Кіріспе

1948 жылы шыққан Николас Рейдің фильмі, «The Hamsters» тобының «They Live by Night» альбомы – 1948 жылы түсірілген американдық фильм-нуар. Бұл Николас Рейдің режиссерлік дебюті, онда Кэти О’Доннелл мен Фарли Грейнджер басты рөлдерде ойнаған. Эдвард Андерсонның Ұлы Депрессия дәуіріндегі «Біздей ұрылар» романының негізінде түсірілген бұл фильмде қашқан жас қылмыскер әйелге ғашық болып, онымен жаңа өмір бастауға тырысады. Фильм 1948 жылдың тамыз айында Лондон қаласында «The Twisted Road» деген атаумен көрсетілді. Ал 1949 жылдың қараша айында RKO Radio Pictures компаниясы АҚШ-та «They Live by Night» деген атпен шығарды. Фильм сыншылардан жағымды пікірлер алғанымен, кассада сәтсіздікке ұшырап, студияға 445 000 доллар (қазіргі ақшамен санағанда) зиян келтірді. Көптеген адамдар бұл фильмді «қашудағы жұптар» жанрының прототипі деп санайды және ол «Бони мен Клайд» фильмінің алға күресі ретінде қарастырылады. Алайда, оқиғаның алғашқы бейнелеуі Фриц Лангтің 1937 жылғы «You Only Live Once» фильмінде, Генри Фонда мен Сильвия Сиднидің ойнауында болған. Роберт Альтман 1974 жылы романның тағы бір бейімделуін жасады, онда романның бастапқы атауы «Біздей ұрылар» қолданылды.

Сюжет

Артур "Боуи" Бауэрс, 23 жасында 16 жасында қылмысқа қатысқан деп айыпталып, түрмеде жазасын өтеп жатқан, екі қарт банктік тонаушы, Чикамау және Т.Дабпен бірге түрмеден қашып шығады. Үшеуі Chicamaw-дың қызмет көрсету станциясын басқаратын ағасы мен сол жерде жұмыс істейтін немересі Кэтрин "Кичи" Моблиге бас сауғалайды. Түрмеде отырған ағасы Робертті босатуды үміттеніп, Т.Даб банк тонауды жоспарлайды және заңгерді жалдап, қате айыптауды дәлелдеу үшін ақшаны пайдаланады. Ұрылық бірқалыпты өтеді. Алайда, көп ұзамай Боуи өз көлігін апатқа ұшыратады, ал Чикамау оқиға орнына келген полиция қызметкерін өлтіреді. Чикамау жарақат алған Боуиді Кичиге қалдырып, басқа қаладағы Т-Дабқа қосылады. Кейшік Кичи тез арада ұялшақ Боуиге құштар болады. Екеуі өмірлік тәжірибелері аз болғандықтан, бір-біріне жақын болады және көп ұзамай романтика дамытады. Осы арада баспасөз Боуи туралы көп жазып, оны тонаудың басшысы деп қате атады. Боуи мен Кичи бірге қашуға шешім қабылдап, бірнеше қала арқылы автобуспен саяхаттайды. Бір күні кешке олар тез арада 20 долларға үйленетін шіркеуді кездестіреді. Боуи Кичиге үйленуге ұсыныс жасайды, ол келіседі. Жергілікті бейбітшілік судьясы Хокинс рәсімді орындап, ерлі-зайыптыларға кабриолет сатып береді. Ерлі-зайыптылар Кичи балалық шағында бір рет тұрған шалғайдағы тау курортына барып, ашық бірге өмір сүру туралы армандай отырып, сол жерде үйді жалға алады. Рождество кезінде Чикамау курортқа келеді, ол ерлі-зайыптыларды сонда іздеді; ол ақшасын ойнаған және Боуиден оған және Ти Дабқа тағы да тонау жасауға көмектесуін сұрайды. Боуи келіседі, бірақ Кичи Боуи аман қалмас деп қорқады, оған Рождестволық сыйлығын ертерек береді: қол сағаты. Үш адам тағы да тонау жасайды, бірақ оның барысында Т.Даб өлтіріледі. Боуи мен Чикамау оқиға орныннан көлікпен қашып кетеді. Жүргізу кезінде Боуи мас Чикамаудан Боуи мен Кичиге бұқаралық ақпарат құралдарының көп көңіл бөлгенін қызғанатынын біледі. Боуи ақырында Чикамауды автокөліктен қарумен қоршап шығарады. Боуи курортқа оралғанда, Кичиден Чикамау арақ дүкенін тонау кезінде өлтірілгенін біледі. Радио хабарларында Боуи тағы да тонаудың жетекшісі ретінде сипатталады. Қатты әңгіме барысында Кичи өзінің жүкті екенін айтады. Олар түнде жолға шығып, ешкімге көрінбеу үшін түнде жолға шығады. Олар жасырын өмір сүруді доғарған соң, жұрт алдында демалуға, баққа, содан кейін түнгі клубқа баруды шешеді. Клубта Боуиді бандит таниды, бұл жұпқа тағы да қашуға мәжбүр етеді. Боуи Мексикаға қашуды ұсынады, Кичи келіседі. Жолда Кичи ауырып, екеуі Т.Дабтың қайын қарындасы Мэттидің қонақ үйіне қашады. Мэтти оларға қалуға рұқсат береді. Боуи Хоукинске барып, оған және Кичиге шекарадан өтуге көмектеседі деп үміттенеді, ал Мэти полициямен келісім жасап, Боуиді сотталған күйеуі Роберттің босатылуына айырбастау үшін береді. Хоукинс Боуиге көмектесе алмайтынын айтқанда, қайғылы Боуи мотелге оралып, Кичи мен олардың туа алмайтын баласының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін өзі кететінін Мэтиге хабарлайды. Мэтти Боуиді Кичимен соңғы рет қоштасуға шақырады. Ол келісіп, оған қоштасу хаттарын жазады. Ол кабинаға кіргісі келгенде, полиция күттірместен оқиға орнына келіп, Боуиді қару тартуға итермелейді. Полиция оны атып өлтіреді. Кичи Боуидің өлі денесі үстінде тізе бүгіп, ол үшін жазған қоштасу хатын оқиды.

Даму

Эдвард Андерсонның "Бізге ұқсайтын ұрылар" романы 1941 жылы RKO компаниясы 10 000 долларға сатып алынған еді. Көптеген жазушылар оны сценарийге айналдыруға тырысқаннан кейін, нәтиже болмады. Продюсер Джон Хаусманның айтуынша: "Мен кітапты тауып, оны Никке оқуға бердім, ол оған ғашық болды – мен де солай болдым, бірақ Ник бұл аймақты жақсы білетін. Ол Ломакстармен жұмыс істеген кезде онда болды, Ауыл шаруашылығы департаментінде жұмыс істеген кезде де онда болды, және т.б. Осы бүкіл Ұлы депрессия оның өмірлік тақырыбы болды. Сондықтан ол отырып, жобаның сипаттамасын жазды. Мен кешке үйге келгенде оны қарап шығатынмын, мен оны аздап өңдейтінмін, одан артығы жоқ, және ол өте жақсы болды". Хаусман жаңадан бастаған Рейдің есімінен емделулерді қайта-қайта жіберді. Продюсер ретінде үлкен құқыққа ие болған Хаусман, Рейдің жобаға деген ықыласын білді және Рейдің фильмді түсіретініне ешқандай күмән болған жоқ. Рей мен Хаусманның үлкен көңілі қалды, себебі RKO бұл әңгіменің коммерциялық құндылығын көрмеді, әсіресе Рейде кинорежиссерлік тәжірибесі болмағандықтан. 1947 жылдың басында продюсер Доре Шари RKO-ның өндіріс жетекшісі болды, оны Голливудтың ең прогрессивті студиясына айналдыруды үміттене отырып. Шари либералды көзқарастарымен және жаңа режиссерлерге дебют жасауға мүмкіндік беруімен танымал болды. Шари Рейдің жобаның сипаттамасын оқыды және 10 ақпанда Рей RKO компаниясымен келісімшартқа қол қойды, онда Шари: "Оның алғашқы жобасы – «Бізге ұқсайтын ұрылар» фильмін түсіруді жоспарлап отырмыз" деп жазды. Хаусман Чарльз Шниді сценарий жазуға шақырды, бірақ Шни Рейдің жобаның сипаттамасын өзгертпеуіне қатысты алаңдады. Рей мен Шни бірлесіп жұмыс істеді, ешқандай қиындықсыз жобаның сипаттамасын толыққанды сценарийге айналдырды және аяқталған сценарий 1947 жылдың мамырында RKO-ға тапсырылды.

Кастинг

Фарли Грейнджер Саул мен Этель Чаплиннің үйінде өткен кешті еске алды. Рей де шақырылған еді, ол тек ішіп, Грейнджерге қадалып қарады. Грейнджер Этель Чаплиннен Рейдің осылай қылу себебін сұрады, ол Рейдің өзінің алғашқы фильмінің актерлерді іріктеу процесінің ортасында екенін және Грейнджерге кәсіби қызығушылық танытқанын айтты. Хаусман Грейнджерді RKO студиясына кастингке жіберді, ол өте сәтті өтті. Рей өзінің Боуиін тапқанына көз жеткізді. Содан кейін ол Грейнджерден, оған жұмыс істеуге ыңғайлы актриса бар ма деп сұрады. Грейнджер Кэти О'Доннеллді атады, оны да кастингке шақырды. Грейнджер де, О'Доннел де Сэмюэл Голдуинмен келісімшартта болды және актерлік тәжірибесі аз еді; Грейнджер Екінші дүниежүзілік соғысқа шақырылмас бұрын екі фильмде ойнаған, ал О'Доннелл 1946 жылғы «Өміріміздің ең жақсы жылдары» классикалық фильмінде түскен болатын. Дегенмен Рей екеуі үшін де күресіп, қолдады. Грейнджер кейін «Рэй мен Джон Хаусман – менің мансабымда мен үшін күрескен санаулы адамдардың бірі болды. Олар: «Жоқ, олсыз фильм түсірмейміз», – деді. Ник сенгенде, ол өте адал болатын». Өзінің өмірбаяндық кітабында Грейнджер «Түнде тіршілік етеді» фильмін өзінің ең сүйікті екі-үш фильмінің бірі деп атады. Көптеген эпизодтық рөлдер мен екінші пландағы кейіпкерлерді Хаусман мен Рейдің достары сомдады, бірақ RKO студиясымен келісімшарттағы Роберт Митчем Чикамау рөліне қызығушылық танытты, ол Рей сияқты Оңтүстік аймағының Ұлы депрессия дәуіріндегі өмірін жақсы білетінін және бұрын түрмеде отырғанын айтты. Митчем тіпті рөлге дайындалып, басын қырқып, қара түске бояды (түпнұсқада Чикамау – америкалық үнді), бірақ Митчемнің жаңа жұлдыз ретінде танылуы мен жақында Оскарға ұсынылғандығына байланысты, банк тонаушысының рөлі оған сәйкес емес деп шешілді. Ол Реймен бірнеше жобада, соның ішінде «Жақын арада» фильмінде жұмыс істеді. Чикамау рөлі Говард Да Силваға берілді, ол Марк Блицштейннің 1937 жылғы «The Cradle Will Rock» мюзиклінде өте жақсы ойнаған, оны Хаусман қойған болатын. Чикамауды сомдағанда Да Силва оң көзінің соқыр екенін көрсету үшін ақ көз жамылғысын киеді. Чикамаудың соқыр көзі Андерсонның романында жоқ. Басқа эпизодтық рөлдерді Рейдің Нью-Йорк театрларындағы кезінен таныс адамдар сомдады, соның ішінде Мари Брайант («Сіздің қызыл вагоныңызды» әндейтін түнгі клуб әншісі), Курт Конвей (түнгі клубта смокинг киген адам) және Уилл Ли (әшекейші). Байрон Фолгер жұп жасырынып жатқан шатырдың иесі рөлінде көрінеді.

Түсірілім

1947 жылдың 23 маусымында Рей өзінің алғашқы фильмін түсіре бастады. Алғашқы түсірілген кадр – ашылу сахнасы, Боуи, Ти Даб және Чикамаудың ұрланған көлікпен түрмеден қашуын көрсететін көшпелі кадр. Рей бұрын пейзаждарды түсіру үшін қолданылған, бірақ бұрын ешқашан әрекетті түсіру үшін пайдаланылмаған тікұшақты пайдалануға шешім қабылдады. Бұл фильмді кейде осы мақсатта тікұшақты алғаш рет қолданған деп санайды және ол Джеймс Вонг Хоудың «Пикник» фильмі үшін түсірген әйгілі соңғы кадрынан сегіз жыл бұрын жасалған. Төрт дубль қажет болды, соңғы монтажда екіншісі қолданылды. Күндізгі қалған уақытта Рей тікұшақты фильмнің басқа да сахналарына пайдаланды. Хаусман мен Шаридің жетекшілігімен «Түнде тіршілік етеді» фильмін түсіру Рейдің мансабында толық шығармашылық бақылауға ие болған жалғыз кез болды. Бұл, Орсон Уэллстің 1941 жылғы «Граждан Кейн» фильмі сияқты, RKO студиясында Хаусман үшін жасалған туынды. Рейдің өмірбаянын жазған автор: «Уэллс ғана визуалды сияқты дыбыстық және тіпті сөздік текстураларды анықтауға тырысты», - деп атап өтті. Белгілі киномонтажшы Шерман Тодд Рейді эксперимент жасап, қағидаларды бұзуға ынталандырды. Сыртқы түсірілімдер Encino-дағы RKO кино ранчосында және табиғатта түсірілді, бірақ Тодд эпизодтарды соншалықты шебер біріктірді, көрермендер арадағы айырмашылықты байқамады. 1947 жылдың қазан айында түсірілім аяқталды. Тамаша алдын ала көрсетілімге қарамастан, студия фильмді қалай тартуға білмеді, ал Говард Хьюздің RKO-ны иеленуі жағдайды одан әрі ушықтырды. Хьюз фильмді екі жыл бойы тоқтатты, содан кейін Ұлыбританиядағы бір кинотеатрға шығарды, онда фильмке ыстық пікірлер жаңылды (осындай бір мақтау пікірі Гавин Ламберттен келді, ол кейін Рейдің сценарийшісі болды); ол ақыры 1949 жылдың қараша айында АҚШ-та «Түнде тіршілік етеді» деген атпен шықты, бастапқыда «Ұрылар сияқты біз» (түпнұсқа романның аты), «Бұрылыс жол», «Мен мұнда өзімнің шетелдігіммін» және «Сары вагон» аттары қарастырылған. Атау көрермендердің дауыс беруі арқылы таңдалды және Хьюздің ұнауына ие болды. Осы екі жыл ішінде Голливудтың ойын-сауық индустриясындағы көптеген бай адамдар фильмді көруге кинотеатрларды пайдаланды, бұл актерлер мен түсірілім тобының көптеген жұмыстарға ие болуына әкелді. Альфред Хичкок осы фильмді көргеннен кейін Фарли Грейнджерді «Арқан» (1948) фильміне шақырды, ал Хамфри Богарт Рейдің режиссерлік шеберлігіне қатты әсер етіп, оны «Колумбия Пикчерс» студиясындағы өзінің тәуелсіз «Есікке қағып көруге болады» (1949) өндірісін жүргізуге шақырды. Джон Хаусман кейін фильмді жылылықпен еске алды: «Енді [1973] ол қайта ашылып, әр түрлі әдемі нәрселер деп аталады, бірақ сол кезде ол қорқынышты өліммен көз жұмды. Мен Голливудта үлкен жетістікке жеттім, бірақ сіз әрқашан ауру балаларыңызға ерекше сезіммен қарайсыз – менің жағдайымда, «Түнде тіршілік етеді» және «Барлығы құлайды»».

Кассалық жинақ

Фильм 445 000 долларлық (сомасы $ -қа тең) шығынға ұшыратты.

Сыни жауап

Фильм жарық көрген кезде кино сыншысы Босли Кроутер фильмге оң баға беріп, былай деп жазды: "Жас, қашқан сотталған адамның және ол жолда танысып, үйленген жақсы қызбен араласуы туралы қарапайым әңгіме RKO-ның «Түнде тіршілік етеді» атты соңғы туындысында суреттік шындықпен және ерекше эмоционалдық күшпен баяндалған. «Түнде тіршілік етеді» фильмі Критерионда көрсетілуде. Бұл қылмыс пен мейірімділік мелодрамасы жас қылмыскерге деген сымбатымен жаңылысса да, оның күштілігі мен шектен тыс кетпеуінің арқасында қызығушылық тудырады. Фильм қылмысты романдауға бейім болғанымен, өте қарқынды драматикалық өрбуімен және айқын мінездемелермен көрерменнің назарын аудара алады."

Үй медиасы

Фильм 2017 жылдың тамызында Criterion Collection компаниясы Blu-ray және DVD форматтарында жарыққа шықты.