Ирландия мифологиясы: Маха – жер, құнарлылық, билік, соғыс және жылқымен байланысты ежелгі қасиетті құдай. Ұлыстердің әлсіздігіне себепкер болған үш Маха туралы аңыз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирландия құдайы
Irish deity
Маха – жер анасы. Ирландия мифологиясы мен халық мүхиқатында Маха деп аталатын бірнеше тұлға кездеседі, олардың барлығы бір құдайдан тараған деп саналады. Ол "Үш Морригна" деп белгілі үш қарындастың бірі. Басқа жер аналары сияқты, Маха жермен, құнарлылықпен, патшалықпен, соғыспен және жылқымен байланысты. Проинсиас Мак-Кана үш Маха туралы айтады: Немедтің әйелі Маха, Цимбаеттің әйелі Маха патшайымы және Ольстерліктердің осалдығына себеп болған Крунчудың әйелі Маха. Қазіргі шотланд гаэлінде этимологиялық жағынан байланысты "machair" термині малдың үнемі басып өтуі мен жайылуы арқасында сақталатын құнарлы шөп алабын білдіреді. "Диндсенхас" бойынша Маха Гриан Банчуре, "Әйелдер Күні" деп аталады және Бри Лейттің Мидирдің қызы есебінде танылады.
Macha was a sovereignty goddess Several figures called Macha appear in Irish mythology and folklore, all believed to derive from the same goddess. She is said to be one of three sisters known as 'the three Morrígna'. Like other sovereignty goddesses, Macha is associated with the land, fertility, kingship, war and horses. Proinsias Mac Cana discusses three Machas: Macha wife of Nemed, Queen Macha wife of Cimbáeth, and Macha wife of Crunnchu who caused the debility of the Ulstermen. In modern Scottish Gaelic, the etymologically related term machair refers to a fertile grassy plain that is maintained by continuous trampling and grazing of livestock. In the Dindsenchas Macha is called Grian Banchure, the "Sun of Womanfolk" and is referred to as the daughter of Midir of Brí Léith.
Немедтің әйелі Маха
Әртүрлі дереккөздерде екінші Маха су тасқынынан кейін Ирландияның екінші қонысын басқарған Немедтің әйелі деп жазылған. Ол Немедтің халқынан Ирландияда алғаш көз жұмған – Джеффри Китингтің мәліметінше, олар келгеннен кейін он екі жыл өткен соң, ал «Төрт Мырзаның жылнамасы» бойынша, келгеннен кейін он екі күн өткен соң. Оны жерлеген төбенің аты оның есімімен аталып, Ард-Маха, «Маханың биік орны» деп қойылған. Немедтің халқы төбенің төңірегіндегі орманды тазартып, Мах Маха, «Маха жазығы» деп атады. Ол қызыл қарулы Аидтың қызы, шабуылдардың қарғасы және барлық қасиеттердің таратушысы ретінде сипатталады.
Various sources record a second Macha as the wife of Nemed, leader of the second settlement of Ireland after the flood. She was the first of Nemed's people to die in Ireland – twelve years after their arrival according to Geoffrey Keating, twelve days after their arrival according to the Annals of the Four Masters. It is said that the hilltop where she was buried was named after her: Ard Mhacha, "Macha's high place". The surrounding woodland was cleared by Nemed's folk and named Magh Mhacha, "Macha's plain". She is described as the daughter of red weaponed Aed, as the raven of the raids and diffuser of all excellences.
Ермастың қызы Маха
Туата Де Дананнанның Ернмас қызы Маха көптеген ерте деректерде кездеседі. Ол көбінесе "Ананд есімді Бадб және Морригу" сестерімен бірге айтылады. Үшеуі (атаулары әртүрлі болатын) жиі соғыспен байланысты үш құдайлық фигура саналады. О'Мулконридің сөздігі, Леканның сары кітабында сақталған ортағасырлық қолжазбалардан құрастырылған түсіндірмелер жинағы, Маханы "үш Морригнаның бірі" (Морриганның көпше түрі) деп сипаттайды және "Маханың тірегі" – Mesrad Machae термині "қаза тапқан адамдардың бастарына" сілтеме жасайды. MS H.3.18 қолжазбасындағы осы түсіндірменің нұсқасы Маханы Бадбпен теңестіреді, бұл үштікті шайқасқа ынталандыратын "қара қанатар әйелдер" деп атайды. Китинг оларды "құдайлар" деп атайды, бірақ ортағасырлық ирландтық дәстүр христиан дінінің барлық іздерін жоюға ұмтылды. Маханың Фомориандармен болған шайқаста Балордың қолынан қаза тапқаны айтылады.
Macha, daughter of Ernmas, of the Tuatha Dé Danann, appears in many early sources. She is often mentioned together with her sisters, "Badb and Morrigu, whose name was Anand". The three (with varying names) are often considered a triple goddess associated with war. O'Mulconry's Glossary, a thirteenth century compilation of glosses from medieval manuscripts preserved in the Yellow Book of Lecan, describes Macha as "one of the three morrígna" (the plural of Morrígan), and says the term Mesrad Machae, "the mast of Macha", refers to "the heads of men that have been slaughtered". A version of the same gloss in MS H.3.18 identifies Macha with Badb, calling the trio "raven women" who instigate battle. Keating explicitly calls them "goddesses", but medieval Irish tradition was keen to remove all trace of pre Christian religion. Macha is said to have been killed by Balor during the battle with the Fomorians.
Мача Монг Руад
Маха Монг Руад ("қызыл шашы"), Аед Руадтың қызы ("қызыл от" немесе "от әміршісі" – Дагданың аты), ортағасырлық аңыздар мен тарихи дәстүрге сәйкес, Ирландияның биік патшалары тізіміндегі жалғыз патшайым болды. Оның әкесі Аед таққа отыруды жеті жылдық мерзіммен өз туыстары Диторба мен Цимбаетпен кезектестірді. Аед патшалық құрған үшінші мерзімінен кейін қайтыс болды, ал кезегі келгенде Маха патшалық билікті талап етті. Диторба мен Цимбает әйелге тақты беруден бас тартты, содан соң шайқас болды. Маха жеңіске жетті, ал Диторба қаза тапты. Ол Диторбаның ұлдарына қарсы екінші шайқаста да жеңіске жетті, олар Коннахттың шөл даласына қашып кетті. Ол патшалық билікті бөліскен Цимбаетке үйленді. Маха Диторбаның ұлдарын жалғыз қуды, алапеске айналып, олар оған зорлық талғағанда әрқайсысын жеңіп, байлап, үшеуін дене күшімен Ольстерге жеткізді. Ольстерліктер оларды өлтіруді қалаған, бірақ Маха оларды құл қылып, Эмайн Маханы (Армагқа жақын Наван бекінісін) салуға мәжбүр етті, оның шекараларын өз брошымен белгілеп (содан-ақ Эмайн Маханың аты "Macha муйнінің брошы" деп түсіндіріледі). Маха Цимбаетпен бірге жеті жыл билік жүргізді, ол Эмайн Махада обадан қайтыс болғанға дейін, содан кейін он төрт жыл өздігінен билік етті, оған дейін Рехтаид Ригдерг өлтірді. Лебор Габала оның билігін Птолемей I Сотердің билігімен (323–283 ж.б.д.) синхронды етеді. Китингтің "Форас Феаса ар Эйрин" хронологиясы оның билігін б.з.д. 468–461 жылдарға, ал "Төрт шеңбердің жылнамасы" б.з.д. 661–654 жылдарға жатқызады. Мари Луиза Шёстедт осы тұлға туралы былай деп жазады: "Осы екінші Маханың тұлғасында біз жергілікті құдайдың жаңа қырын – жауынгерлік және үстемдік құрылысын ашамыз; және бұл жыныстық қырымен ерекше біріктіріледі, ол басқа мифтерде де қайтадан пайда болады, онда еркек серігі немесе серіктері әйелдің билігіне бағынады."
Macha Mong Ruad ("red hair"), daughter of Áed Rúad ("red fire" or "fire lord" – a name of the Dagda), was, according to medieval legend and historical tradition, the only queen in the List of High Kings of Ireland. Her father Áed rotated the kingship with his cousins Díthorba and Cimbáeth, seven years at a time. Áed died after his third stint as king, and when his turn came round again, Macha claimed the kingship. Díthorba and Cimbáeth refused to allow a woman to take the throne, and a battle ensued. Macha won, and Díthorba was killed. She won a second battle against Díthorba's sons, who fled into the wilderness of Connacht. She married Cimbáeth, with whom she shared the kingship. Macha pursued Díthorba's sons alone, disguised as a leper, and overcame each of them in turn when they tried to have sex with her, tied them up, and carried the three of them bodily to Ulster. The Ulstermen wanted to have them killed, but Macha instead enslaved them and forced them to build Emain Macha (Navan Fort near Armagh), to be the capital of the Ulaid, marking out its boundaries with her brooch (explaining the name Emain Macha as eó muin Macha or "Macha's neck brooch"). Macha ruled together with Cimbáeth for seven years, until he died of plague at Emain Macha, and then a further fourteen years on her own, until she was killed by Rechtaid Rígderg. The Lebor Gabála synchronises her reign to that of Ptolemy I Soter (323–283 BC). The chronology of Keating's Foras Feasa ar Éirinn dates her reign to 468–461 BC, the Annals of the Four Masters to 661–654 BC. Marie Louise Sjoestedt writes of this figure: "In the person of this second Macha we discover a new aspect of the local goddess, that of the warrior and dominator; and this is combined with the sexual aspect in a specific manner which reappears in other myths, the male partner or partners being dominated by the female."
Круиннюктің әйелі Маха
Маха, Сайнрит мак Имбайттың қызы, Ольстер шаруасы Круиннюктың әйелі болды. Круиннюктің бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін, Маха оның үйіне келеді. Сөз айтпастан, ол үйді күтіп, оның әйелі рөлін атқара бастайды. Көп ұзамай ол Круиннюктен жүкті болады. Олар бірге тұрғанда Круиннюктің байлығы арта түседі. Ол Ольстер патшасы ұйымдастырған тойға қатысуға кеткенде, оған ешкімге өзі туралы айтпаса ғана онымен бірге болатынын ескертеді, ал ол үнсіздік сақтауға уәде береді. Бірақ күйме жарысында ол әйелі патшаның жылқыларынан жылдам жүгіре алатынын мақтанышпен айтады. Патша Круиннюкке өзінің сөзін орындамаса, өлім жазасы беріледі деп бұйырады. Ол ауыр жүкті болса да, Маха жиналысқа әкелінеді және патша оны жылқымен жарысуға мәжбүрлейді. Ол жарысты жеңіп алады, бірақ финиш сызығында егіздерді туғанда қатты ауырып айқайлайды: Fír ("Шын") және Fial ("Сәлемді") есімді ұл мен қыз. Бұл Маха есімді әйел әсіресе жылқылармен байланысты. Кухулинннің туған күнімен бірге егіз тайлардың дүниеге келгені және оның күйме аттарының бірі Лиат Маха, яғни "Маханың сұр" деп аталғаны маңызды болуы мүмкін. Ол көбінесе уэльс мифологиялық кейіпкері Рианнонмен салыстырылады.
Macha, daughter of Sainrith mac Imbaith, was the wife of Cruinniuc, an Ulster farmer. Some time after the death of Cruinniuc's first wife, Macha appears at his house. Without speaking, she begins keeping the house and acting as his wife. Soon she becomes pregnant by him. As long as they were together Cruinniuc's wealth grew. When he leaves to attend a festival organised by the king of Ulster, she warns him that she will only stay with him so long as he does not speak of her to anyone, and he promises to say nothing. However, during a chariot race, he boasts that his wife can run faster than the king's horses. The king orders Cruinniuc be held on pain of death unless he can make good on his claim. Although she is heavily pregnant, Macha is brought to the gathering and the king forces her to race the horses. She wins the race, but then cries out in pain as she gives birth to twins on the finish line; a boy named Fír ("True") and a girl named Fial ("Modest"). This Macha is particularly associated with horses—it is perhaps significant that twin colts were born on the same day as Cúchulainn, and that one of his chariot horses was called Liath Macha or "Macha's Grey"—and she is often compared with the Welsh mythological figure Rhiannon.