Кіріспе

Адамның мүгедектігіне биомедициналық көзқарас

Мүгедектіктің медициналық моделі немесе медициналық модель мүгедектіктің биомедициналық түсінігіне негізделген. Бұл модель мүгедектік диагнозын адамның физикалық денесімен байланыстырады. Модель мүгедектіктің адамның өмір сүру сапасын төмендетуі мүмкін екенін болжайды және медициналық араласу арқылы осы мүгедектікті азайтуға немесе түзетуге ұмтылады. Ол көбінесе мүгедектіктің әлеуметтік моделімен салыстырылады. Медициналық модель ауруды немесе мүгедектікті емдеуге немесе басқаруға бағытталған. Сонымен қатар, медициналық модель мейірімді немесе әділ қоғам денсаулық сақтау және оған байланысты қызметтерге мүгедектікті медициналық тұрғыдан емдеу немесе басқару үшін ресурстарды инвестициялайды деп есептейді. Бұл функционалдықты кеңейту және/немесе қабілетін жақсарту, сондай-ақ мүгедектерге "қалыпты" өмір сүруге мүмкіндік беру мақсатында жасалады. Бұл салада медицинаның жауапкершілігі мен мүмкіндігі маңызды деп саналады.

Құралымдары мен қолданылуы

Жеке баяндама адамдар арасындағы өзара әрекеттестесуде кездеседі және Батыс мәдениетінде ерекше басымдылыққа ие. Алайда, медициналық қызметкерлермен өзара әрекеттесу кезінде жеке баяндама мүгедектіктің нақты белгілері туралы ақпаратты медицина мамандарына жеткізумен шектеледі. 2001 жылы жарияланған Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Функциялау, мүгедектік және денсаулықты жіктеуі" (ICF) мүгедектікті кемістіктер, қызмет шектеулері және қатысу шектеулері үшін қолданылатын жалпы термин ретінде анықтайды. Мүгедектік – денсаулық жағдайы бар адамдардың (мысалы, церебральды сал, Даун синдромы және депрессия) жеке және орта факторларымен (мысалы, жағымсыз көзқарастар, қолжетімсіз көлік және қоғамдық ғимараттар, шектеулі әлеуметтік қолдау) өзара әрекеттесуі. Қолданылатын тіл мен сөздердің өзгеруі ауру немесе кемістік туралы сөйлеуден денсаулық пен функционалдық деңгей туралы сөйлеуге назар аударудағы айқын өзгерісті көрсетеді. Бұл мүгедектіктің әлеуметтік аспектілерін ескереді және мүгедектікті тек "медициналық" немесе "биологиялық" бұзылыс ретінде қарастырмайды. Бұл өзгеріс мүгедектіктің әлеуметтік моделінің кеңінен қабылдануымен үйлеседі.

Сын

Медициналық модель мүгедектікке қатысты дұрыс тәсіл ретінде жеке араласу мен емдеуге баса назар аударады. Мүгедектердің өмірін шектеуші жүйелер мен құрылымдар емес, мүгедектіктің биологиялық көрінісіне көбірек мән беріледі. Медициналық модель бойынша, мүгедек денені түзетуге, өзгертуге немесе емдеуге жататын нәрсе деп қарастырылады. Қолданылатын терминология «ауқымнан шыққан», «патологиялық» және «кемістікті» сияқты жағымсыз атауларды күшейте алады, сондықтан оны медициналық тұрғыдан түсіну оңай. Мүгедектіктің тарихы мен болашағы шектеулі, тек медициналық аспектілерге назар аударылады және мүгедектікті сезінуге әсер ететін әлеуметтік факторларды елемеуі мүмкін. Ал әлеуметтік модель мүгедектікті дене мен сананың объективті жағдайы ретінде емес, әлеуметтік қарым-қатынастар мен адамдардың әлеуметтік ортада кездесетін кедергілер тұрғысынан қарастырады. Ол медициналық немесе мүгедектік көмек құралдарын жасаудағы факторларға да әсер етеді. Бұл жағдай аурухана мен мекемелерді еске түсіруі мүмкін, онда ұзақ уақыт өткен адамдар үшін жағымсыз жағдайлар тууы ықтимал. Көбінесе бұл көмек құралдарының ауруханадағы қызметін ғана көрсетеді, бірақ осы ортадан тыс жердегі қызметін ескермейді. Мүгедектер құқығын қорғаушылар, көбінесе әлеуметтік модельді қолдайды, медициналық модельді мүгедектердің әлеуметтік деградациясына (яғни, қабілетсіздікке) әкелетін түсінік ретінде қарастырады. Ресурстардың басым бөлігі медициналық салаға жұмсалады, ал оларды жалпыға қолжетімді дизайн мен қоғамдық интеграцияны қолдауға пайдалануға болар еді. Бұл медициналық, хирургиялық, әлеуметтік немесе кәсіби араласулардың, протездердің, дәрілік және басқа да «емдеулердің», генетикалық тестілеулердің (мысалы, генетикалық скрининг немесе ұрықтың алдындағы генетикалық диагностика) ақшалық және қоғамдық құны мен тиімділігін қамтиды. Мүгедектер құқығын қорғаушылардың пікірінше, медициналық модель осы процедураларға, технологияларға және зерттеулерге үлкен инвестициялар жасауға негіз болады, ал мүгедектердің ортасын бейімдеу қоғам үшін тиімдірек, сондай-ақ қаржылық тұрғыдан арзан және физикалық жағынан қолжетімді болуы мүмкін. Сондай-ақ, кейбір мүгедектер құқығын қорғау ұйымдары медициналық модельді азаматтық құқық мәселесі деп санайды және мүгедектерді бейнелеуде оны қолданатын қайырымдылық ұйымдарын немесе медициналық бастамаларды сынға алады, себебі ол мүгедектердің аянышты, жағымсыз және әлсіз бейнесін қалыптастырады, мүгедектікті саяси, әлеуметтік және экологиялық проблема ретінде көрсетудің орнына ("Зұлымдыққа зұлымдықпен жауап бер" саяси ұранына да қараңыз).