Беленус – ежелгі кельт құдайы, емшілікпен байланысты. Римдіктермен байланысып, Аполлонмен теңестірілген. Итальян жарты аралынан Ұлыбританияға дейін құлты тараған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кельт құдайы
астероид
Celtic deity
the asteroid
Белен (галдық: Belenos, Belinos) – ежелгі кельт жазылу құдайы. Беленге табыну Италия түбегінен Британ аралдарына дейін кеңінен таралған, ал негізгі қасиетті орны Адриатика теңізі жағасындағы Аквилея қаласында орналасқан. Римдік түсіндіру арқылы Белен көбінесе Аполлонмен теңестірілген, бірақ оның культі Рим кезеңінде белгілі бір дербестігін сақтап қалған сияқты.
Belenus (Gaulish: Belenos, Belinos) is an ancient Celtic healing god. The cult of Belenus stretched from the Italian Peninsula to the British Isles, with a main sanctuary located at Aquileia, on the Adriatic coast. Through interpretatio romana, Belenus was often identified with Apollo, although his cult seems to have preserved a certain degree of autonomy during the Roman period.
Куәліктер
Белен (немесе Белинус) деген теоним, галл Беленосының (немесе Белиностың) латыншаланған түрі, шамамен 51 жазуда кездеседі. Олардың көпшілігі оның культының негізгі орталығы – Аквилеяда (Фриули, Италия) орналасқан болса да, бұл атау ежелгі заманда кельт тілінде сөйлейтін адамдар тұрған жерлерде де табылды, оның ішінде Галлия, Норик, Иллирия, Британия және Ирландияда. Тіл білімі маманы Бланка Мария Проспер Белинос, бәлкім, бастапқы түрі болған дейді, ол 627 жылы қайтыс болған Уэльс басшысы Белин о Линнің (алдыңғы Белиностан) атында да кездеседі. Беллинус және Белус сияқты белгілі варианттары бар. Бұл құдай Ирландия мен Британияда Бел, Бели және Биль деген аттармен де белгілі болуы мүмкін.
The theonym Belenus (or Belinus), which is a latinized form of the Gaulish Belenos (or Belinos), appears in some 51 inscriptions. Although most of them are located in Aquileia (Friuli, Italy), the main centre of his cult, the name has also been found in places where Celtic speakers lived in ancient times, including in Gaul, Noricum, Illyria, Britain and Ireland. Linguist Blanca María Prósper argues that Belinos was probably the original form, which also appears in the name Belyn o Lŷn (from an earlier Belinos), a Welsh leader who died in 627 AD. Known variants include Bellinus and perhaps Belus. The deity may also have been known in Ireland and Britain by the variants Bel, Beli, and Bile.
Этимология
Беленос сөзінің этимологиясы әлі күнге дейін нақты емес. Ол дәстүрлі түрде «жарық» немесе «сәулелі» деп аударылған, атаудың протоиндоевропалық *bʰelH түбірінен шыққандығы болжанады, ол «ақ, жарқыраған» (мыс., лит. báltas «ақ», грек. φαλός phalós «ақ», арм. bal «сарғыштық», гот. bala «сұр») деп түсіндіріледі. Бұл теория Беленосты күн атрибуттары бар құдай ретінде римдіктердің «галдық Аполлон» ретінде интерпретациялауымен ынталандырылды. Дегенмен, бұл этимология соңғы зерттеулерде күшейіп келе жатқан сынға ұшырады. Ксавье Деламарре *bʰelH түбірінен туындаған ұсынылған сәйкес сөздер «жарық» емес, «ақ» немесе «сұр» мағынасын білдіреді деп атап көрсетеді және Беленос галлдық belo («күшті, қуатты») түбірінен және nos («ие, мырза») жұрнағынан құралған болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл Беленосты «Қуаттың Иесі» деп атауға әкелер еді. Басқаша айтқанда, Питер Шрайвер Беленос индоевропалық *bʰel түбірінің о-сабасы болуы мүмкін екенін ұсынды, ол құрғақжемішті (мыс., уэльс bela, герман *bel(u)nōn, славян *bъlnъ) білдіреді, бұл галл тілінде belenuntia және латын тілінде apollinaris деп аталатын психоактивті өсімдік. Бернхард Майер мен Патриция де Бернардо Стемпель атаудың *gwelH түбірінен шыққан болуы мүмкін екенін де айтады, ол «көз, бұлақ» дегенді білдіреді. Шашел Косқа сәйкес, Беленнің «сумен тығыз байланысы Fons B(eleni) құрбандықтарымен және Беленнің нимфалармен бірге табынылатын алтарьмен расталады. Iulium Carnicum-да термальды бұлақтардың да бар екені куәландырылған». 19 ғасырдағы bel түбірін финикиялық Баал құдайымен байланыстыру әрекеті қазіргі ғалымдар тарапынан кеңінен қабылданбайды.
The etymology of Belenos remains unclear. It has been traditionally translated as the 'bright one' or the 'shining one', by deriving the name from a Proto Indo European root *bʰelH , interpreted as 'white, shining' (cf. Lith. báltas 'white', Grk φαλός phalós 'white', Arm. bal 'pallor', Goth. bala 'grey'). This theory was encouraged by the interpretatio romana of Belenos as the 'Gaulish Apollo', a divinity with sun attributes. However, this etymology has come under increasing criticism in recent scholarship. Xavier Delamarre notes that the proposed cognates stemming from *bʰelH do not seem to connote 'shining', but rather '[pale] white' or 'grey', and suggests that Belenos may rather derive from the Gaulish stem belo ('strong, powerful') attached to the suffix nos ('lord, master'), which would lead to Belenos as the 'Master of Power'. Alternatively, Peter Schrijver has proposed that Belenos might be an o stem of the Indo European root *bʰel , designating the henbane (cf. Welsh bela, Germanic *bel(u)nōn, Slavic *bъlnъ), a psychoactive plant which was known as belenuntia in Gaulish and as apollinaris in Latin. Bernhard Maier and Patrizia de Bernardo Stempel have also argued that the name may derive from a root *gwelH , meaning 'source, spring'. According to Šašel Kos, Belenus' "close association with water is confirmed by two dedications to Fons B(eleni) and by an altar in which Belenus is worshipped together with the Nymphs. Thermal springs are also attested to at Iulium Carnicum." The 19th century attempt to link the root bel with the Phoenician deity Baal is now widely rejected by modern scholars.
Эпитеттер
Ежелгі Галлия мен Британияда Аполлонды күнмен және емдік қасиеттерімен байланыстыру қалыпты жағдай болған. Ол он бес немесе одан да көп түрлі есімдермен және эпитеттермен (Белен, Виндонн, Граннос, Борво, Мапон, Моритасгус сияқты) теңестірілуі мүмкін. Бұл құдай Сайнт-Сабин (Бургундия) емдік қасиеттері бар киелі орнында Аполлон Белен ретінде құрметтелген, онда оған ауруларын емдетуді іздеген паломниктер дұға жасаған. Егер Белен сөзі "жарық, сәулелі" деп түсіндірілсе, оны Эссаруада (Бургундия) көз ауруымен азапталған адамдарға жарық пен көру қабілетін қайтарған құдай ретінде Аполлонға байланысты келт эпитеті Виндонн (Windonnus) (*windo 'ақ' деген сөзден)мен салыстыруға болады.
In ancient Gaul and Britain, Apollo was commonly associated with the sun and healing attributes. He may have been equated with fifteen or more different names and epithets (including Belenus, Vindonnus, Grannos, Borvo, Maponus, Moritasgus, among others). The god was venerated as Apollo Belenus at the curative shrine of Sainte Sabine (Burgundy), where he was invoked by pilgrims seeking cures for their sickness. If Belenus is interpreted as meaning 'shining, brilliant', it can be compared to the Celtic epithet Vindonnus (from *windo 'white'), attached to Apollo as a deity who restored light and vision to people with eye disease at Essarois (Burgundy).
Шығу тегі
Филолог Гельмут Бирханның айтуынша, Белен "типік карниялық оракул және ем беруші құдай" ретінде қарастырылған, бірақ оның ежелгі кельт халықтары арасында кең таралғандығы культтің ортақ кельттік тегіне нұсқауы мүмкін. Ғалым Миранда Олдхаус Грин бұл құдайдың Рим кезеңінен бұрын пайда болғанын жазады. Филолог Марджета Шашель Кос Беленге табыну Норикумнан жақын орналасқан Аквилея және Юлиум Карникум (қазіргі Зуглио) қалаларына тарағанын айтады.
According to philologist Helmut Birkhan, Belenus was seen as a "typical Karnian oracle and health giving deity", although its widespread attestation among ancient Celtic peoples may point to a Common Celtic origin of the cult. Scholar Miranda Aldhouse Green writes that the deity probably pre existed the Roman period. Philologist Marjeta Šašel Kos thinks that the worship of Belenus spread from Noricum towards the nearby towns of Aquileia and Iulium Carnicum (modern Zuglio).
Орналасқан жерлер
Тертуллиан, шамамен 200 жылы жазғанда, Беленді Норикумның ұлттық құдайы деп сипаттайды. Беленге арналған жазулар негізінен Шығыс Альп таулары мен Галлия Цисальпина аймақтарында кездеседі, бірақ Рим дәуірінде оның құлшылығы кеңірек тарағандығына куәліктер бар. 240 жыл шамасында Иродиан Аквилея қаласында Беленге табыну болғанын айтады, онда ол қаланың қамқоршы құдайы саналған. 238 жылы император Максимин Тракстың қаланы қоршауы кезінде, ол осы оқиғада қайтыс болды, ал оның әскері көп ұзамай жеңіліске ұшырады, Белен Аквилеяның әсемдік қорғаушысы ретінде дұғаға тартылды. Солдаттар құдайдың әуеде соғысып, қаласын қорғап тұрғанын көргендерін баяндады, бұл Аполлонның Бренн әскерлеріне қарсы Дельфиді қорғаған оқиғасын еске түсірді. "Белен фонтаны" деп аталатын арнаулар емдік сулармен байланысты екенін көрсетеді. Үшінші ғасырдың императорлары Диоклетиан мен Максимиан Аквилея аймағында Беленге арналған жазулар жасады. Альтином, Конкордия және Юлий Карник қалаларында Беленге арналған тағы алты дауысты жазулар табылды.
Tertullian, writing in c. 200 AD, identifies Belenus as the national god of Noricum. Inscriptions dedicated to Belenus are concentrated in the Eastern Alps and Gallia Cisalpina, but there is evidence that the popularity of the god became more widespread in the Roman period. Around 240, Herodian mentions Belenus' worship in Aquileia, where he was regarded as its patron god. During the siege of the city in 238 AD by emperor Maximinus Thrax, who died during the event while his army was defeated soon afterwards, Belenus was invoked as the divine protector of Aquileia. The soldiers reported seeing an appearance of the god floating in the air, battling and defending his town, in an evocation of Apollo's defence of Delphi against the troops of Brennos. Dedications to a Fons Beleni ('Fountain of Belenos') show connection with medicinal springs. The third century emperors Diocletian and Maximian each dedicated an inscription to Belenus in the region of Aquileia. A further 6 votive inscriptions of Belenus were discovered at Altinum, Concordia and Iulium Carnicum.
Жұбайы
Беленнің бейнелері кейде оны әйелмен бірге көрсетеді, бұл, мүмкін, галл құдайы Белисама болған. Биен өзенінің атауы (1337 ж. Биена), қазіргі Францияның шығысы, және Биен жерінің атауы (1142 ж. Бельнам маңында), қазіргі Швейцария, сондай-ақ *Belenā әйелдік түрінің болғанын куәландырады. Норикумда Беленді басқа білмеген әйел құдайы Белэстис (немесе Белена, Белестис Аугуста, Белестрис, Белинка) де серіктеп жүрген болуы мүмкін, оған табиғат және өнімділік құдайы ретінде табынылған. Каруанкадағы Подлюбельде осы құдайға арналған екі киелі орын табылды.
Images of Belenus sometimes show him to be accompanied by a female, perhaps the Gaulish deity Belisama. The river name Bienne (Biena in 1337 AD), present day eastern France, and the place name Bienne (apud Belnam in 1142 AD), modern Switzerland, also attest to the existence of a feminine form *Belenā. In Noricum, Belenus may also have been accompanied by an otherwise unknown female deity named Belestis (or Beléna, Beléstis Augústa, Beléstris, Belínca), possibly worshipped as a goddess of nature and fertility. Two shrines dedicated to the goddess were found in Podljubelj in the Karawanks.
Ортағасырлық Ирландия
Кейбір ғалымдар ирландтық Белдің Белен құдайымен байланысты болуы мүмкін деген болжам айтады. 1 мамырда келттердің Белтайн ("Белдің оттары") мерекесіне осы құдайдың құрметіне от жағылатын. Кейде малды екі оттың арасынан өткізіп, ауруларды қорғау үшін емдеушілік рәсім жасалған, бұл Шрайвердің малға қарсы аурулар мен қара магиядан сақтану үшін жазғы күн тоғысында жиналған белладоннаны жаққан дәстүрлі неміс әдетімен салыстырылуына себеп болды.
The Irish Bel has been speculated by some scholars to be linked to the god Belenus. Fires in honor of the deity were lit for Celtic festivals of Beltaine ('Bel's Fires') on May 1. On occasion, cattle was driven between two fires in order to repeal diseases, which Schrijver has compared to the traditional German custom of burning henbane collected on Midsummer to protect the cattle against diseases and witchcraft.
Қазіргі Словения
Словенияның 19 ғасырда тарихшы Симон Рутар куәландырған Белин құдайы, Беленнің культінің аймақта сақталуының және оның кейіннен словендік сенімдеріне енуінің дәлелі болуы мүмкін, бұл славян құдайы Белибогтың қасиеттерімен араласып кеткен болуы да мүмкін. Жергілікті халық оны "кілт" арқылы соқырлықты емдейтін ұлы емші деп есептеген. Профессор Моника Кропей Беленус словендік халық мұрасында белiшi деп аталатын, әулиелерге ұқсас жандар ретінде сақталған болуы мүмкін дейді. Словенияның оңтүстік-батысындағы жергілікті тұрғындар берлина деп атаған, басқа да аттары бар кесілген тас да осымен байланысты болуы мүмкін. Ол ежелгі ғұрыптармен байланысты және бастары сәулелермен безендірілген екі қарапайым түрде бейнеленген суреттерді көрсетеді.
The Slovenian divinity Belin, attested in the 19th century by historian Simon Rutar, may provide evidence of the survival of Belenus' cult in the region and of its later integration into Slovenian beliefs, possibly blended with attributes of the Slavic god Belibog. The local population regarded him as a great healer who could cure blindness with his 'key'. Professor Monika Kropej also states that Belenus was possibly incorporated into the Slovenian lore as the beliči, a type of fairy like beings. An incised stone in southwestern Slovenia, called berlina by the local population, among other names, may also be related. It is connected to ancient rituals and features two primitively carved figures with heads ornamented with rays.
Ғылым
11284 Белен кіші планетасы оның құрметіне аталған.
The minor planet 11284 Belenus is named after him.
Танымал мәдениет
Астерикс франшизасының галдары көбінесе "Беленос" және "Тутатис" есімдерімен ант етеді.
The Gauls of the Asterix franchise often swear by "Belenos" and "Toutatis."