Кіріспе

Коммерциялық банктердің орталық банктерде сақтаған ақшалай қаражаты

Банктік резервтер – коммерциялық банктің физикалық түрде банкте сақталатын ақшалай қаражаты және банктің орталық банктегі шотындағы депозиттері. Көптеген елдерде қолданылатын үлесті резервтік банктік жүйеде орталық банктер өз қарауындағы коммерциялық банктерге міндеттемелерінің, мысалы клиенттердің депозиттерінің, кемінде белгіленген пайызына тең ақшалай қаражатты немесе депозиттерді орталық банкте ұстауды талап ететін ең төменгі резервтік талаптарды белгілей алады. Мұндай сомалар әдетте міндетті резервтер деп аталады, ал міндетті сомадан артық қаражат артық резервтер деп аталады. Бұл резервтер банк жүйесінде ақша алуға ниеттенген банк клиенттеріне қаражат беру үшін жеткіліктіліктерді қамтамасыз ету мақсатында белгіленеді. Резервтік талаптар болмаған жағдайда да банктер күтпеген жағдайларға, мысалы клиенттердің күрт үлкен сомада ақша алуына (мысалы, Жаңа жыл алдында) немесе банктерге қарсы шараларға байланысты, сақтық шарасы ретінде резервтерді сақтайды. Дәстүрлі түрде орталық банктер резервтік баланстар бойынша пайыз төлемейді, бірақ мұндай схемалар 21-ші ғасырда жиі кездеседі. Банктерде резерв ретінде сақталмаған қаражатты пайызбен кредиттеуге болады. Бухгалтерлік есепте резервтер әдетте компанияның өзіндік капиталының бөлігі болып табылады. Ал банк резервтері – банктің активтерінің бөлігі. Банктің жылдық есебінде банк резервтері "орталық банктердегі қолма-қол ақша және баланстар" деп аталады.

Шарттары

Салымдық резервтер (коммерциялық банктің): коммерциялық банктің орталық банктегі депозиттік шоттары. Қордағы қолма-қол ақша (коммерциялық банктің): коммерциялық банкке тиесілі және (әдетте) коммерциялық банктің банктік сақтауларында сақталатын қағаз ақша және ағымдағы монеталар. Қарызға алынған резервтер: орталық банктен қарыз алу арқылы алынған банктік резервтер. Қарыздан алынбаған резервтер: орталық банктен қарыз алу арқылы алынбаған банктік резервтер. Міндетті резервтер: коммерциялық банктердің депозиттік міндеттемелеріне байланысты орталық банк анықтаған резервтердің (салымдық резервтер мен қордағы қолма-қол ақшаның) көлемі. Артық резервтер: банктік резервтердің міндетті резервтерден артық бөлігі. Артық резервтердің бір бөлігі (немесе барлығы) қажетті резервтер болуы мүмкін. Бос резервтер: артық резервтердің қарызға алынған резервтерден артық мөлшері. Жалпы резервтер: банктің барлық резервтері, яғни қордағы қолма-қол ақша, сондай-ақ орталық банктегі салымдық резервтер, қарызға алынған және алынбаған, міндетті және артық резервтердің барлығы.

Банктерде бар қолма-қол ақша

Банктік реттеушілер әдетте банктердің резервтік талаптарын, соның ішінде банктердің қолма-қол ақшалай қаражатын ұстауы тиіс активтерінің ең төменгі үлесін анықтайды. Мұндай директиваларға сәйкес, банктер қолма-қол ақша резервтерін ақылға қонымды деңгейде төмен ұстауға тырысады, себебі олар одан пайыз таппайды және оны сақтауға шығын жұмсалады. АҚШ-та мұндай резервтерді көбінесе "сейфтегі ақша" деп атайды. Қолма-қол ақшаның қажетті мөлшері бірнеше факторға байланысты өзгереді. Мысалы, Рождество мезгілінде, коммерциялық белсенділік ең жоғары шақта болғанда, сұраныс артады. Сондай-ақ, жұмыскерлерге қолма-қол ақша төленген кезде, жалақы күні сұраныс жоғарылайды. Экономикалық дағдарыс кезінде жеке тұлғалардың қолма-қол ақшаға деген кенеттен күтпеген сұранысы артуы мүмкін, бұл адамдар банктік шоттарынан ақша алуға тырысқанда "банктік шабуылға" әкелуі мүмкін. Егер банктердің қолма-қол ақшалай қаражаттары күтілген қажеттіліктерден төмен екенін анықтаса, әсіресе егер олар белгіленген ең төменгі шектен төмен болса, олар артық қаражаттары бар басқа банктерден (мысалы, банкаралық нарық арқылы) немесе ақша-кредиттік органдардан (мысалы, "жеңілдетілген сыйақы терезесі" арқылы) ақшалай қаражаттарды қарызға алады. Банктер қолма-қол ақшаның көп мөлшеріне мұқтаж емес деп шешкенде, олар ақшаны ақша-кредиттік органдарға қайтарады немесе басқа банктерге артық ақшаны ұсынады.

Банк депозиттері

Коммерциялық банктер әдетте орталық банктегі банк шоттарында қаражат ұстауға міндетті. Бұл қаражат көбінесе банктердің резервтерінің құрамына кіреді. Кейбір орталық банктер осы салымдарға пайыз төлейді, ал кейбіреулері төлемейді.