеттерді жасауға ұмтылатын адам немесе нысан. Рационалды агент – шешімдер қабылдай алатын кез келген нәрсе болуы мүмкін, көбінесе адам, компания, машина немесе бағдарламалық құрал. Рационалды агенттер туралы түсінік жасанды интеллект, танымдық ғылым, шешімдер теориясы, экономика, этика, ойын теориясы және практикалық ойлауды зерттеу салаларында кездеседі.

Сындар

Көптеген экономикалық теориялар, әсіресе гетеродокстық деп саналатындары, утилитаризм мен рационалды агенттікті қабылдамайды. Мысалы, институционалдық экономиканың әкесі ретінде танылған Торстейн Веблен гедонистік есептеу және таза рационалдық тұжырымын жоққа шығарып, былай дейді: "Адамның гедонистік түсінігі – бұл ләззат пен азабын жылдам есептейтін, ынталандырушы күштердің әсерінен бақытқа ұмтылатын біртекті тамшы сияқты тербеліп тұратын есептеу машинасы." Веблен адамның экономикалық шешімдерін көптеген күрделі, жинақталымыз факторлардың нәтижесі деп қарастырады: "Адамның ерекшелігі – жай ғана қолайлы күштердің әсерінен ләззат пен азабын сезіну емес, белгілі бір іс-әрекеттерді жасау. Ол – өзінің қалаулары мен әдеттерінің біртұтас құрылымы, ол іске асыру және көрініс табуға ұмтылады. Бұл қасиеттер оның мұрагерлік ерекшеліктері мен өткен тәжірибесінің нәтижесінде қалыптасады, белгілі бір дәстүрлер, нормалар мен материалдық жағдайлардың жиынтығында жинақталып, келесі қадамға бастау береді. Жеке тұлғаның экономикалық өмір жолы – бұл құралдарды мақсатқа бейімдеудің жинақталымыз процесі, ол процесс жүрген сайын агенттің және оның ортасының өзі де өзгереді." Эволюциялық экономика да рационалды агентті сынап, "ата-аналық бейімділік" (биологиялық импульстардың пайдалылыққа негізделген рационалды шешім қабылдаудан жиі басымдық тануы) идеясын келтіреді. Рационалды агенттікке қарсы аргументтер маркетингтің зор ықпалын адамдарды "рационалды емес" сипаттағы экономикалық шешімдерге көндіруге болатындығының дәлелі ретінде де келтірілді.

Балама теориялар

Нейроэкономика – адамдардың шешім қабылдауын жақсырақ түсіну үшін нейроғылым, әлеуметтік психология және басқа да ғылым салаларын пайдаланатын ұғым. Рационалды агенттер теориясынан өзгеше, нейроэкономика адамдардың кең ауқымды мінез-құлқына болжам жасауға емес, керісінше, жеке адамдардың нақты жағдайларда қалай шешім қабылдайтынын түсінуге бағытталған.

Жасанды интеллект

Жасанды интеллект экономикадан "рационалды агенттер" терминін мақсатқа бағытталған әрекеттерге қабілетті автономды бағдарламаларды сипаттау үшін қабылдады. Бүгінде жасанды интеллект зерттеулері, ойын теориясы және шешім қабылдау теориясы арасында үлкен байланыс бар. Жасанды интеллекттегі рационалды агенттер, интеллектуалды агенттермен – интеллектуалдылық көрсететін автономды бағдарламалармен тығыз байланысты.