Құрандағы Зұлқарнайн және Александр Великий аңызы

Кіріспе

Жоқ, Зуль-Карнайн оқиғасы Құранның әл-Кахф сүресінде айтылған. Қазіргі заманғы зерттеулерде Дхуль-Карнайн оқиғасының Ұлы Александр туралы сириялық аңызға өте ұқсас екені ұзақтан бері белгілі. Бұл пікір, 18-ші сүренің екінші Мекке кезеңіне (615-619 жылдар) жататындығын қабылдаған көптеген батыс және мұсылман ғалымдарының көзқарасына негізделген. Дегенмен, сириялық Александр аңызына әртүрлі ғалымдар әртүрлі мерзімдер берген, соңғы мерзім 630 жылға дейін жетеді. Көптеген қазіргі заманғы Құран зерттеушілері Дхуль-Карнайнды Ұлы Александр деп санайды.

Александр аңыздар мен романстарда

Ұлы Александр Жерорта теңізі мен Таяу Шығыстың классикалық және кейінгі классикалық мәдениеттерінде өте танымал тұлға болды. 323 ж.б.д. қайтыс болғаннан кейін бірден оның ерліктері мен өмірі туралы аңыздар жинала бастады, олар ғасырлар бойында фантастикалық және аллегориялық сипатқа ие болды. Бұл дәстүр жиынтығы Александр романсы деп аталады, ал кейбір нұсқалары Александрдың жұмаққа ауа арқылы көтерілуі, шыны көпіршікте теңіз түбіне саяхаттауы және Өмір суын (Жастық қайнар көзі) іздеу үшін Қараңғылық елі арқылы саяхаттауы сияқты көрнекті эпизодтарды қамтиды. Александр романсының ең көне грек қолжазбалары сақталған, олар 3-ғасырда Александрияда жазылған. Алғашқы мәтін жоғалып кеткен, бірақ ол жиырма төрт түрлі тілде жазылған сексенге жуық әртүрлі нұсқаның бастауы болды. Александр романсы ғасырлар бойы танымал болғандықтан, оны көршілес халықтар қабылдады. Оның еврей және кейіннен христиан аңыздарына енуі ерекше маңызға ие. Еврей дәстүрінде Александр бастапқыда сатиралық тұлға болды, рухани шындықтарды білмейтін, бекерші немесе ашкөз билеуші ретінде бейнеленді. Дегенмен, әділ және құдіретті Құдайға олардың сенімі еврейлердің Александр дәстүрін түсіндірушілерін Александрдың даусыз дүниелік табысына мойын бұруға мәжбүр етті. Әділ және құдіретті Құдай әділетсіз билеушіге неге осындай инаят көрсетті? Бұл теологиялық қажеттілік, сонымен қатар эллинизмге бейімделу, еврейлердің Александр мұрасына оң көзқарас қалыптасуына әкелді. Оның ең бейтарап түрі Александрдың еврей халқына немесе олардың сенімінің белгілеріне құрмет көрсетуімен сипатталды. Ұлы жаулап алушы еврейлердің діни, интеллектуалдық немесе этикалық дәстүрлерінің маңызды шындығын мойындағандықтан, Александрдың беделі еврей этноцентризмінің игілігіне жұмсалды. Ақырында еврей жазушылары Александрды турашыл жұртшылық өкілі немесе тіпті монотеизмге сенетін адам ретінде бейнелеуге көшті. Жақын Шығыстың христиандану халықтары, Александр романсының грек және еврей тамырларын мұра етіп алды, Александрды одан әрі теологиялық тұрғыдан зерделеді, тіпті кейбір әңгімелерде оны қасиетті тұлға ретінде көрсетті. Христиан аңыздары ежелгі грек жаулап алушысы Александр III-ті "Иманды патша" Александр деп атады, оның монотеизмге сенгенін білдіреді. Соңында Александр романсының элементтері Гог пен Магог сияқты Киелі кітаптағы аңыздармен біріктірілді. Александр романсы жазылған тарихи кезеңде Ұлы Александр туралы аз мәлімет болды, өйткені оның жаулап алу тарихының көп бөлігі фольклор мен аңыздар түрінде сақталған. Александр III-тің нағыз тарихы тек Ренессанс дәуірінде (1300–1600 ж.б.д.) қайта ашылды: Александр Македонскийдің 323 ж.б.д. қайтыс болғаннан бері оның есімі мен ерліктері Батыста да, Шығыста да танымал болды. Алайда, сол кездегі барлық жазбалар жоғалып кеткен, тіпті осы жазбаларға негізделген, оның өлімінен төрт жарым ғасыр өткен соң жазылған Арианның "Анабазисі" орта ғасырлардағы жазушыларға белгісіз болды және тек білімнің қайта жаңаруымен [Ренессанс] ғана Батыс ғалымдарының назарына түсті. Александрдың атағының осылайша көптеген ғасырлар бойы және көптеген халықтар арасында сақталуының себебі Александр романсы немесе Псевдо Каллистен деп белгілі еңбектің көптеген нұсқалары мен түрлендірілулеріне байланысты.

Alexander the Great was an immensely popular figure in the classical and post classical cultures of the Mediterranean and Middle East. Almost immediately after his death in 323 BC a body of legend began to accumulate about his exploits and life which, over the centuries, became increasingly fantastic as well as allegorical. Collectively this tradition is called the Alexander romance and some recensions feature such vivid episodes as Alexander ascending through the air to Paradise, journeying to the bottom of the sea in a glass bubble, and journeying through the Land of Darkness in search of the Water of Life (Fountain of Youth). The earliest Greek manuscripts of the Alexander romance, as they have survived, indicate that it was composed at Alexandria in the 3rd century. The original text was lost but was the source of some eighty different versions written in twenty four different languages. As the Alexander romance persisted in popularity over the centuries, it was assumed by various neighbouring people. Of particular significance was its incorporation into Jewish and later Christian legendary traditions. In the Jewish tradition Alexander was initially a figure of satire, representing the vain or covetous ruler who is ignorant of larger spiritual truths. Yet their belief in a just, all powerful God forced Jewish interpreters of the Alexander tradition to come to terms with Alexander's undeniable temporal success. Why would a just, all powerful God show such favour to an unrighteous ruler? This theological need, plus acculturation to Hellenism, led to a more positive Jewish interpretation of the Alexander legacy. In its most neutral form this was typified by having Alexander show deference to either the Jewish people or the symbols of their faith. In having the great conqueror thus acknowledge the essential truth of the Jews' religious, intellectual, or ethical traditions, the prestige of Alexander was harnessed to the cause of Jewish ethnocentrism. Eventually Jewish writers would almost completely co opt Alexander, depicting him as a righteous gentile or even a believing monotheist. The Christianized peoples of the Near East, inheritors of both the Hellenic as well as Judaic strands of the Alexander romance, further theologized Alexander until in some stories he was depicted as a saint. The Christian legends turned the ancient Greek conqueror Alexander III into Alexander "the Believing King", implying that he was a believer in monotheism. Eventually elements of the Alexander romance were combined with Biblical legends such as Gog and Magog. During the period of history during which the Alexander romance was written, little was known about the true historical Alexander the Great as most of the history of his conquests had been preserved in the form of folklore and legends. It was not until the Renaissance (1300–1600 AD) that the true history of Alexander III was rediscovered:

Since the death of Alexander the Great in 323 BC there has been no age in history, whether in the West or in the East, in which his name and exploits have not been familiar. And yet not only have all contemporary records been lost but even the work based on those records though written some four and a half centuries after his death, the Anabasis of Arrian, was totally unknown to the writers of the Middle Ages and became available to Western scholarship only with the Revival of Learning [the Renaissance]. The perpetuation of Alexander's fame through so many ages and amongst so many peoples is due in the main to the innumerable recensions and transmogrifications of a work known as the Alexander Romance or Pseudo Callisthenes.

Александр туралы аңыздардың шығу тегі мен датасы

Аңызға айналған Александр материалдары Птолемей әулетінің (б.з.д. 305 – б.з. 30 жылдары) кезінде пайда болған. Оның белгісіз авторлары кейде Псевдо-Калистен деп аталады (Олинфтық Калистенмен шатастырмау керек, ол Александрдың ресми тарихшысы болған). Александр романсының ең көне қолжазбасы, α (альфа) редакциясы деп аталады, б.з. 3-ші ғасырына жатады және грек тілінде Александрияда жазылған. Бұл қызықты еңбектің [Александр романсының] жазылу мерзімі мен көздері туралы көптеген теориялар бар. Соңғы мәліметтерге сәйкес, оны шамамен б.з. 300 жылы Александриядағы грек жазушысы құрастырған. Анонимді автордың пайдаланған көздері екі түрлі болған. Біріншіден, ол Клетарх дәстүріне байланысты, жоғары көркем стильде жазылған Александр тарихын пайдаланған. Екіншіден, б.з.д. 1-ші ғасырда жазылған Александр туралы хаттар жинағын, яғни хаттар романсын қостырған. Ол сондай-ақ Александрдың анасы Олимпиаға және ұстазы Аристотельге жазған екі ұзын хатын енгізген. Бұл хаттарда Александрдың Үндістандағы және Әлем соңындағы тамаша оқиғалары баяндалған. Бұл – тірі халықтық дәстүрдің әдеби көрінісі және осы еңбектің ең ерекше және қызықты бөлігі. Александр романсының грек нұсқалары 4-ші ғасырға дейін дамып келген, содан кейін Юлий Валерий Александр Полемий оны латын тіліне аударған (онда ол Res gestae Alexandri Magni деп аталған). Латын тілінен ол Орта ғасырлардағы Еуропаның барлық маңызды тілдеріне тарады. Латын тіліне аударылған шамада грек мәтіні сирия тіліне де аударылды. Сирия тілінен ол шығыс мәдениеттері мен тілдеріне, Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін тарады. Сирия аңызынан араб тіліндегі "Зұлқарнайн хикаясы" (Зұлқарнайн туралы әңгімелер) және парсы тіліндегі "Искандарнаме" (Александр кітабы), сондай-ақ армян және эфиопия тілдеріндегі аудармалар пайда болды. Александр романсының сирия тіліндегі қолжазбаларында жоғалған мәтіндердің фрагменттері сақталған. Мысалы, Сирия және Эфиопия христиандары арасында аралас болған, исламға дейінгі араб тіліндегі аударманың жоғалған нұсқасының іздері бар. Сондай-ақ, сириялық аударма грек тіліндегі түпнұсқаға тікелей негізделмеген, ал жоғалған орта парсы немесе (жаңа парсы) тіліндегі аралас нұсқаға негізделген деген дәлелдер де бар. Сирия аңызы Александр романсының сирия тіліндегі барлық алты қолжазбасында кездеседі. Сирия аңызының жазылу мерзімі шамамен 629 және 636 жылдар аралығында деп есептеледі. Аңызда "629 жылы хазарлардың Арменияға шабуыл жасағаны туралы алдын ала білу" фактісі бар, бұл аңыз 629 жыл шамасында редакторлар қосымшалар енгізгенін көрсетеді. Бұл аңыз 602-628 жылдары Византия-Сасанид соғысында парсыларды жеңгеннен кейін император Гераклийді қолдау мақсатымен жазылған пропагандалық шығарма болғанға ұқсайды. Қолжазбада 636 жылы Мұхаммедтің (570-632 жж.) мұрагері халифа Омардың (590-644 жж.) Иерусалимді басып алғаны туралы ештеңе айтылмаған. Бұл факт аңыз 636 жылдың қараша айында Сирияны мұсылмандар басып алғаннан және Иерусалимнің тапсырылғаннан бұрын жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Егер аңыз 636 жылдан кейін жазылған болса, Византия-Араб соғыстары туралы айтылар еді. 692 жылы Александр романсының сириялық христиандық адаптациясы, "Псевдо-Мефодий Апокалипсисі" шығарылды. Ол мұсылман шапқыншылығына жауап ретінде жазылған және қате түрде Сент-Мефодийге (?–311 жж.) тиесілі деп есептелді. Бұл Апокалипсис Гог пен Магогтың зұлым халықтарын мұсылман басқыншыларымен теңестірді және ғасырлар бойы христиан әлемінің эсхатологиялық көзқарасын қалыптастырды. Бір ғалым (Кевин ван Бладель) Құранның 18:83-102 аяттары мен император Гераклийді қолдаған сириялық аңыз арасындағы айқын ұқсастықтарды анықтады. Ол бұл еңбекті 629-630 жылдары немесе Мұхаммедтің өлімінен бұрын, 629-636 жылдары емес деп санайды. (Күн жерді қоршап тұрған, көктем емес, иісті, улағыш мұхитқа батып барады, Яғұқ пен Мағұқ – ғұндар және т.б.). Ван Бладель сириялық аңыздың араб жаулап алуларына дейін жазылғандығын, ал Хижаз мұсылман қауымы әлі де Месопотамиядағы аңыздың туған жерінен алыс және жақсы таныс емес болған кезде, сириялық аңыз 602-628 жылдары Византия-Сасанид соғысында әскерлер мен барлаушылар ретінде жұмыс істеген арабтардың ықпалында жазылған деп санайды. Стивен Шумейкер Рейнинк, ван Бладель және Тесейдің пікірлерін талқылай келе, аңыздың қазіргі нұсқасының мәтінінің көп бөлігі 6-шы ғасырдағы нұсқада болған деп санайды. Бұл аңыздың сириялық метрикалық...

The legendary Alexander material originated as early as the time of the Ptolemaic dynasty (305 BC to 30 BC) and its unknown authors are sometimes referred to as the Pseudo Callisthenes (not to be confused with Callisthenes of Olynthus, who was Alexander's official historian). The earliest surviving manuscript of the Alexander romance, called the α (alpha) recension, can be dated to the 3rd century AD and was written in Greek in Alexandria:

There have been many theories regarding the date and sources of this curious work [the Alexander romance]. According to the most recent authority, it was compiled by a Greco Egyptian writing in Alexandria about A. D. 300. The sources on which the anonymous author drew were twofold. On the one hand he made use of a `romanticized history of Alexander of a highly rhetorical type depending on the Cleitarchus tradition, and with this he amalgamated a collection of imaginary letters derived from an Epistolary Romance of Alexander written in the first century B. C. He also included two long letters from Alexander to his mother Olympias and his tutor Aristotle describing his marvellous adventures in India and at the end of the World. These are the literary expression of a living popular tradition and as such are the most remarkable and interesting part of the work

The Greek variants of the Alexander romance continued to evolve until, in the 4th century, the Greek legend was translated into Latin by Julius Valerius Alexander Polemius (where it is called the Res gestae Alexandri Magni) and from Latin it spread to all major vernacular languages of Europe in the Middle Ages. Around the same as its translation into Latin, the Greek text was also translated into the Syriac language and from Syriac it spread to eastern cultures and languages as far afield as China and Southeast Asia. The Syriac legend was the source of an Arabic variant called the Qissat Dhulqarnayn (Tales of Dhul Qarnayn) and a Persian variant called the Iskandarnameh [de] (Book of Alexander), as well as Armenian and Ethiopic translations. The Syriac manuscripts of the Alexander Romance contain evidence of lost texts. For example, there is some evidence of a lost pre Islamic Arabic version of the translation that is thought to have been an intermediary between the Syriac Christian and the Ethiopic Christian translations. There is also evidence that the Syriac translation was not directly based on the Greek recensions but was based on a lost Middle Persian or (Neo Persian) intermediary. The Syriac Legend appears in each of the six manuscripts containing the Syriac version of the Alexander Romance

The Syriac Legend has been generally dated to between 629 AD and 636 AD. There is evidence in the legend of "ex eventu knowledge of the Khazar invasion of Armenia in A. D. 629," which suggests that the legend must have been burdened with additions by a redactor sometime around 629 AD. The legend appears to have been composed as propaganda in support of Emperor Heraclius (575–641 AD) shortly after he defeated the Persians in the Byzantine Sassanid War of 602–628. It is notable that this manuscript fails to mention the Islamic conquest of Jerusalem in 636 AD by Muhammad's (570–632 AD) successor, Caliph Umar (590–644 AD). This fact means that the legend might have been recorded before the "cataclysmic event"` that was the Muslim conquest of Syria and the resulting surrender of Jerusalem in November 636 AD. That the Byzantine–Arab Wars would have been referenced in the legend, had it been written after 636 AD, is supported by the fact that in 692 AD a Syriac Christian adaption of the Alexander romance called the Apocalypse of Pseudo Methodius was indeed written as a response to the Muslim invasions and was falsely attributed to St Methodius (?–311 AD); this Apocalypse of Pseudo Methodius equated the evil nations of Gog and Magog with the Muslim invaders and shaped the eschatological imagination of Christendom for centuries. One scholar (Kevin van Bladel) who finds striking similarities between the Quranic verses 18:83 102 and the Syriac legend in support of Emperor Heraclius, dates the work to 629 630 AD or before Muhammad's death, not 629 636 AD. not 20 verses. (The sun sets in a fetid poisonous ocean—not spring—surrounding the earth, Gog and Magog are Huns, etc.) Van Bladel finds it more plausible that the Syriac legend is the source of the Quranic verses than vice versa, both for linguistic reasons as well as because the Syriac legend was written before the Arab conquests when the Hijazi Muslim community was still remote from and little known to the Mesopotamian site of the legend's creation, whereas Arabs worked as troops and scouts for during the Byzantine–Sasanian War of 602–628 and could have been exposed to the legend. Stephen Shoemaker, commenting on the views of Reinink, van Bladel, and Tesei, argues it more likely that most of the text of the current version of the legend existed in a sixth century version, given the stringent timings otherwise required for the legend to influence the Syriac metrical homily and Quranic versions, and the difficulty of otherwise explaining the presence of the first ex eventu prophecy about the Sabir Hun invasion of 515 CE in the legend, which was already circulating as an apocalyptic revelation in John of Ephesus's Lives of the Eastern Saints in the sixth century CE.

Өмір суын іздеу

Зүл-Қарнайн оқиғасынан басқа, әл-Кахф сүресінде Александр романсы дәстүріндегі аңыздармен байланысты тағы бір оқиға бар. Томмазо Тесей Александрдың өмір суын табу үшін әлемнің шетіндегі іздеуі, оның аспазы мен балығы туралы әңгіме, жоғарыда аталған Александр туралы сириялық өлшемді уағызда, Александр романсының (4-ші/5-ші ғасыр) β нұсқасында және Вавилон Талмудында (Тамид 32а-32б) әртүрлі нұсқаларда кездеседі. Батыс ғалымдары бұл әңгіменің Мұсаның екі теңіздің қосылған жеріне саяхаты, оның қызметшісі және қашып кеткен балық туралы әңгімеге (әл-Кахф сүресі, 18:60-65 аяттар) байланысты екенін көбінесе бір ауыздан айтады. Е.А.В. Бадждің "Өлшемді уағыз" және "Сирия аңызы" атты толық ағылшын тіліне аудармасынан басқа,

Гог пен Магог

Құранда Зұл-Қарнайн оларды қамап, жер бетіне шабуыл жасауына бөгет қойған Яжуж бен Мажуж халықтарынан басқа ешкім жоқ. Ислам эсхатологиясында Қиямет күні алдында Яжуж бен Мажуж бұл есікті бұзып, жер бетін тонап-жорықтап кетеді, Құранда былай сипатталған:

«Егер Яжуж бен Мажуж босатылса, олар әрбір төбеден асығып шығады. Ал шын уәде (Қиямет күні) жақындап келеді. Содан кейін (адамдар қабірлерден тірілгенде) сен күпірлердің үрейлі үңіліп қарағанын көресің. Олар: «Бізге қасірет! Біз осы (Құранды) немқұрайлылықпен қабылдадық, қайта зұлымдық жасадық!» дейді.» (Құран 21:96–97. Ескеріңіз, тіктөртбұрыш жақшадағы сөздер араб тіліндегі түпнұсқада жоқ.)

Христиан аңыздарында Гог пен Магог

Сириялық христиан аңыздарында Ұлы Александр Гог пен Магогтың ордасын екі таудың арасындағы мықты қақпаның артына қамап, Гог пен Магогтың Жерге шабуыл жасауына бөгет қояды. Сонымен қатар, христиан аңыздарында соңғы заманда Құдай Гог пен Магог қақпасын қиратып, Гог пен Магог ордасының Жерді тонауына рұхсат береді деп жазылған;

<blockquote>Тәңір періште арқылы былай деді, [деп айтты]: «Дүние аяқталған күні солтүстік қақпасы ашылады, сол күні жамандықтар жаман адамдарға таралады. Жер дірілдейді және сен [Александр] салған осы қақпа ашылады, адамзатқа қызыл ашу көтеріледі және жер қиратылады. Осы қақпаның ішіндегі елдер оянады, сондай-ақ Агогтың әскері мен Магог халқы жиналады. Бұл халықтардың бәрі – ең қатыгез жандар.»</blockquote>

Сабыр ғұндардың шабуылдаулары туралы пайғамбарлық (514 ж.)

Сирия христиандық аңызындағы Гог пен Магог туралы алғашқы оқиғадан кейінгі пайғамбарлық 514-515 жылдардағы Сабыр ғұндардың шапқынына қатысты (төменде талқыланатын Хазарлар туралы екінші оқиғадан кейінгі пайғамбарлықтан бірден бұрын). Ван Бладельдің Дхуль-Карнайн хикаясының Сирия аңызына тікелей байланысты екендігі туралы пікірін қолдайтын зерттемесінде Томассо Тесей, бірақ Кароли Чжегледидің бұл алғашқы пайғамбарлықтың 6-шы ғасырда Гунндардың келуін көрсететін апокалиптикалық аян ретінде болғанын атап көрсетеді, бұл аян Иоанн Эфесскийдің (шамамен 586 жылы қайтыс болған) «Шығыс Әулиелерінің өмірі» еңбегінде кездеседі.

Хазарлардың шабуылдау туралы пайғамбарлық (627 ж.)

Христиандық Александр романтика әдебиетінде Гог пен Магог кейде Каспий теңізі маңында тұратын түркі халқы – хазарлармен байланыстырылады. Шамамен 627 жылы хазарлардың басып кіруі сириялық христиан аңызында ғұндар (Гог пен Магогты қоса) қақпадан өтіп, жерді жоятын, ал осы оқиғадан кейін болған пайғамдық ретінде бейнеленеді, бұл оның соңғы редакциясының 628 жылдан бұрын аяқталғанын көрсетеді. 9 ғасырдағы «Expositio in Matthaeum Evangelistam» еңбегінде Ставелоттық бенедиктиндік монах Кристиан хазарларды Гог пен Магогтың гунндық ұрпақтары деп атайды және олардың "сүндеттелгенін және [яһудилік заңдардың] барлығын сақтағанын" айтады; хазарлар – яһуди дінімен ұзақ байланысы бар Орталық Азия халқы. Бір жылнамада жазылған грузин дәстүрі де хазарларды Гог пен Магогпен теңестіріп, оларды "жабайы, қорқынышты беттері бар, жануарлар секілді мінез-құлық танытатын, қан ішетін" деп сипаттайды. Зұлқарнайн туралы жазған ертедегі мұсылман ғалымдары да Гог пен Магогты хазарлармен байланыстырды. Құранның белгілі түсіндірушісі Ибн Катир (1301–1373 ж.) өзінің «Аль-Бидая ва әл-Нихая» («Бастапқы және Соңғы») еңбегінде Гог пен Магогты Қара және Каспий теңіздері арасында өмір сүрген хазарлармен бірдейленірді. Мұсылман саяхатшысы Ахмад ибн Фадлан 921 жылы Волга болғарларына (хазар империясының қарауындағы ел) жасаған дипломатиялық миссиясы туралы жазған саяхатнамасында Гог пен Магогтың хазарлардың ата-бабалары екеніне қатысты сенімдерді атап өтеді. Осылайша, мұсылман ғалымдары хазарларды Зұлқарнайнмен байланыстырды, ал христиан аңыздары хазарларды Ұлы Александрмен байланыстырды.