Кіріспе

Араб саяхат әдебиетінің жанры Рихла (رحلة) – саяхаттың өзіне де, сол саяхат туралы жазба есепке де, яғни саяхатнамаға да қатысты. Бұл араб әдебиетінің бір жанры. Орта ғасырлық исламдағы «білім іздеу үшін саяхаттау» (الرحلة في طلب العلم) түсінігімен байланысты, рихла орта ғасырлық және жаңа заманғы араб әдебиетінің жанры ретінде көбінесе қажылыққа бару мақсатымен жасалған саяхатты сипаттайды, бірақ бастапқы жолдан әлдеқайда артық болатын маршрутты қамтуы мүмкін. Орта ғасырлық араб саяхат әдебиетіндегі классикалық рихла, мысалы, Ибн Баттутаның (көбінесе «Рихла» деп аталады) және Ибн Жубайрдың еңбектері, саяхатшының бастан өткерген «тұлғаларды, жерлерді, үкіметтерді, дәстүр-салтын және қызықты нәрселерді» сипаттауды қамтиды, әдетте мұсылман әлемінің шегінде. Дегенмен, рихла термині қажылықтан өзге себептермен жасалған саяхаттарды сипаттайтын басқа араб саяхаттық әңгімелеріне де қолданылуы мүмкін; мысалы, 19 ғасырдағы Мұхаммед әс-Саффар мен Рифаа әл-Тахтауидің рихлалары Марокко мен Мысырдан Францияға жасаған саяхаттарын ғана емес, сонымен қатар олардың өмірлік тәжірибесі мен байқауларын жазып, рихла жанрының қағидаларын сақтайды.

Саяхат ретінде

Рила саяхат практикасы орта ғасырлардағы Мароккода пайда болды және Марокко мұсылмандарын ислам әлеміндегі үмметтің ұжымдық санасына байланыстырып, осы арқылы үлкен қауымдастық сезімін тудырды. Рила үш түрге бөлінеді:
Рила – Марокко ішіндегі саяхат, әдетте жергілікті аймақтан тыс сапарға шығу алдында басқа қажылармен кездесу үшін. Рихла хиджазия – Хиджазға жасалған саяхат, оның нәтижесі ауызша немесе жазбаша түрде таратылатын. Рихла сифарийя – Дар аль-Харб аймағындағы елшіліктер мен миссияларды қоса, шетелдік жерлерге жасалған саяхат. Осы сапарлардағы оқиғалар қазіргі саяхат әдебиетінің негізін құрайды. Риланың орындалуы мори аль-Андалуста мұғалімдер мен саяси көшбасшылардың біліктілігін анықтаушы фактор ретінде қарастырылды. Бұл сапарлар моңғол шапқыншылығының аяқталуымен және исламның кеңеюіне жаңа мүмкіндіктер ашылуымен бірге жүрді.

Әдебиет ретінде

Ибн Жүбайр мен Ибн Баттутаның саяхаттық баяндамалары "[рихла] жанрының гүлденуінің архетипі" ретінде қарастырылады. Ибн Жүбайрден бұрын да саяхаттық баяндамалар жазылған; мысалы, 12 ғасырдағы Әбу Бәкір ибн әл-Арабидің рихласы, сондай-ақ саудагерлер мен дипломаттардың шетелдерге жасаған сапарлары туралы есептер (мысалы, 9 ғасырдағы Әбу Зейд әл-Сирафидің Үндістан мен Қытай туралы есептері және Ибн Фадланның 10 ғасырдағы Аббасид елшілігімен Волгаға жасаған рихласы) Ибн Жүбайрдің саяхатнамасынан көп бұрын жазылған. Рихла жанрындағы ең белгілі шығарма – Ибн Баттутаның "Қалалардың ғажайыптары мен саяхаттың кереметтеріне қызығушыларға арналған шедевр" (تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار, немесе), көбінесе "Ибн Баттутаның саяхаттары" (رحلة ابن بطوطة, немесе) деп аталады. Бұл саяхат Ибн Баттутаның әңгімесіне әсерленген Маринид сұлтаны Әбу Инан Фаристің бұйрығымен Ибн Джузайға диктантталған. Ибн Баттута талантты және жақсы зерттелген саяхатшы болғанымен, оның саяхаттары көп жылдар бойы Ислам әлемінен тыс жерлерде белгісіз болып келді. Абдалла әл-Тиджанидің рихласында 1306 және 1309 жылдар аралығында Тунистен Триполиге жасаған 970 күндік саяхаты сипатталған.