Кіріспе
Привас (pʁiva; , сондай-ақ) – Франциядағы Ардеш департаментіне қарасты қала. 2019 жылғы мәлімет бойынша, 8 465 тұрғыны бар, бұл департамент орталығының (префектураның) ең азат тұрғындары бар қаласы. Бұл қала 1629 жылғы Привас қоршауының орын алған жері. Бүгінде Привас жергілікті қашағаннан жасалған пюресімен және қантталған каштанмен (марон гласе) әйгілі.
Тарих
Коммунаның ең алғашқы іздері Лак ауылында кездеседі, онда жақында жүргізілген археологиялық қазбалар империяның басында салынған римдік вилланы, сондай-ақ ортағасырлық зиратты ашты. 19 ғасырда Мон-Тулон төбелерінде табылған, жалған монета жасауға арналған қалыптар, жергілікті халық шоғырланған орынды көрсететіндей болған жоқ. Привас атауы, мүмкін, ежелгі галл сөзі «briva» – жол немесе, нақтырақ айтқанда, жыра немесе су арқылы салынған ағаш көпірден шыққан. Бұл, қазіргі Луи XIII көпірімен байланысты өзен арқауына сілтеме болуы мүмкін, ол қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан. Привас тұрғындары привадои деп аталады. Привастың алғашқы қаласы Сент-Томас шіркеуінің (Place de la République) айналасында қалыптасты, ол Ромпон Клюний аббаттығының қарауында болды. Привас қалашығы (castri), қазіргі кувент де Реколеттер колледжі орналасқан жерде, 13 ғасырға дейін, қала қабырғамен қоршалғанға дейін куәландырылмаған. 1621 жылы және 1629 жылғы қоршаудан кейін толығымен қиратылып, ешқандай із қалдырмады. 12 ғасырда Привас Пуатье-Валентинуа иелігіне қарасты, оның үстемдігі Тулуза графтарына тиесілі болды. 1281 жылы Аймар де Пуатье, ал 1309 жылы оның ұлы қалаға жарлық берді, оның дәстүрлі бостандықтарын, сондай-ақ салықтық, экономикалық және әскери құқықтарын кепілдік берді. 13 ғасырда қала екі бастапқы орталықтан – Бизе мен Кластрден кеңейіп, шығысқа қарай жаңа аудандар – Клаус пен Мазельге қарай дамыды. 16 ғасырда протестанттық реформация Приваста тез және терең тамыр жайды, қарапайым халық, жоғары буржуазия және дворяндардың арасында тарады. Қатыгездікпен қуғын-сүргін ұйымдастырылды: көптеген протестант тұрғындары өлтірілді, ал қалғандары Женеваға қашты. Дегенмен, реформа қозғалысы тарады, 1570 жылы шіркеу қиратылып, француз гарнизоны кіруге рұқсат бермегендіктен, 70 жылға жуық уақыт бойы Приваста католиктік мисса өткізілмеді. Приваста Бартолом күні қырғыны болған жоқ. Патшаның сүйіктісі Диана де Пуатье Шаленкон мен Привас бароннасы атанды, ал 1566 жылы барондық оның екі қызы арасында бөлінді, үлкені Привас құрметіне ие болды. Француз дін соғыстарында Привас гугеноттардың маңызды орталығы болды, оны «Реформаның бекінісі» және «Елдің Женевасы» деп атады, католик монархиясына қарсы тұрудың символы болды. Иелік Жак де Шамбоға сатылды, ол Привастың алғашқы гугенот сеньоры болды. 1621-1629 жылдардағы гугенот көтерілістерінде Привас 1629 жылы Людовик XIII қатысқан корольдік әскерлерімен қоршалды. Монбрунның 800 сарбазымен қорғалған қала басып алынып, қиратылды. 1629 жылғы қоршау кезінде Привас қаласы қабырғалармен және бекініс орларымен жақсы қорғалған. Привастың оңтүстігінде, шығысында және солтүстігінде табиғи қорғаныс құрайтын шатқалдар бар. Осы географиялық ерекшеліктерді ескере отырып, қаладағы гугеноттар шығыстан күшті шабуыл жасау мүмкін емес деп ойлады. Дегенмен, 22 мамырда кардинал Ришелье басқарған корольдік католик армиясының швейцариялық жалдамалы әскерлері Таулеактан Оувезе өзенінен өтіп, зигзаг жолымен Ле Ванель платосына, қала қабырғаларының шығысына дейін алты үлкен артиллерияны қолмен сүйреп әкелді. Осы шешуші биіктіктен олар қаланы бомбалады, аман қалған қорғаушылар батыстағы Мон-Тулонға шегінуге мәжбүр болды. Қоршау кезінде бес жүз роялист шабуылшысы мен мың протестант қорғаушысы қаза тапты. Тірі қалған қорғаушылар өлім жазасына кесілді, түрмеге қамалды немесе галереяда құл ретінде жұмыс істеуге жіберілді. Өрт немесе артиллерия оғынан қаладағы ғимараттардың көпшілігі қирады. Привас көп жылдар бойы апатты қалаға айналды. Гугеноттардың аймақтағы жеңілісінің салдарынан Ардештің протестант халқының бестен бірі эмиграцияға кетті деп есептеледі. Камисарлар көтерілісінің (1702-1715) жеңілісінен кейін тағы 50 000 Ардеш протестанттары Франциядан кетіп қалды. Көптегендері Англияға немесе Швейцарияға қашып кетті. Француз төңкерісі кезінде 1790 жылдары Республика алаңында гильотина орнатылды. Бірнеше дін қызметкерлері өлім жазасына кесілді. Француз төңкерісіндегі әкімшілік реформалар нәтижесінде Привас, Аннонай, Аубенас, Бург Сент-Андеол және Турнн-сюр-Ронмен кезектесіп, Ардештің әкімшілік орталығы болды. Қысқа уақытқа аудан орталығы болғаннан кейін, ол Коирон ауданына қосылды. 1870 жылға дейін аймақтағы адамдардың көпшілігі француз тілінде сөйлемеді (немесе өзін француз деп атамады). Олар каталон тіліне ұқсас окситан тілінің диалектісінде сөйледі. «Les français» – француз тілін меңгерген жаңадан келгендер немесе білімді орта таптың өкілдері болды. Сонымен қатар, Ардеш жазығының тұрғындары (падгельс деп аталды) мен аңғар тұрғындары (ройолс деп аталды) арасында мәдени айырмашылықтар болды.
Экономика
XIX ғасырда қалада сумен жұмыс істейтін жібек фабрикалары болған. Привастың батысындағы Оувезе аңғарында темір кенін өндіру де маңызды қызмет болды. Бірақ кен өндіру Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін тоқтатылды, ал жібек өнеркәсібі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін дерлік жойылды. Қала бұрынғыда негізгі теміржол желісімен тармақ теміржол арқылы байланысты болған, сондай-ақ Аубенас және Ле Пузинге трамвай қатынасы болған. Бұл теміржол байланыстары қазір жоқ. Привастың бүгінгі танымал өнімдері – қантталған қашаған. Аймақта аз мөлшерде шарап та өндіріледі. Қала және префектура ретінде көптеген адамдар әкімшілік қызметкерлер болып жұмыс істейді. Дегенмен, 1990 жылдан бері Ардеш және Дром департаменттеріндегі көптеген қызметтердің біріктірілуіне байланысты префектурадағы жергілікті жұмыспен қамту төмендеп келеді. Туризм жұмыспен қамтудың жанданып келе жатқан саласы.
Туризм
Приваста қонақ үйлер, шағын үйлер және кемпингтер бар. Көптеген жергілікті жаяу серуендеу жолдары мен басқа да ойын-сауық мүмкіндіктері қарастырылған. Бұл аймақ қазба жәндіктерімен де әйгілі. Рона аңғары мен Ардеша шатқалына ыңғайлы қол жетімділікпен орналасқан ауданда туризм қызметі қарқынды дамуда.