Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы Физалис (лат. *Physalis*) – Америка және Австралияға тән, түнгі көлеңкелілер (Solanaceae) тұқымдасына жататын шамамен 75-тен 90-ға дейінгі гүлді өсімдіктер туысы. Мексикаға ендемиялық кем дегенде 46 түр жатады. Егістікте өсірілетін және арамшөп ретінде таралған түрлер бүкіл әлемге таратылған. Физалис өсімдігінің ерекше белгісі – жемісті жартылай немесе толық қоршап тұратын, қалың қабықшасы бар, қаптамаға ұқсас үлкен құрылым. Көптеген түрлерінің жемісі жеуге жарамды, ал кейбір түрлері егістікке алынған. Физалис жемісінің консистенциясы тығыз томатқа, ал дәмі тәтті-қышқыл жүзімге ұқсас. Кейбір түрлері, мысалы, Кейп-госберри (Cape gooseberry) және томатилло, әртүрлі дәмі бар көптеген сорттарға селекцияланды, олардың дәмі қышқылдан тәтті және ащыға дейін өзгереді. Колумбия, Үндістан және Мексика сияқты елдер Физалис жемісін кең көлемде саудалайды. Көптеген түрлерінің жемістері физалис, жер жидегі, қабық қызанағы, поха жидегі және алтын жидегі деп жалпылама аталады.
Physalis ('/f//aɪ//s//ə//l//ɪ//s/, /f//ɪ// /, /f//aɪ//'//s//eɪ//l//ɪ//s/, / //'//s//æ// /, from φυσαλλίς : phusallís 'bladder') is a genus of approximately 75 to 90 flowering plants in the nightshade family (Solanaceae), which are native to the Americas and Australasia. At least 46 species are endemic to Mexico. Cultivated and weedy species have been introduced worldwide. A defining feature of Physalis is a large, papery husk derived from the calyx, which partly or fully encloses the fruit. Many species bear edible fruit, and some species are cultivated. The typical Physalis fruit is similar to a firm tomato in texture, and like a sweet, tangy grape in flavor. Some species, such as the Cape gooseberry and tomatillo, have been bred into many cultivars with varying flavors, from tart to sweet to savory. Nations including Colombia, India, and Mexico have a significant economic trade in Physalis fruit. The fruit of many species are generically referred to as physalis, groundcherries, husk tomatoes, husk cherries, poha berries, and golden berries.
Сипаттама
Физалис түрлері – бұл шөптесін өсімдіктер, биіктігі әдетте 1 метрге дейін жетеді, олар қарапайым қызанаққа ұқсас, сондай-ақ бір отбасыға жатады, бірақ көбінесе қатаңдау, тік өсетін сабақтары болады. Олар бір жылдық немесе көп жылдық болуы мүмкін. Көбіне толық күн сәулесі және жылы немесе ыстық температура талап етеді. Кейбір түрлері аязға сезімтал, ал басқалары қыста тыныш күйде суыққа төзімді келеді.
Қалдық деректері
Патагонияда 52 миллион жылдық Physalis тұқымдас жемісінің қазба қалдығы табылды, ол Physalis infinemundi деп аталды.
Өсіру және пайдалану
Физалис жемісін адамдар тұтынуының ең ерте кезеңдері б.з.д. 900-5000 жылдар аралығында деп есептеледі. Археологиялық қазбалар Физалис түрінің қазіргі Мексиканың солтүстігінде және АҚШ-тың бір бөлігінде ежелгі халықтардың тағамы ретінде қолданылғанын көрсетеді. Физалис жемісі криптоксантинге бай. Жемістің өзі помидор сияқты қолданылады. Қабығынан ажыратылғаннан кейін шикі жағдайын сақтап, салаттарға қосылады. Кейбір сорттары десерттерге, дәм беруге, жеміс тосабы жасауға немесе құрғатып, кішміштей пайдалануға жарамды. Олардың құрамында пектин бар, сондықтан пісіруге қолданылады. Гавайи аралдарында қышқыл жеміске «поха» деп ат қояды, ал «поха» джемі мен тосабы – Физалис өсімдігінен жасалған дәстүрлі десерттер. 2013 жылғы зерттеулер Америкадан шыққан Физалис түрлерінің медициналық қолданысы туралы жүзден астам еңбектерді анықтады. Дайындамаларға өсімдіктің барлық бөліктері (жемістер, жапырақтар, гүлдер, сабақтар және тамырлар) кірді, олар қайнату, тұндыру және имерсіонды (суға салу) әдістерімен дайындалды. Дәрілік препараттар ішке және сыртқа қолданылады. Физалис өсімдіктері барлық типтегі топырақта өсе алады, әсіресе нашар топырақтарда және горшоктарда жақсы өнім береді. Жеміс пісу кезеңіне дейін ылғалдылық қажет. Өсімдіктер помидордың көптеген ауруларына және зиянкестеріне ұшырайды, сондай-ақ шырыңдар, ақ зиянкестер, кенелер және жалған картоп қоңызы (Leptinotarsa juncta) сияқты басқа да зиянкестердің шабуылына ұшырайды. Көбейту тұқым арқылы жүзеге асырылады. АҚШ-та Луизиана штаты Physalis subglabrata (тегіс қышқыл жеміс) өсімдігін бұрмалап, галлюциногендік өсімдік деп жариялаған, сондықтан оның сәндік мақсаттардан басқа қолданылуы 2005 жылғы 159-шы мемлекеттік заңмен тыйым салынған. Оңтүстік Американың Гран-Чако аймағында Физалис түрлерін тамақ ретінде пайдалану, әлеуметтік-мәдени және экологиялық өзгерістерге байланысты азайды. Бұл факторлар, әдетте, отарлаудың салдарынан туындайды, оның ішінде орман шаруашылығы мен өнеркәсіптік егіншілікке бабалардың жерлерін беру, сондай-ақ Физалис өсімдігінің көбею, жинау және тұтыну циклының бір бөлігі болған маусымдық көші-қонның азаюы. Бұл тұқымға 75-тен 90-ға дейін түр жатады. Маргарет Й. Мензельдің 20-ғасырдағы зерттеулері Физалис таксономиясы туралы жаңа мәліметтер берді, оның ішінде 28 Физалис түрімен және олардың кариологиялық деректерімен жүргізген гибридтеу эксперименттерінің нәтижелері. Рыдберг бұрын құрған түрлер тобы осы зерттеулер нәтижесінде бөлімдерге дейін көтерілді. Радован Хендрих 1989 жылы тұқымға қатысты барлық таксономиялық зерттеулердің қорытындысын жариялады, ал ең соңғы маңызды таксономиялық жарияланымдар 1994 және 1999 жылдары Махинда Мартинес тарапынан жасалды.
Генетика және селекция
Физалис түрлерінің негізгі саны 12-ге тең, ал Физалис түрлерінің көпшілігі 2n = 24 диплоидты болып табылады. Бұл негізгі сан Solanaceae тұқымдастығының мүшелеріне тән. Зерттеулер полиплоидияға ұшыраған бірнеше түрді анықтады, оның ішінде Physalis angulata, Physalis floridana, Physalis pubescens және Physalis peruvania түрлері бар. Физалис түрлері көбінесе өзімен үйлесімді және өзінен тозаңданады, бірақ кейбіреулері өзімен үйлесімсіз болуы мүмкін және жеміс немесе тұқым беру үшін басқа өсімдіктің тозаңы қажет болуы мүмкін. 2022 жылы жүргізілген зерттеуде, Physalis peruviana және Physalis ixocarpa қоса алғанда, бақыланған барлық жеті Физалис түрі өзімен үйлесімді екені анықталды. Сол зерттеуде түрлер аралық айқастырулардың көпшілігінде жеміс бекітілуі және көбелек тұқымның пайда болуы байқалды. Авторлар ұрпақты екінші буынға дейін өсірген жоқ. Мензель 1951 жылы гибридтеуді бағалау мақсатымен Физалис түрлері арасында айқастыру жүргізді, нәтижесінде көпжылдық түрлердің гибридтеуге бейім екені, ал жылдық Физалис түрлерінің айқасуында белгілі бір кедергілер бар екені көрсетілді. Хинтон Physalis virginiana Mill. және Physalis heterophylla Nees арасындағы табиғи будандастыру оқиғаларын анықтады, және Хинтонның болжамына сәйкес, бұл Physalis virginiana тозаңының өзімен үйлесімсіздігі мен жетіспеушілігінің салдары болуы мүмкін. Салливан 1985 жылы Physalis viscosa кешенінің төрт түрі арасында табиғи будандастырудың сирек кездесетінін хабарлады.
"Campanulae" бөлімі
Авторитет: M. Martinez
Physalis campanula Standl. & Steyerm. Physalis glutinosa Schltdl.
Physalis campanula Standl. & Steyerm. Physalis glutinosa Schltdl.
Бұрын осы жерде орналастырылған
Алкеңгі офисинарум Моенш. – Қытай шамы, Жапон шамы, көпіршік жемісі, қысқы жеміс, хозуки (P. alkekengi L.) Calliphysalis carpenteri (Riddell) Уитсон – Карпентердің жер шашағы (P. carpenteri Riddell ретінде) Darcyanthus spruceanus (Hunz.) Ханз. ex Н. А. Харриман (P. spruceana Hunz ретінде) Deprea orinocensis (Kunth) Raf. (P. orinocensis Kunth ретінде) Leucophysalis grandiflora (Hook.) Ридб. (P. grandiflora Hook ретінде) Quincula lobata (Torr.) Раф. (P. lobata Torr ретінде) Salpichroa origanifolia (Lam.) Бейлл. (P. origanifolia Lam ретінде) Withania somnifera (L.) Dunal (P. somnifera Linnaeus ретінде)
Calliphysalis carpenteri (Riddell) Whitson – Carpenter's groundcherry (as P. carpenteri Riddell)
Darcyanthus spruceanus (Hunz.) Hunz. ex N. A. Harriman (as P. spruceana Hunz.) Deprea orinocensis (Kunth) Raf. (as P. orinocensis Kunth)
Leucophysalis grandiflora (Hook.) Rydb. (as P. grandiflora Hook.) Quincula lobata (Torr.) Raf. (as P. lobata Torr.) Salpichroa origanifolia (Lam.) Baill. (as P. origanifolia Lam.) Withania somnifera (L.) Dunal (as P. somnifera Linnaeus)