Кіріспе
Түркиядан шыққан философ, суфи және дана адам, оның күлкілі әңгімелері мен анекдоттарымен есімдері сақталған.
Насретдин (/n//æ//s/'/r//ɛ//d//ᵻ//n/) немесе Насретдин Хожа (басқа нұсқалары: Мулла Насретдин Хожа, Насруддин Хожа, Мулла Насретдин, Мулла Насретдин, Хожа Насретдин) (1208–1285) – Балқаннан Қытайға дейінгі мұсылман әлемінің фольклорындағы кейіпкер және күлкілі әңгімелер мен сатирикалық анекдоттардың батыры. Оның нақты өмір сүргені туралы көптеген мәлімдемелер бар, тіпті кейбір жерлерде археологиялық дәлелдер де кездеседі, мысалы, Түркияның Акшехир қаласындағы қабір тасы. Қазіргі таңда Насретдиннің нақты туған күні мен орны туралы бекітілген ақпарат немесе нақты негіз жоқ, сондықтан оның өмір сүргенінің рас екендігі әлі де ашық мәселе болып қала береді. Насретдин мыңдаған әңгімеде кездеседі, кейде тапқыр, кейде дана, бірақ көбінесе ол (қасиетті) ақымақ немесе әзілдің нысаны ретінде бейнеленеді. Насретдин туралы әңгімелерде көбінесе нәзік юмор мен тәрбиелік мән бар. Халықаралық Насретдин Хожа фестивалі әр жыл сайын 5-10 шілде аралығында Акшехирде өткізіледі. 2020 жылы Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркия және Түрікменстан үкіметтері бірлесіп «Насретдин Қожа туралы күлкілі әңгімелерді айту дәстүрі» ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізу үшін өтініш берді.
Шығуы мен мұрасы
Көптеген этностық топтар оның тегі туралы айтады. Көптеген дереккөздер Насретдиннің 13 ғасырда қазіргі Түркияның Эскишехир провинциясындағы Сиврихисар қаласының Хорту ауылында туғанын, кейін Ақшехирде қоныстанғанын көрсетеді.
There are also opposing views to the effect that Nasreddin's origin lies in Central Asia. The Arabic version of the character, known as juha (جحا), is the oldest attested version of the character and the most divergent, being mentioned in Al Jahiz's book "القول في البغال" Alqawl fi albighal ("Concerning mules"). According to Al Dhahabi's book, "ميزان الاعتدال في نقد الرجال" Mizan alaietidal fi naqd alrijal ("The balance of moderation (advisable) in the criticism of men") his full name was Abu al Ghusn Dujayn al Fizari, he lived under the Umayyads in Kufa, and his mother was said to be a servant to Anas ibn Malik; thus he was one of the Tabi'un in Sunni tradition. and of them (juha), and he is nicknamed aba ghusn, and what has been told of him suggests astuteness and intelligence, although he be overwhelmingly made to appear foolish, and it has been said that some who would malign him fabricate deliberately tales intended to discredit him.|sign=Ibn al Jawzi
The oldest manuscript of Nasreddin dates to 1571. Some of the stories, however, are in the Philogelos and Aesop's fables. Today, Nasreddin stories are told in many countries especially those of the Muslim world and have been translated into many languages. Certain regions developed independently a 'wise fool' character similar to Nasreddin, and the stories have become part of a larger whole. In many regions, Nasreddin is a major part of the culture, and is quoted or alluded to frequently in daily life. Since there are thousands of different Nasreddin stories, one can be found to fit almost any occasion. Nasreddin often appears as a whimsical character in an extensive folk tradition of vignettes in the following languages: Turkish, Persian, Adyghe, Albanian, Armenian, Azerbaijani, Afghan, Bengali, Bosnian, Bulgarian, Chinese, Greek, Gujarati, Hindi, Judeo Spanish, Kurdish, Romanian, Serbian, Russian, Uzbek, Ubykh, and Urdu. 1996–1997 was declared International Nasreddin Year by UNESCO. Some people say that, whilst uttering what seemed madness, he was, in reality, divinely inspired, and that it was not madness but wisdom that he uttered.|sign=The Turkish Jester or The Pleasantries of Cogia Nasr Eddin EffendiAzerbaijani scholars Mammadhuseyn Tahmasib [az] and Mammadagha Sultanov [az] claimed that the folklore hero Molla Nasraddin was the minister of the Ilkhanate period, Nasraddin Tusi. The reasons for this are that they lived in the same period, Tusi included anecdotes in one of his works, ridiculed astrologers as a scientist, Molla Nasraddin went to Emir Timur as a representative of the country, the parallel between Nasraddin Tusi being sent to Hulagu Khan by the ruler of Alamut, and both of them having the same name—Hasan. However, Mammadhuseyn Tahmasib stated that this information is not conclusive evidence.
Насретдиннің Орталық Азияда тегі бар деген қарсы пікірлер де бар. Джиха (جحا) атымен белгілі болған кейіпкердің араб тіліндегі нұсқасы – кейіпкердің ең ерте куәландырылған және ең ерекше нұсқасы. Ол әл-Жахиздің "Ал-Қаул фи-л-Биғал" ("Есектер туралы") кітабында айтылған. Әл-Дхахабидің "Мизан аль-Иътидал фи Нақд ар-Риджал" ("Адамдарды сынаудағы шарттылықтың таразысы") кітабында оның толық аты Әбу әл-Ғусн Дужайн әл-Физари екені, ол Куфада Омейядтар тұсында өмір сүргені, ал анасы Әнас ибн Маликке қызмет еткені жазылған; осылайша ол сүнни дәстүріндегі Табиунның бірі болған. Оны Әбу Ғусн деп те атайды. Ол туралы айтылатын әңгімелер оның өткірлігі мен зиялылығын көрсетеді, бірақ ол көбінесе ақымақ болып көрінеді. Оны жамандаушылардың кейбіреулері оның беделін түсіру үшін әдейі түрде аңыз жасайды. Дегенмен, кейбір оқиғалар Филогелос пен Эзоптың аңыздарында кездеседі. Бүгінде Насретдин әңгімелері көптеген елдерде, әсіресе мұсылман әлемінде айтылады және көптеген тілдерге аударылған. Кейбір аймақтарда Насретдинге ұқсас "ақылды ақымақ" кейіпкері өздігінен пайда болды, ал әңгімелер үлкен жиынға бірікті. Көптеген аймақтарда Насретдин мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады және күнделікті өмірде жиі келтіріледі немесе оған сілтеме жасалады. Насретдин туралы мыңдаған әңгіме бар, сондықтан кез келген жағдайға сәйкес әңгіме табуға болады. Насретдин көбінесе келесі тілдердегі халықтық әңгімелерде есімдік кейіпкер ретінде бейнеленеді: түрік, парсы, адыгей, албан, армян, әзербайжан, ауған, бенгал, босниялық, болгар, қытай, грек, гуджарати, хинди, яһуди испан, күрд, румын, серб, орыс, өзбек, убых және урду. 1996–1997 жылдары ЮНЕСКО Насретдинді Халықаралық Насретдин жылы деп жариялады. Кейбір адамдар оның айтқандары ақымақтық сияқты болғанымен, шын мәнінде ол құдайдан шабыттандырылған және ол айтқан ақымақтық емес, даналық екенін айтады. Әзербайжандық ғалымдар Маммадхусейн Тахмасиб [az] және Маммадха Султанов [az] халық батыры Молла Насраддин Ильханат кезеңінің министрі Насраддин Туси болғанын мәлімдеді. Бұған себептер: олар бір кезеңде өмір сүрген, Туси өзінің бір еңбегінде анекдоттарды енгізген, ғалым ретінде астрологтарды сынайды, Молла Насраддин ел өкілі ретінде Әмір Темірге барған, Насраддин Тусиді Аламұт билеушісі Хулагу ханға жіберген және екеуінің де аты – Хасан. Алайда, Маммадхусейн Тахмасиб бұл ақпараттың нақты дәлел емес екенін мәлімдеді.
There are also opposing views to the effect that Nasreddin's origin lies in Central Asia. The Arabic version of the character, known as juha (جحا), is the oldest attested version of the character and the most divergent, being mentioned in Al Jahiz's book "القول في البغال" Alqawl fi albighal ("Concerning mules"). According to Al Dhahabi's book, "ميزان الاعتدال في نقد الرجال" Mizan alaietidal fi naqd alrijal ("The balance of moderation (advisable) in the criticism of men") his full name was Abu al Ghusn Dujayn al Fizari, he lived under the Umayyads in Kufa, and his mother was said to be a servant to Anas ibn Malik; thus he was one of the Tabi'un in Sunni tradition. and of them (juha), and he is nicknamed aba ghusn, and what has been told of him suggests astuteness and intelligence, although he be overwhelmingly made to appear foolish, and it has been said that some who would malign him fabricate deliberately tales intended to discredit him.|sign=Ibn al Jawzi
The oldest manuscript of Nasreddin dates to 1571. Some of the stories, however, are in the Philogelos and Aesop's fables. Today, Nasreddin stories are told in many countries especially those of the Muslim world and have been translated into many languages. Certain regions developed independently a 'wise fool' character similar to Nasreddin, and the stories have become part of a larger whole. In many regions, Nasreddin is a major part of the culture, and is quoted or alluded to frequently in daily life. Since there are thousands of different Nasreddin stories, one can be found to fit almost any occasion. Nasreddin often appears as a whimsical character in an extensive folk tradition of vignettes in the following languages: Turkish, Persian, Adyghe, Albanian, Armenian, Azerbaijani, Afghan, Bengali, Bosnian, Bulgarian, Chinese, Greek, Gujarati, Hindi, Judeo Spanish, Kurdish, Romanian, Serbian, Russian, Uzbek, Ubykh, and Urdu. 1996–1997 was declared International Nasreddin Year by UNESCO. Some people say that, whilst uttering what seemed madness, he was, in reality, divinely inspired, and that it was not madness but wisdom that he uttered.|sign=The Turkish Jester or The Pleasantries of Cogia Nasr Eddin EffendiAzerbaijani scholars Mammadhuseyn Tahmasib [az] and Mammadagha Sultanov [az] claimed that the folklore hero Molla Nasraddin was the minister of the Ilkhanate period, Nasraddin Tusi. The reasons for this are that they lived in the same period, Tusi included anecdotes in one of his works, ridiculed astrologers as a scientist, Molla Nasraddin went to Emir Timur as a representative of the country, the parallel between Nasraddin Tusi being sent to Hulagu Khan by the ruler of Alamut, and both of them having the same name—Hasan. However, Mammadhuseyn Tahmasib stated that this information is not conclusive evidence.
Атауы
Таяу, Таяу Шығыс, Оңтүстік Азия және Орталық Азияның көптеген халықтары Насретдинді өздеріне жатқызады (мысалы, түріктер, ауғандар және өзбектер). Оның есімі түрліше жазылады: Настрадин, Насрудин, Насруддин, Насрудин, Насрудин, Насруддин, Насируддин, Насрудин, Насирудин, Наср Эддин, Насретдин, Настратин, Нусреттин, Насреттин, Нострадин, Настрадин (мәнісі: «Діннің жеңісі») және Назаруддин. Кейде оған тиісті мәдениеттерде қолданылатын атақ немесе құрметті лақап қосады: «Хожа», «Хваже», «Кожа», «Ходжа», «Ходжа», «Ходжа», «Ходжа», «Ходша», «Ходжа», «Хока», «Хока», «Хогеа», «Мулла», «Мулла», «Мулла», «Мулла», «Эфенди», «Афанди», «Эпенди» (أفندي 'афанди), «Хаджи». Кейбір мәдениеттерде оны тек атағымен ғана атайды. Араб тілінде сөйлейтін елдерде бұл кейіпкер «Джуха», «Джиха», «Джоха», «Джуха», «Дсчуха», «Чотзас», «Гоха» (جحا juḥā) деп белгілі. Джуха бастапқыда 9 ғасырда араб әдебиетінде кездесетін жеке халық кейіпкері болған, ал 11 ғасырда кеңінен танымал болды. Екі кейіпкердің аңыздары 19 ғасырда араб тілінен түрік және парсы тілдеріне аудармалар жасалғанда біріктірілді. Сицилия мен Оңтүстік Италияда ол араб кейіпкері Джухадан шыққан «Giufà» деп аталады. Мальта тілінде оның аты «Ġaħan». Суахили және Индонезия мәдениетінде оның көптеген әңгімелері «Абунуаси» немесе «Абунавас» деген атпен айтылады, бірақ бұл Насретдинді гомоэротикалық өлеңдерімен танымал Әбу Нуаспен шатастырады. Қытайда оның туралы әңгімелер кеңінен танымал, ол өзінің ұйғырша аты 阿凡提 (Āfántí) және 阿方提 (Āfāngtí) түрліше транслитерацияларымен белгілі. Ұйғырлар оның Шыңжаңнан екенін, ал өзбектер Бұхарадан екенін айтады.
"Hogea", "Mullah", "Mulla", "Mula", "Molla", "Efendi", "Afandi", "Ependi" (أفندي 'afandī), "Hajji". In several cultures he is named by the title alone. In Arabic speaking countries this character is known as "Juha", "Jiha", "Djoha", "Djuha", "Dschuha", "Chotzas", "Goha" (جحا juḥā). Juha was originally a separate folk character found in Arabic literature as early as the 9th century, and was widely popular by the 11th century. Lore of the two characters became amalgamated in the 19th century when collections were translated from Arabic into Turkish and Persian. In Sicily and Southern Italy he is known as "Giufà", derived from the Arabic character Juha. In Maltese, his name is 'Ġaħan'. In the Swahili and Indonesian culture, many of his stories are being told under the name of "Abunuwasi" or "Abunawas", though this confuses Nasreddin with an entirely different man – the poet Abu Nuwas, known for homoerotic verse. In China, where stories of him are well known, he is known by the various transliterations from his Uyghur name, 阿凡提 (Āfántí) and 阿方提 (Āfāngtí). The Uyghurs believe that he was from Xinjiang, while the Uzbeks believe he was from Bukhara.
Дін уағызы
Бірде Насретдинді уағыз айтуға шақырды. Ол мінбеге шығып: «Мен не айтамын білесіздер ме?» – деп сұрады. Көрермендер «жоқ» деп жауап берді, сонда ол: «Мен өз сөзімді білмейтін адамдармен сөйлескім келмейді!» – деп айтып, кетіп қалды. Адамдар ұялып, оны келесі күні қайта шақырды. Бұл жолы ол сол сұрақты қойғанда, халық «иә» деп жауап берді. Сонда Насретдин: «Егер сіздер мен не айтарымды білсеңіздер, мен сіздердің уақытыңызды бекерге шығармаймын!» – деп айтып, кетіп қалды. Енді адамдар қатты қыңырды. Олар тағы бір рет сынап көруге шешім қабылдады да, келесі аптада мұлланы сөз сөйлеуге шақырды. Ол тағы да сол сұрақты қойды: «Мен не айтамын білесіздер ме?» Адамдар дайын болғандықтан, жартысы «иә» десе, қалған жартысы «жоқ» деді. Сонда Насретдин: «Менің айтарымды білетін жартысы, білмейтін жартысына айтып берсін», – деп кетіп қалды.
Дәл солай
Бірнеше бала Назретдиннің жүзімдіктен екі себет жүзіммен есегіне артып келе жатқанын көрді. Олар оның төңірегіне жиналып, дәм татуға сұрады. Назретдин бір шоғыр жүзімді алып, әр балаға бір-бірден берді. "Сенде көп болса да, бізге тым аз бердің," - деп шағымдана бастады балалар. "Бір себет болсын, немесе кішкене бөлік болсын, дәмдері бірдей," - деп жауап берді Назретдин және жолына түсті.
Насретдиннің сақинасы
Мулла тұрғын бөлмеде сақинасын жоғалтып алды. Ол біршама іздеді, бірақ таба алмағандықтан аулаға шығып, онда іздеуге кірісті. Оның не істеп жатқанын көрген әйелі: "Мулла, сен сақинаңды бөлмеде жоғалттың ғой, неге оны аулада іздеп жүрсің?" - деп сұрады. Мулла сақалын сипап: "Бөлме тым қараңғы, мен жақсы көре алмаймын. Мен аулаға шықтым, өйткені сыртта жарық көбірек" - деді.
Үндістанда
Мұсылман халық фольклорындағы тұлға Мулла Насретдин мистик Ошо Раджништің әңгімелері арқылы одан әрі танымал болды. Ошо Насретдиннің әңгімелерін хинди және ағылшын тілдерінде жиі бөлісіп, кейіпкерге терең құрметін білдірді. Ол бірде былай деді: "Мен Насретдинді сүйгендей ешкімді сүймедім. Ол дін мен күлкіні біріктірген адамдардың бірі, әйтпесе олар әрқашан бір-біріне қарсы тұрып алған. Насретдин оларды ескі аждаһаларын тастап, дос болуға мәжбүр етті, ал дін мен күлкі кездескенде, медитация күлгенде және күлкі медитациялағанда, барлық ғажайыптың ғажайыбы болады" (Ошо, Мен жақсы көрген кітаптар). Бұл цитата Ошоның Насретдиннің юморды руханилықпен үйлестіре білуіне деген бағасын көрсетеді – сирек және құнды үйлесім. Ол Оңтүстік Азиядағы балалар кітаптарында Мулла Насретдин ретінде белгілі. Үндістанда оның өмірінен телесериал "Мулла Насируддин" деген атпен көрсетілді.
Еуропалық және батыс халықтық дәстүр мен әдебиетте
Назретдиннің кейбір ертегілері Эзоп ертегілерінің жинақтарында да кездеседі. Мысалы, диірменші, оның ұлы және есек. "Тұз жүкті есек" (Перри индексі 180) және "Сатир мен саяхатшы" да олардың қатарында. Албан және Косово халық аңыздарында бұл есім "Настрадини" деп аталады. Насретдин ертегілерінің кейбіреулерінде басты кейіпкерді жай ғана "біреу" деп көрсетеді. Османдық кезеңде пайда болған болгар халық аңыздарында бұл есім, жергілікті дана Петр Слайға қарсы тұратын тұлға ретінде бейнеленеді. Сицилияда осыған ұқсас ертегілерде Джуфа есімді адам туралы айтылады. Осман империясы бойынша тараған сефард мәдениетінде көптеген халық ертегілерінде Джоха есімді кейіпкер кездеседі. Румын тіліндегі бұл әңгімелер 1853 жылы Антон Панн – филолог және ақын, қазіргі румын әнұранының авторы – құрастырған өлеңдер жинағынан алынған. Насретдин көбінесе қысқа әңгімелердегі кейіпкер ретінде танымал, алайда ол романдар мен фильмдер сияқты ұзақ форматта да қолданылған. Ресейде Насретдин Леонид Соловьевтің "Возмутитель спокойствия" атты еңбегі арқылы кеңінен танылды (ағылшын тіліне аудармалары: "Харемдегі тіңкес: Ескі Бұхарадағы батыл оқиғалар", 1956 ж., және "Ходжа Насретдиннің әңгімесі: бейбітшілікті бұзушы", 2009 ж.). Композитор Шостакович өзінің 13-ші симфониясының екінші бөлімінде ("Юмор") Насретдинді басқа да тұлғалармен бірге бейнелеген. Евгений Евтушенконың мәтіні юморды диктатура мен зұлымдыққа қарсы қару ретінде көрсетеді. Шостаковичтің музыкасы жоғарыда аталған Насретдин сөздерінің "ақылсыз, бірақ терең" сипаттарын бөліседі. Грек-армян мистигі Г. И. Гурджиев жиі "біздің сүйікті Мулла Наср Эддин" деп айтатын, оны "теңдесі жоқ ұстаз" деп атаған, әсіресе "Бельзебубтің ертегілері" кітабында. Суфи философы Идрис Шах Насретдиннің әңгімелерінен бірнеше жинақ жариялап, олардың білім беру маңыздылығын атап өтті.
Фильм
1943 жылы Соловьевтің кітабы негізінде Жаков Протазанов режиссерлік еткен «Бухарадағы Насретдин» совет фильмі түсірілді. 1947 жылы Наби Ганиев режиссерлік еткен және Өзбекстан КСР-інде оқиғасы өрбітін «Насретдиннің оқиғалары» фильмі түсірілді. 1964 жылы канадалық-британ аниматоры Ричард Уильямс Насруддин кейіпкері бойынша анимациялық фильм жұмысын бастады. Фильмді Идрис Шах көмегімен жасады, себебі Уильямс оның кейіпкер туралы кітаптарын суреттеген болатын. Бірақ Уильямстың командасы мен Шах отбасы арасындағы шиеленіс Уильямстың олармен байланысын үзуге алып келді, соның салдарынан ол Насретдинді кейіпкер ретінде пайдалану құқығынан айырылды. Аяқталмаған фильм кейін «Қорықшы мен аяқкиімшіге» қайта өңделді, ол да ұқсас қиындықтармен күресті.