Кіріспе

Біріккен Корольдіктің үкіметтік министрлігі

Ақпарат министрі басқаратын Ақпарат министрлігі (MOI) – Біріккен Корольдіктің Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қысқа мерзімге құрылған үкіметтік ведомствосы. 1940 жылдары Лондон университетінің Сенат үйінде орналасқан, ол жарнама және пропаганда саласындағы жауапты орталық мемлекеттік орган болды. МОИ 1946 жылдың наурыз айында таратылды, оның қалдық функциялары Орталық ақпарат кеңсесіне (COI) жүктелді; ол өзі 2011 жылдың желтоқсанында мемлекеттік коммуникациялар ұйымдастыру реформасынан кейін таратылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Ллойд Джордж соғыс кабинеті 1917 жылы құрылғанға дейін қоғамдық ақпаратты және цензураны толыққанды орталықтандырылған түрде үйлестіру жүргізілмеді. Соғыс кабинеті құрылғаннан кейін де, көптеген өзара қабаттасқан ведомстволар болды. Адмиралтейство, Соғыс кеңсесі және Баспасөз комитеті (AWOPC) 1912 жылы кеңесші орган ретінде құрылды, оған бастапқыда Адмиралтейство хатшысы сэр Грэм Грин төрағалық етті, ал баспасөз қорғаныс және құпия барлау мәселелері бойынша өздігінен цензуралауға келісім берді. Соғыс жарияланғанда, жаңадан құрылған басқа ведомстволар онымен және бір-бірімен қабаттасты. Олардың ішінде фильмдер үшін Ұлыбритания киноцензуралық кеңесі, шетелдегі ақпарат пен насихаттау үшін Насихат бюросы (неміс аналогына қарсы), ішкі ақпарат пен насихаттау үшін Ұлттық соғыс мақсаттары комитеті, бейтарап елдермен байланыс жасайтын Бейтарап баспасөз комитеті және Баспасөз бюросы (AWOPC функциялары мен тәжірибесінің көп бөлігін сіңіріп алды, бірақ одан әлдеқайда кең ауқымды бағытталды) болды. Веллингтон Хаусында орналасқан және Чарльз Мастерман басқарған Насихат бюросы 1914 жылы ашылды және жұмысы үшін Джон Бьюкен сияқты 25 танымал авторды жұмысқа алды, бірақ 1917 жылы ол Бьюкен басшылығымен Ақпарат департаментіне қайта құрылды, Мастерман кітаптар, буклеттер, фотосуреттер және соғыс суреттеріне жауапкершілікті сақтап қалды. Сол жылдың соңында бұл департамент министрлікке айналдырылып, бастапқыда портфелі жоқ министр сэр Эдвард Карсонға, ал 1918 жылдың басында – көрнекті баспасөз өкілі лорд Бивербрукқа бағындырылды. Бұл Ллойд Джорджтың баспасөзді бақылауға талпынуы ретінде саяси және баспасөз ортасында кеңінен мойындалды және сынға ұшырады, сондай-ақ 1914 жылғы Корольдік қауіпсіздік туралы заңның саяси қолданылуы да сынға түсті. Әртүрлі мүдделер арасындағы тартыс соғыс аяқталғанға дейін және одан кейін де жалғасты, Баспасөз бюросы меншік иелері/редакторлар мен министрлер арасындағы наразылық пен келіссөздердің негізгі ортасы болды. Баспасөз бюросы 1918 жылы соғыс кезінде ақпаратты өңдеу жөніндегі нұсқауларды әзірледі, олар кейіннен 1938 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ақпарат министрлігі құрылғанда пайдаланылды. Соғыс кезіндегі цензураның кейбір түрлері 1920 жылға дейін сақталды, одан кейін AWOPC (Адмиралтейство, Соғыс кеңсесі және Баспасөз комитеті) қорғаныс және құпия барлау мәселелері бойынша саяси/баспасөз жарияланымдары үшін негізгі байланыс құралы ретінде қайта жаңартылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Ақпарат министрлігі (АМ) 1939 жылдың 4 қыркүйегінде, Ұлыбритания соғыс жариялағаннан кейін құрылды, ал бірінші министр 1939 жылдың 5 қыркүйегінде қызметке кірісті. Министрліктің қызметі "Соғыс кезінде ұлттық мүдделерді ел ішінде және шетелде халыққа жеткізу" болды, ол "Ұлттық үгіт-насихат" тарату және жаңалықтар мен ақпаратты бақылау арқылы жүзеге асырылды. Бастапқыда ол цензураға, ресми жаңалықтарды жариялауға, ішкі және шетелдегі ақпаратты таратуға жауапты болды, бұл одақтас және бейтарап елдерде жүргізілді. Бұл функциялар өңірлік ақпараттық кеңселер желісі арқылы халықтың пікірін бақылау міндетімен толықтырылды. Дұшпан аумақтарындағы ақпаратты тарату EH департаментімен (кейіннен Арнайы операциялар басқармасының құрамына кірген) ұйымдастырылды.

Соғысқа дейінгі жоспарлау, 193538

Императорлық қорғаныс комитетінің (CID) қолдауымен 1935 жылдың қазан айында Ақпарат министрлігін (MOI) құру бойынша құпия жоспарлау жұмыстары басталды. 1936 жылдың 27 шілдесінде жобалар мақұлданды және Сэр Стивен Таллентс Бас директор лауазымына тағайындалды. Таллентс қазіргі үкіметтік мекемелерден, қоғамдық ұйымдардан және мамандандырылған сыртқы ұйымдардан шағын жоспарлаушылар тобын біріктірді. MOI жоспарлаушылары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде алған тәжірибені жаңа коммуникациялық технологиялармен үйлестіруге тырысты. Олардың жұмысы болашақ соғыстың азаматтық халыққа қатты әсер ететіні және моральдық жағдайды сақтау үшін үкіметтік пропаганда қажеттігі туралы ұлғайып келе жатқан алаңдаушылықты көрсетті. Дегенмен, министрлікке қатысты әртүрлі көзқарастар, маңызды тағайындаулар жасауға кедергі келтіретін құпиялылық талаптары және көптеген үкіметтік мекемелердің өздерінің қоғаммен байланыс бөлімдерін орталыққа беруге құлшынбауы осы жұмысты қиындатты.

Ақпарат министрлігі мен Германияның Чехословакияны басып алуы, 193839

Көлеңкедегі ақпарат министрлігі 1938 жылдың 26 қыркүйегі мен 3 қазаны аралығында нацистердің Судет аймағын аннексиялауынан (Германияның Чехословакияны басып алуы) кейін халықаралық жағдайдың ушығуына байланысты қысқа мерзімге құрылды. Уақытша жайғастырылған 71 шенеунік Мюнхен келісіміне қатысты баспасөз хабарларын цензуралауға жауапты болды. Бір апталық тәжірибе сәтті деп есептелмеді. Оның орнына, тағайындамалар, тұрғын үй, БАҚ-пен байланыс және басқа мемлекеттік органдармен қарым-қатынас мәселелері шешілмей қалғандығын көрсетті. Бұл жағдай көлеңкедегі ақпарат министрлігі мен Сыртқы істер министрлігінің ақпарат бөлімі арасындағы шиеленіс салдарынан одан да ушықты. Бұл шиеленіс Империялық қорғаныс комитетіне де тарады, ол ақпарат министрлігі жоспарларынан бас тарту туралы ұсыныстарды қарастырды. Таллентс 1939 жылдың 2 қаңтарында бас директор лауазымынан кетті (ақпарат министрлігіне жауапкершілік Ішкі істер министрлігіне жүктелді). 1939 жылдың 15 наурызында нацистік әскерлер Прагаға енгеннен кейін (Германияның Чехословакияны басып алуы) жоспарлау жұмыстары қайта күшейді. Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен 1939 жылдың 15 маусымында парламентте сөйлеген сөзінде үкіметтің ақпарат министрлігіне қатысты ниеттерін жариялады. Ішкі істер министрлігінің қызметкерлеріне жоспарларын аяқтау үшін 1939 жылдың 31 желтоқсанына дейін белгілі бір мерзім берілді.

Жалған соғыс, 1939-1940 жылдар

Ақпарат министрлігі (АМ) 1939 жылдың 4 қыркүйегінде, Ұлыбритания соғыс жариялағаннан кейін бір күні құрылды, ал лорд Макмиллан 1939 жылдың 5 қыркүйегінде оның бірінші министрі болып ант берді. АМ штаб-пәтері Лондон университетінің Сенат үйінде орналасты және соғыс аяқталғанға дейін сонда болды. Министрлік бастапқыда төрт топқа бөлінді. «Пресспен байланыс» тобы жаңалықтарды тарату және цензура мәселелеріне жауапты болды. «Жарнама пайдаланушылар» тобы («шетелдік» және «ішкі» бөлімдерге бөлінген) үгіт-насихат саясатын жүргізуге жауапты болды. «Жарнама өндірушілер» тобы (бұқаралық ақпарат құралдарына сәйкес бөлінген) жобалау және өндіріспен айналысты. Бұл топтардың барлығын «Координация және барлау» тобы басқарды, ол әкімшілік мәселелерге жауапты болды. Бұл құрылым 1940 жылдың мамыр-маусымында ғана бекітілді, ал жоғары лауазымды шенеуніктер өздерінің міндеттеріне қатысты жиі күмәнданды. Баспасөз АМ-ға теріс реакция білдірді. Бастапқыда АМ мен әскери ведомстволар арасындағы шатасулар ақпаратқа қол жеткізуді кешіктірді деген айыптауларға әкелді, сондай-ақ цензураға қарсы газеттік науқан басталды. Басқа да сарапшылар министрліктің үлкен штатына назар салып, оны тиімсіз және қазіргі заманнан қалған деп сынады. АМ-ның алғашқы жарнамалық науқаны да сәтсіз аяқталды, «Сіздің батылдығыңыз, көңіл күйіңіз, нық қадамыңыз бізге жеңіс әкеледі» деген ұранды плакатқа сыни пікірлер айтылды, оның сыныптық белгілері бар екені көрсетілді. Бұл факторлар саяси бақылауға алып келді, нәтижесінде 1939 жылдың 9 қазанында Пресспен байланыс тобы таратылды (одан кейін автономды Баспасөз және цензура бюросы құрылды) және 1939 жылдың 25 қазанында АМ штаты үштен бір бөлігіне қысқартылатыны туралы хабарланды. 1940 жылдың 5 қаңтарында лорд Макмилланның орнына сэр Джон Рейт тағайындалды. Рейт АМ басқаруын жақсартуға тырысты, аймақтық ақпараттық кеңселер желісін кеңейтті және Ішкі барлау бөлімін құрды. Ол сондай-ақ Баспасөз және цензура бөлімін қайта біріктіруге ұмтылды, өйткені бұл функцияны бөлу шешімі «көзсіз және абсурдты» деп есептеді. Бұл өзгерістерді Невилл Чемберлен 1940 жылдың 24 сәуірінде жариялады, бірақ олар 1940 жылдың маусымына дейін толыққанды іске асырылмады.

1940 жылғы Британия шайқасы

Чемберленнің 1940 жылы 10 мамырда отставкаға кетіп, оның орнына Уинстон Черчилльді тағайындауы Рейттің жұмыстан босатылуына және Дафф Купердің тағайындалуына әкелді. Купер Черчилльмен тығыз байланыста болды және бұрынғы үкіметтің саясатын ашық сынады. Батыс Еуропадағы нацистік әскерлердің ілгерілеуі 1940 жылдың мамыр айынан бастап Ақпарат министрлігін (АМ) отандық пропагандаға көбірек назар аударуға итермеледі. Ұшу шабуылдары, парашют десанттары және басқыншылық болған жағдайда не істеу керектігі туралы халыққа нұсқаулар беру үшін Үй ішкі қауіпсіздік комитеті құрылды. Сонымен қатар, науқандар халықты "әңгіме таратудан" аулақ болуға және "тыныш бағанға" қосылуға шақырды, осылайша олар тыңшыларға ақпарат бермеуі үшін. Бірақ жағдай тұрақтанғаннан кейін, бұл науқандар көпшілікке немқұрайлы қарағаны үшін сынға ілікті. 1940 жылдың шілдесінде АМ британдық халықты тыңдау үшін "гестаполық" тәсілдерді қолданды деген айып тағылды. Көп оқылатын газеттер АМ ұйымдастырған пікір сауалнамалары туралы хабарларды пайдаланып, ведомство қызметкерлерін "Купердің тыңшылары" деп атады. Ішкі барлау есептерінде британдық мемлекеттің "біз соғысып жатқан мемлекетке қауіпті түрде ұқсас болып барады" деген сезімдегі наразылықтар тіркелді. Мұндай іс-шаралардың құны да Парламентте сұрақталды. Купер жаңалықтарға қатысты қосымша сұрақтарға жауап беруге мәжбүр болды және ол міндетті цензура жүйесін енгізуді қалайды деген айыптаулармен қиналып жүрді. Оның басқа министрліктердегі қоғамдық байланыс бөлімдерін бақылауға алуға жасаған сәтсіз әрекеті оны Черчилльмен де қарым-қатынастың ушығуына алып келді. Екі айлық ішкі тартыс-даулардан кейін, Купердің 1941 жылдың 17 шілдесінде министрліктен Брендан Браккенмен ауыстырылатыны туралы хабар тарады.

Соғыстың кейінгі кезеңдері, 1941-45

Ақпарат министрлігі (АМ) Браккеннің қызмет мерзімінде бекітілді. Черчилль пен баспасөздің қолдауымен Бракен Еуропадағы Жеңіс күнінен кейін де қызметте болды. Браккеннің негізгі жетістіктерінің бірі – басқа мемлекеттік органдармен жақын жұмыс байланысын нығайту болды. Басқа ведомстволардың жарияланым бөлімдерін бақылауды күшейту жоспарлары тоқтатылып, олардың орнына жақын ынтымақтастық орнатылды. Браккеннің газет шаруашылығындағы тәжірибесі баспасөзге қатысты ұқсас тәсілді қалыптастырды және ол АМ сөз бостандығына кедері келтірмеуі керек деп сақтық шараларын қабылдады. Браккен ішкі пропаганда саласындағы рөлді шектеуге ұмтылды. Ол АМ-нің халыққа "насихат айтуды" тоқтатуы керектігін талап етіп, оның "британдық рухты көтеруге" қабілетіне күдікпен қарады.

Соғыстан кейінгі кезең, 194546

МОИ 1946 жылғы наурызда таратылды, оның қалдық функциялары ортақ және арнайы ақпараттық қызметтерді ұсынатын Орталық ақпарат кеңсесіне (COI) берілді.

Жұмыс тәжірибесі

Ішкі жарнама үшін министрлік жалпы мемлекеттік немесе ведомствоаралық ақпаратты жоспарлаумен айналысты және басқа мемлекеттік ведомстволардың қоғамдық қатынастар қызметіне ортақ қызметтер көрсетті. Ішкі жарнама бөлімі үш негізгі типтегі науқандарды жүзеге асырды: басқа мемлекеттік ведомстволардың сұрауымен, нақты аймақтық науқандар және өздері бастаған науқандар. Науқанды жүзеге асыру алдында, ІІМ үгіт-насихаттың заң шығару сияқты басқа да шараларды алмастырмауына көз жеткізетін. Эдвин Эмблетон басшылығындағы Жалпы өндіріс бөлімі (GPD), соғыс кезеңінде жұмысын тоқтатпаған сирек бөлімдердің бірі, техникалық жұмыстарды жүргізді. GPD жиі бір апта немесе екі апта ішінде жұмысты аяқтайтын, ал қалыпты коммерциялық тәжірибе үш айға созылатын. Суретшілер резервтегі мамандыққа жатпағандықтан, әскери қызметке шақыруға жауапты болды. 1942 жылы көптеген суретшілер әскери қызметтен қайтарылып, министрлікте жұмыс істеуге жіберілді, сол жылы жарнамаға 4 миллион фунт жұмсалды, бұл 1941 жылғы қаражатынан шамамен үштен бір бөлігі көп. Оның 120 000 фунты плакаттарға, өнерге және көрмелерге жұмсалды. Ресми түрде жұмыс істеген көптеген соғыс суретшілерінің ішінде Эрик Кеннингтон, Пол Нэш және Уильям Ротенштейн екеуі де екі дүниежүзілік соғыста соғыс суретшілері болды. Ұзақ мерзімді жоспарлаудың қиындығы мен соғыстың өзгеретін жағдайларына бейімделу үшін көптеген қосымша эскиздер дайындалды. Ішкі істер министрлігінің Ішкі ақпарат бөлімі арқылы соғыс кезеңіндегі жалпы көңіл-күйге және кейбір жағдайларда, жасалған жарнамаға реакциялар жинақталды. Қарулы күштерге қабылдамауына ренжіді, Дилан Томас Ақпарат министрлігінің фильмдер бөлімінің директоры сэр Кеннет Кларкқа хабарласып, өз қызметін ұсынды. Ол тікелей ІІМ-де жұмыс істемегенімен, 1942 жылы кем дегенде бес фильмнің сценарийін жазды: «Бұл – түс» (бояу туралы), «Ескі қалаларға жаңа қалалар», «Осылар – ерлер», «Біздің еліміз» (Британия бойынша сезімтал саяхат) және «Әңгімелесу өнері».

Қазіргі зерттеулер

2014 жылдың қаңтар айында «Ақпарат министрлігінің коммуникация тарихы» атты, Arts and Humanities Research Council (AHRC) қаржыландырған, төрт жылдық ірі ғылыми-зерттеу жобасы басталды. Жобаға Лондон университетінің Жоғары оқу орталығының профессоры Саймон Элиот және Лондон Король колледжінің Цифрлық гуманитарлық ғылымдар кафедрасының Пол Ветч басшылық етеді. 2014 жылдың 24 маусымында «MOI Digital» деп аталатын жобаның веб-сайты іске қосылды. Генри Ирвинг пен Джудит Таунэнд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританиядағы ақпаратты цензуралау мен терроризм қылмыстарына қатысты сот процестерін жариялаудағы қазіргі шектеулер арасындағы ұқсастықтарды атап өтті, мысалы, R v Incedal және Rarmoul Bouhadjar (2014) ісі.