Сергей Танеев: Ресей композиторы мен пианистісі

Кіріспе

Ресей композиторы және пианині (1856–1915)

Сергей Иванович Танеев (Серге́й Ива́нович Тане́ев,; 25 қараша 1856 [е.с. 13 қараша 1856] – 19 маусым 1915 [е.с. 6 маусым 1915]) – ресейлік композитор, пианист, композициядан сабақ беруші, музыка теоретигі және автор.

Өмір

Танеев Ресей империясының Владимир губерниясындағы Владимир қаласында, орыс дворяндығының мәдениетті және әдеби отбасында дүниеге келді. Оның алыс туысы Александр Танеев де композитор болған, ал оның қызы Анна Вирубова сарайда зор ықпалға ие болды. Александр «Бес» тобының ұлттық музыка мектебінің үлгісіне жақын болды, ал Сергей, Чайковский сияқты, көбірек космополиттік көзқарасқа ұмтылды. Бес жасында жеке ұстазынан фортепиано сабақтарын бастады. Оның отбасы 1865 жылы Мәскеуге көшті. Келесі жылы тоғыз жасар Танеев Мәскеу консерваториясына түсті. Консерваториядағы алғашқы фортепиано мұғалімі Эдвард Лангер болды. Бір жылдық үзілістен кейін Танеев қайтадан Лангерден сабақ алды. Ол сондай-ақ Николай Губерттің теориялық класына және, ең бастысы, Петр Ильич Чайковскийдің композиция класына қатысты. Танеев 1875 жылы консерваторияны бітірді, консерватория тарихында композиция және орындау (фортепиано) бойынша алтын медальді алған тұңғыш студент атанды. Ол сондай-ақ консерваторияның Ұлы алтын медалімен марапатталған алғашқы адам болды. Сол жазда ол Рубинштейнмен бірге шетелге саяхаттады және Бах, Моцарт және Бетховеннің туындыларын орындаумен танылды. 1876 жылғы наурыз айында ол скрипкашы Леопольд Ауэрмен бірге Ресейге гастрольдік сапар жасады. Танеев қысқа уақыт Мәскеу университетінде оқыды және көрнекті орыс жазушылары Иван Тургенев пен Михаил Салтыков-Щедринмен танысты. 1876 және 1877 жылдары Батыс Еуропаға саяхаттағанда ол Эмиль Зола, Густав Флобер, Сезар Франк және Камиль Сен-Санс сияқты көптеген адамдармен кездесті. 1878 жылы Чайковский Мәскеу консерваториясынан кеткеннен кейін Танеев гармониядан сабақ беруге тағайындалды. Кейін ол фортепиано мен композицияны да оқытты. 1885 жылдан 1889 жылға дейін директор болып қызмет етті және 1905 жылға дейін оқытумен айналысты. Ол композициядан сабақ беруде зор ықпалға ие болды. Оның шәкірттерінің арасында Александр Скрябин, Сергей Рахманинов, Якоб Вайнберг, Рейнхольд Глиер, Пол Юон, Юлиус Конус және Николай Медтнер болды. Рахманинов пен Медтнердің музыкасындағы полифониялық өрілістер тікелей Танеевтің оқытуынан туындады. Скриабин болса Танеевтің ықпалынан шықты. Танеев сондай-ақ білімді ғалым болды. Музыкадан басқа, ол «демалыс үшін» табиғат және әлеуметтік ғылымдарды, тарихты, математиканы, сондай-ақ Платон мен Спинозаның философиясын зерттеді. 1895 және 1896 жылдары жазда Танеев Лев Толстой мен оның әйелі Софияның Ясная Полянадағы үйінде болды. Соңғысы композиторға деген сезімін дамытты, бұл оның балаларын ұялтып, Толстойды қызғанышқа толы қылды, бірақ Танеевтің өзі бұл туралы білмеді. 1905 жылы революция және оның Мәскеу консерваториясына тигізген әсері Танеевті қызметтен кетуге мәжбүр етті. Ол концерттік пианист ретінде, солист және камералық музыкант ретінде мансабын жалғастырды. Ол сондай-ақ композицияны одан да терең зерттей алды, фортепианолық партиясы бар камералық шығармаларын аяқтады, оларды концерттерде орындай алды, сондай-ақ бірнеше хорлар мен көптеген әндер жазды. Оның соңғы аяқталған туындысы – 1915 жылдың басында аяқталған «Псалом оқу кезінде» кантатасы болды.

Taneyev was born in Vladimir, Vladimir Governorate, Russian Empire, to a cultured and literary family of Russian nobility. A distant cousin, Alexander Taneyev, was also a composer, whose daughter, Anna Vyrubova, was highly influential at court. Alexander was drawn closely to the nationalist school of music exemplified by The Five, while Sergei would gravitate toward a more cosmopolitan outlook, as did Tchaikovsky. He began taking piano lessons at the age of five with a private teacher. His family moved to Moscow in 1865. The following year, the nine year old Taneyev entered the Moscow Conservatory. His first piano teacher at the Conservatory was Edward Langer. After a year's interruption in his studies, Taneyev studied again with Langer. He also joined the theory class of Nikolai Hubert and, most importantly, the composition class of Pyotr Ilyich Tchaikovsky. Taneyev graduated in 1875, the first student in the history of the Conservatory to win the gold medal both for composition and for performing (piano). He was also the first person ever to be awarded the Conservatory's Great Gold Medal. That summer he travelled abroad with Rubinstein. and would become known for his interpretations of Bach, Mozart and Beethoven. In March 1876 he toured Russia with violinist Leopold Auer. Taneyev attended Moscow University for a short time and was acquainted with outstanding Russian writers, including Ivan Turgenev and Mikhail Saltykov Shchedrin. During his travels in Western Europe in 1876 and 1877, he met Émile Zola, Gustave Flaubert, César Franck, and Camille Saint Saëns, amongst others. When Tchaikovsky resigned from the Moscow Conservatory in 1878, Taneyev was appointed to teach harmony. He would later also teach piano and composition. He served as Director from 1885 to 1889, and continued teaching until 1905. He had great influence as a teacher of composition. His pupils included Alexander Scriabin, Sergei Rachmaninoff, Jacob Weinberg, Reinhold Glière, Paul Juon, Julius Conus, and Nikolai Medtner. The polyphonic interweaves in the music of Rachmaninoff and Medtner stem directly from Taneyev's teaching. Scriabin, on the other hand, broke away from Taneyev's influence. Taneyev was also a scholar of notable erudition. In addition to music, he studied—for relaxation—natural and social science, history, mathematics, plus the philosophies of Plato and Spinoza. During the summers of 1895 and 1896, Taneyev stayed at Yasnaya Polyana, the home of Leo Tolstoy and his wife Sofia. The latter developed an attachment to the composer that embarrassed her children and made Tolstoy jealous, although Taneyev himself remained unaware of it. In 1905, revolution and its consequent effect on the Moscow Conservatory led Taneyev to resign from the staff there. He resumed his career as a concert pianist, both as soloist and chamber musician. He was also able to pursue composition more intensely, completing chamber works with a piano part which he could play in concerts as well as some choruses and a substantial number of songs. His last completed work was the cantata At the Reading of a Psalm, completed at the beginning of 1915.

Танеев пен Чайковский

Танеев Чайковскийдің достары арасында ең сенімді музыкант болды. Екеуінің арасында Чайковскийдің өліміне дейін созылған романтикалық қарым-қатынас туды. Чайковскийдің ең танымал оркестрлік шығармаларының бірі – «Франческа да Римини» симфониялық поэмасы, Op. 32, Танеевке арналған. Танеев – ерекше техникасы бар, жақсы білімді және еңбекқор шебер. Чайковский мұндай адамның пікірін құрметтеу керектігін түсінді, өйткені оның талғамы мен біліктілігі жоғары болғанмен, өзін-өзі сынауға дайын еді, сондықтан Танеевтің сын-пікірін жоғары бағалады. Шындығында, Танеев – Чайковскийдің шығармалары туралы ашық пікір білдіруге композитор батыл түрткен жалғыз досы болды. Бірақ Танеевтің ашықтығының да бағасы болды, ал Чайковский үшін ол – жиі абсолютті тікелейлікке жеткен ашыққа төзімділік еді. Яғни, Чайковский Танеевтің көзқарасын бағалап, қабылдағанмен, әрқашан ұнамайтын. Чайковскийдің «Евгений Онегин» және Төртінші симфония туралы Танеевке жазған хатының постскриптумы оның жалпы көңіл-күйін көрсетеді: «Сіздің өте шыншыл екеніңізді білемін және сіздің бағаңызды жоғары бағалаймын. Бірақ одан да қорқамын». Чайковскийдің «қорқамын» деген сөзін қолдануы асыра айтылмаған еді. Музыка жазушысы және композитор Леонид Сабанеев бала кезінде Танеевтен композицияны оқып, оның арқылы Чайковскиймен танысқан. Сабанеевке Чайковскийнің Танеевтен қорқатыны сезілді. Ол сондай-ақ себебін айтады:

Taneyev became the most trusted musician among Tchaikovsky's friends. The two developed a romantic relationship that would last until Tchaikovsky's death. The symphonic poem Francesca da Rimini, Op. 32, one of Tchaikovsky's most famous orchestral works, is dedicated to Taneyev. Taneyev was a fastidious and diligent craftsman with an unrivaled technique. Tchaikovsky realized that the opinions of such a man, whose own taste and competence were so high, yet whose self scrutiny was so exacting, were to be respected, and in consequence came greatly to appreciate criticism from Taneyev. In fact, Taneyev became the only one of Tchaikovsky's friends encouraged by the composer to be absolutely frank about his works. Taneyev's frankness came at a price, however, and that price for Tchaikovsky was forbearance in the face of a forthrightness that frequently reached the point of absolute bluntness. This meant that, while Tchaikovsky appreciated Taneyev's views and welcomed them, he did not always like them. The postscript to a letter Tchaikovsky wrote to Taneyev about Eugene Onegin and the Fourth Symphony sums up his general frame of mind: "I know you are absolutely sincere and I think a great deal of your judgment. But I also fear it." Tchaikovsky's use of the word "fear" was not exaggerated. The music writer and composer Leonid Sabaneyev studied composition with Taneyev as a child and met Tchaikovsky through him. To Sabaneyev, Tchaikovsky really did seem afraid of Taneyev in some ways. He also suggests why:

I think he was unnerved by the overt frankness with which Taneyev reacted to Tchaikovsky's works: Taneyev believed that one must indicate precisely what one finds to be 'faults,' while strong points would make themselves evident. He was hardly fully justified in his conviction: composers are a nervous lot and they are often particularly dissatisfied with themselves. Tchaikovsky was just such a person: he worried himself almost sick over each work and often tried even to destroy them

Sabaneyev recalled Tchaikovsky's coming to Taneyev with his Fifth Symphony. Taneyev started playing through part of the manuscript at the piano. "With characteristic pedantry Taneyev began showing Tchaikovsky what he considered to be faults, thereby sending Tchaikovsky into even greater despair. Tchaikovsky grabbed the music and wrote across the page with a red pencil: "Awful muck." Still not satisfied with this punishment, he tore the sheet of music in half and threw it on the floor. Then he ran out of the room. Despondently Taneyev picked up the music and told me: "Pyotr Ilyich takes everything to heart. After all, he himself asked me to give my opinion "

Despite Tchaikovsky's notoriously thin skin when it came to criticism, he could not take any lasting offense at such transparent honesty, especially when Taneyev's assessments could show a great deal of perception. Even if the manner in which Taneyev presented his comments made them sting all the more, Tchaikovsky was painfully grateful for his fellow musician's candor. Soon after Tchaikovsky completed his ballet The Nutcracker, Taneyev made a piano transcription of the entire work. On finishing his transcription, he gave it to Tchaikovsky, who then made his own alterations to it. (This transcription was published in 1892.)

Менің ойымша, ол Танеевтің Чайковскийдің шығармаларына өте ашық түрде жауап бергеніне ренжіді: Танеев «кемшіліктерді» нақты көрсету керек деп сенді, ал жақсы тұстар өздерінен-өзді көрінеді. Оның бұл сенімін толыққанды дәлелдеу қиын: композиторлар жүйкелі болады және көбінесе өздеріне қанағаттанбайды. Чайковский де сондай адам еді: ол әр туындысы үшін қатты уайымдап, тіпті жоюға дейін баратын. Сабанеев Чайковскийдің Танеевке Бесінші симфониясымен келгенін еске алады. Танеев қолжазбаның бір бөлігін фортепианода ойнай бастады. «Танеев өзіне тән педантизмімен Чайковскийдің кемшіліктерін көрсетіп, оны одан да үлкен күйзеліске түсірді. Чайковский музыканы алып, қызыл қарындашпен параққа «Жаман қоқыс» деп жазды. Ол осы жазаға қанағаттанбағандықтан, музыкалық парақты екіге бөліп, жерге лақтырып жіберді. Содан соң бөлмеден қашып шықты. Көңілсіз Танеев музыканы жинап алып, маған: «Пётр Ильич бәрін жүрегіне жақын қабылдайды. Ол өзінен менің пікірімді сұраған еді» деді.

Чайковскийдің сынға қатысты нәзік мінезіне қарамастан, ол мұндай ашық адалдыққа ұдайы ренжімеді, әсіресе Танеевтің бағалары үлкен түсініктілік танытқанда. Танеевтің пікірін баяндау тәсілі оларды одан бетер қайғытуға себеп болса да, Чайковский әріптесінің адалдығы үшін шын жүректен риза болды. Чайковский «Жұтқыр» балетін аяқтағаннан кейін, Танеев бүкіл шығарманы фортепианоға көшірді. Ол көшірмесін аяқтаған соң, оны Чайковскийге берді, ол оған өз өзгерістерін енгізді. (Бұл көшірме 1892 жылы жарық көрді.)

Танеев пен Бес адам

Тәнеевтің ашық сөйлегені Чайковскийпен ғана шектелмеді, бірақ кейбіреулер мұны қадірлемеді. Николай Римский-Корсаков, Тәнеевтің Милий Балакиревпен Михаил Глинкаға арналған ескерткіштің ашылуына орай ұйымдастырылған концерттің репетициясы кезінде болған жанжалды еске алып, былай деп жазды: «Концерт репетициясында ол Балакиревке: "Милий Алексеевич! Біз сізден қанағаттанбаймыз" деді. Балакиревтің мұндай сөзге мойынсұнуға мәжбүр болғанын көріп тұрмын. Тәнеев адал, тура, ашық, әрқашан тікелей айтатын. Ал, екінші жағынан, Балакирев Тәнеевтің өзіне қатысты болған қатыгездігі мен ашықтығын ешқашан кешіре алмады». Бұл Тәнеевтің Санкт-Петербургтегі «The Mighty Handful» немесе «Бес» деп белгілі ұлтшыл музыкалық топ туралы пікірін білдірген жалғыз жағдай емес. Римский-Корсаков 1880 жылдары Тәнеевтің айқын консерватизмін еске алады. Тәнеев Александр Глазуновтың алғашқы өнер көрсетулеріне «күдікпен қараған». Александр Бородин – жақсы білетін дилетант, ал Модест Мусоргский «оны күлдірген». Ол Цезарь Кюиді, тіпті Римский-Корсаковты да жоғары бағаламаған болуы мүмкін. Дегенмен, Римский-Корсаковтың Тәнеев Чайковскийден естіген контрапункт туралы зерттеуі, оның композитор туралы пікірін қайта қарауына себеп болған болуы мүмкін. Римский-Корсаковтың айтуынша, келесі он жылда пікірлер күрт өзгерді. Тәнеев енді Глазуновты бағалады, Бородиннің еңбектерін құрметтеді, ал Мусоргскийдің шығармаларын ғана жеңілтексіз қарады. Римский-Корсаков бұл өзгерісті Тәнеевтің композиторлық қызметіндегі жаңа кезеңмен байланыстырды. Бұрын ол контрапункт туралы трактатын зерттеуге толыққанды берілгендіктен, шығармашылыққа уақыты аз болды. Енді ол өзін еркін шығармашылық жұмыстарға берді. Осылайша, Тәнеев «өзінің таңғажайып контрапунктік шеберлігін» сақтап, қазіргі заманғы музыканың идеалдарымен басшылыққа жүрді. Римский-Корсаков сондай-ақ Мариинский театрының Тәнеевтің «Орестеясын» қоюдағы сәтсіздігінен кейін, «Қуатты қол» тобының бас редакторы және импресариосы Митрофан Беляев Тәнеевтің оқиғаға деген ашуын бөлісіп, ноталарды өздігінен басып шығаруға ұсыныс жасағанын жазады. Басылмас бұрын Тәнеев «оркестрлеуді қайта қарастырып, жетілдірді, ол бұрын біркелкі қанағаттандырмаған еді». Содан кейін Тәнеев оркестрлеу мәселесінде Глазуновтың кеңесін пайдалана бастады; әрине, ол осы салада үлкен жетістіктерге жетті. «Әрине» деген сөзді еске алыңыз. Глазунов Римский-Корсаковтың оркестрлеу және композиция бойынша шәкірті болған.

Tchaikovsky was not the only one with whom Taneyev was frank, though some were less appreciative of it. Nikolai Rimsky Korsakov, recalling a clash Taneyev had with Mily Balakirev during a rehearsal of a concert to commemorate the unveiling of a monument to the pioneering Russian composer Mikhail Glinka, wrote:

"At the rehearsal of the concert he publicly declared to Balakirev: 'Mily Alekseyevich! We are dissatisfied with you.' I picture to myself Balakirev constrained to swallow a rebuke of this sort. Honest, upright and straightforward, Taneyev always spoke sharply and frankly. On the other hand, Balakirev, of course, could never forgive Taneyev his harshness and frankness with regard to his own person." Nor was this the only time Taneyev shared strong opinions about the St Petersburg based nationalist music group known as "The Mighty Handful" or "The Five." Rimsky Korsakov recalls what he considered Taneyev's glaring conservatism in the 1880s. Taneyev reportedly showed "deep distrust" in Alexander Glazunov's early appearances. Alexander Borodin was merely a clever dilettante, and Modest Mussorgsky "had made him laugh". He may not have had a high opinion of César Cui or even of Rimsky Korsakov himself. However, Rimsky Korsakov's study of counterpoint, which Taneyev learned of from Tchaikovsky, may have prompted Taneyev to revise his opinion of that composer. The following decade showed a marked change in opinion, Rimsky Korsakov writes. Taneyev now appreciated Glazunov, respected Borodin's work, and regarded only Mussorgsky's compositions with disdain. Rimsky Korsakov ascribed this change to a new period in Taneyev's activity as a composer. Previously he had been absorbed mainly in research for his treatise on counterpoint, which left him little time for composition. Now he was throwing himself more freely into creative work. In doing so, Taneyev was allowing himself to be guided by the ideals of contemporary music while still preserving "his astounding contrapuntal technique". Rimsky Korsakov also writes that, after the fiasco regarding the Mariinsky Theatre's production of Taneyev's Oresteia, Mitrofan Belyayev, the publisher and impresario who now headed the "Mighty Handful", shared Taneyev's outrage over the incident and volunteered to publish the score himself. Prior to its publication, Taneyev "revised and signally improved the orchestration, which had not been uniformly satisfactorily [T]hereafter, Taneyev began to avail himself of Glazunov's advice in orchestration; of course he made rapid strides in that field". Note the "of course". Glazunov had been Rimsky Korsakov's student in orchestration as well as composition.

Музыка

Композициялық тұрғыдан Танеев пен Чайковский музыка теориясының қандайша қызмет етуі керек екені туралы пікірлері ерекшеленді. Чайковский музыкалық шығармашылықтағы сергектікті бағалады. Ал Танеев музыкалық шығармашылықтың мақсатты және зияткерлік болуын қалайтын, алдын ала теориялық талдаумен және тақырыптық материалдарды дайындаумен. Осының салдарынан Танеев өзінің ұстазы Чайковскийдің музыкасын сипаттағанда интеллектуалдық көзқарас танытты. Бірақ Танеев пианинода орындаған Орестеяның жеке тыңдауы мүлдем басқа жағдай еді. Опера, оның айтуынша, "біздің бәрімізді ерекше әдемілігімен және көркемдігімен таң қалдырды".

Таңдалған дискографиясы

"Орыс фортепиано квартеті": Танеевтің "Ми-бемоль мажор" фортепиано квартеті, Op. 20; Пол Жуонның Рапсодиясы; және Александр Бородиннің Половец билері. "Аймс" фортепиано квартеті орындаған (Dorian 93215)
Скрипка және оркестрге арналған концерттік сюита; "Entr'acte"; және "Орестея" увертюрасы. Владимир Ашкенази және Пекка Куусисто жетекшілігімен Хельсинки филармониялық оркестрі, скрипкамен Пекка Куусисто (Ondine 959 2)
"Ми-бемоль мажор" триосы, Op. 31; "Си минор" триосы; және "Ре мажор" триосы. "Белканто Стрингс" орындаған (MDG 6341003)
"Соль минор" фортепианолық квинтеті, Op. 30; және "Ре мажор" фортепианолық триосы, Op. 22. Михаил Плетнев (фортепиано), Вадим Репин (скрипка) және Линн Харрелл (виолончель) орындады, квинтетке Илья Грингольц (скрипка) және Нобуко Имай (альт) қосылды (Deutsche Grammophon 4775419)
1-ші және 3-ші симфониялар. Ресей мемлекеттік симфониялық оркестрі, дирижері Валерий Полянский орындаған (Chandos 10390), 2004 жыл
2-ші және 4-ші симфониялар. Ресей мемлекеттік симфониялық оркестрі, дирижері Валерий Полянский орындаған (Chandos 9998)
4-ші симфония және "Орестея" увертюрасы, Op. 6. "Philharmonia" оркестрі, дирижері Нееме Ярви орындаған (Chandos 8953)
1-ші және 4-ші скрипкалық квартеттер. "Ленинград Танеев квартеті" орындаған. "Melodiya" пластинкасының қайта шығарылуы, "Northern Flowers" NF/PMA 9933 (және басқа квартеттер, бес томдық жинақта). 8-ші және 9-шы скрипкалық квартеттер. "Ленинград Танеев квартеті" орындаған (Melodiya MA 12411; "Olympia" OCD 128-ге қайта шығарылған)
"Ре мажор" фортепианолық триосы; "Ми мажор" фортепианолық квартеті. "Barbican" фортепианолық триосы, Джеймс Бойд (альт) қатысқан орындаған (Dutton CDSA 6882)