Кіріспе

Джеймс Робинсон Планше (27 ақпан 1796 – 30 мамыр 1880) – ағылшын драматургі, антиквар, костюм дизайнері және қару-жарақ офицері. Шамамен 60 жыл бойы ол 176 пьеса жазды, бейімдеді немесе олардың жазылуына бірлесіп атсалысты, олардың жанрлары экстраваганза, фарс, комедия, бурлетта, мелодрама және операны қамтыды. Планше XIX ғасырдағы британдық театрға тарихи тұжырымдамаға сәйкес костюмдерді енгізді, содан кейін ол осы тақырыпта бірнеше еңбек жариялап, тарихи костюмдер бойынша танымал сарапшы атанды. Планшенің тарихи киімге деген қызығушылығы оны геральдика және генеалогия сияқты басқа да антикварлық зерттеулерге жетеледі. 1829 жылы Антикварлар қоғамының мүшесі болып сайланды және 1843 жылы Британдық археологиялық қауымдастығының құрылуына зор ықпал етті. 1854 жылы Rouge Croix Pursuivant қызметіне тағайындалып, 1866 жылы Somerset Herald шеніне көтерілді. Планше қару-жарақ колледжінің мүшесі ретінде геральдикалық және рәсімдік міндеттерді атқарды. Оларға Қырым соғысының аяқталуымен бейбітшілік жариялау және шетелдік монархтарды "Жартер" орденімен марапаттау кірді.

Ерте және жеке өмір

Джеймс Робинсон Планше 1796 жылы Лондонның Пикадилли ауданындағы Олд Берлингтон көшесінде Жак Планше мен Кэтрин Эмили Планше отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы 1685 жылы Нант жарлығы күштен шығарылғаннан кейін Англияға қашқан гугеноттардың ұрпақтары еді. Жак Планше Женевада оқыған, орташа жағдайдағы сағатшы болды және король Георг III-тің жеке танысы еді. Өмірінің басында оның есімі "планк" немесе "планки" деп айтылған, бірақ ол атына француз тіліндегі дұрыс акцентін қосып, француздық айтылуын қалпына келтірді. Бірақ содан кейін редакторлар кейде Планшенің жұмыстарын сынап, "Мырза Планктың" белгілі бір туындысы "ағаштай кедірген" деп жазды. Планше сегіз жасқа дейін анасынан үйренді, содан кейін интернатқа жіберілді. Ол өз сөзімен айтқанда: "Мен жетілмегенмін, бала кезімде еркін сөйлеген француз тілімді үйренбедім". 1808 жылы ол француз пейзаж суретшісі Мсье де Кортқа шәкірт болып, перспектива мен геометрияны оқыды, бұл кейіннен оның театрлық қызметіне көмектесті. Бірақ бұл шәкірттік екі жылдан кейін де Корттың қайтысымен аяқталды. Планше кітап сатушыға шәкірт болып, өзінің жазғандарын сатуға мүмкіндік алады деп үміттенеді. Осы кезде Планше өзінің "театрлық бейімділіктерінің" дами бастағанын сезді. Оның алғашқы пьесасы "The Contrast" Друри Лейн театрында қойылды. Оның сәтті қабылдануы Планшенің театрлық мансабын бастады. Олардың екі қызы болды: 1823 жылы туған Кэтрин Фрэнсис және 1825 жылы туған Матильда Энн. Матильда балалар кітаптарының авторы ретінде танылды (Сузи Санбим псевдонімімен), 1849 жылы "Күн сәулесін ұстауға арналған тұзақ" кітабымен бастап, кейіннен 42 басылымға жетті. Ол 1852 жылы пастор Генри Маккарнесске тұрмысқа шықты, олардың он бір баласы болды, олардың төртеуі нәресте шағында қайтыс болды. Әкесінің жазу үлгісін жалғастырған Матильда Маккарнесс өмірінің соңына дейін жылына бір кітаптан шығарып, көбінесе күйеуінің атымен жазды. 1868 жылы күйеуінің қайтысы оған отбасын асырауға аз мүмкіндік қалдырды, өйткені кітаптар көп табыс әкелмеді. Ол балаларымен бірге әкесімен бірге тұрды.

Өмір

Көптеген табысты пьесаларына қарамастан, Планше ешқашан аса бай болған емес, және ол немерелерін асырау қажеттілігінен қысым сезінді. 1871 жылы оған "әдеби еңбектері үшін" жылына 100 фунт мемлекеттік зейнетақы тағайындалды. Планше 1880 жылдың 30 мамырында 84 жасында Челсидегі үйінде қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде оның мүлкі 1000 фунттан кем болды. Ол "сол кезде Лондонда тұратын көптеген белгілі адамдармен кездесіп, танысқан" әңгімелесулерге, таңғы асқа және кешкі жиындарға үнемі қатысты. 1831 жылы ол Гаррик клубының негіздеуші мүшесі болды. Планшенің ерте туындылары "көбінесе ерекше көзге түспеді", бірақ осы кезеңдегі бір ерекшелігі – 1820 жылдың тамызында Лицей театрында қойылған "Вампир" немесе "Аралдардың келіні". "Кенилворт қамалы" немесе "Көктем Бесс заманы", 1821 жылдың 8 ақпанында "Ковент-Гарден" театрында сәтті қойылды. 1822 жылы ол өзінің алғашқы толыққанды операсы "Мейд Мариан" немесе "Арлингфорд аңшысының қызына" либреттосын (және бір бөлігін музыкасын) жазды.

Тарихи киім, драмалық авторлық құқық, tableaux vivants

1823 жылдың тамызында «Альбом» журналының бір санында ол Шекспирдің пьесаларының дәуіріне, әсіресе костюмдерге көбірек назар аудару қажеттігі туралы мақала жариялады. Сол жылы кездейсоқ әңгіме Планшенің британдық театрға тигізген ұзаққа созылған әсеріне әкелді. Ковент-Гарденнің директоры Чарльз Кемблге ол: «Рождестволық пантомима немесе Пасхалық қойылымға мың фунт жұмсалса, Шекспирдің пьесалары көбінесе уақытша декорациялармен, ал ең жақсы жағдайда, басты кейіпкерлерге жаңа киімдермен қойылады», - деді. Кембл «қаланың талғамын қамтитын дұрыс реквизиттердің пайдалы екенін түсінді» және егер Планше зерттеу жүргізсе, костюмдерді жобалап, өндірісті қадағаласа, «Жон патша» пьесасының келесі қойылымы үшін костюмдерді басқаруға оған келісім берді. Планше бұл салада көп тәжірибесі болмады және Франсис Дус және сэр Сэмюэл Мейрик сияқты антикварлардың көмегін сұрады. Осы зерттеулер Планшенің жасырын антикварлық қызығушылығын оятып, өмірінің кейінгі жылдарында оның уақытын көбірек иеленді. Актерлердің наразылығына қарамастан, «Жон патша» пьесасы сәтті аяқталды және Кембл мен Планше бірлесіп ұқсас костюмдермен бірнеше Шекспир пьесаларын қойды («Генрих IV», 1-бөлім, «Қалай қаласаңдар», «Отелло», «Цимбелин», «Юлий Цезарь»). 1828 жылы Планше Ковент-Гарденді тастап, Дрюри-Лейнде Стивен Прайспен жұмыс істеуге кетті. Мюррей театрының нашар қаржылық жағдайына байланысты 10 фунттық төлемді қабылдай алмайтынын айтты. Бірақ ол пьесаның қолжазба нұсқасын алып, рұқсатсыз қойды. Бұл Планшені драмалық туындыларға авторлық құқықты тарату үшін үгіт-насихат жүргізуге итермеледі. Ол драматургтар тобын (Джон Пул, Джеймс Кенни, Джозеф Ланн және Ричард Бринсли Пик сияқты) біріктірді, олар жазушы және парламент депутаты Джордж Лэмбті парламентте заң жобасын ұсынуға көндірді, бірақ заң жобасы үшінші оқылымнан өтпеді. 1832 жылы романист және парламент депутаты Эдвард Булвер-Литтон драмалық авторлық құқықты, сондай-ақ театрлық цензураны және драма театрының патенттік монополиясын қарастыру үшін арнайы комитет құруға қол жеткізді. Планше арнайы комитет алдында куәлік берді; келесі жылы 1833 жылғы драмалық авторлық құқық туралы заң (3 және 4 Will. 4. c. 15) қабылданды. Суреттер оның көптеген басқа туындыларына шабыт берді. «Алтын бұтақ» (1847) және «Махаббат пен бақыт» (1859) пьесалары үшін ол Ваттоның суреттеріне негізделген костюмдер жасады. Соңғы пьесаның тақырыбы «Драматикалық кескін» (Ватто түсінде) болды, сонымен қатар Ваттоның «Ауылдық той» картинасынан алынған кескін де болды.

Экстраваганзалар мен журналдар

Қысқа мерзімге Адельфи театрының әрекет етуші директоры болғаннан кейін, Планше 1831 жылы Люсия Вестрис басқаруды қабылдағанда Олимпиада театрына көшті. Ол оның өндірген алғашқы пьесасын ұсынды: «Олимпиадалық тойлар» немесе «Прометей мен Пандора». Планше костюмдерді комедиялық эффект үшін пайдаланды, костюмдердің өзі күлкілі болғаны үшін емес, актерлердің іс-әрекеттерімен қатар қойылған реалистік тарихи киімнің үйлесімсіздігі арқылы. Мысалы, «Олимпиадалық тойлар» классикалық грек киіміндегі Олимп құдайларының вист ойнауымен басталады. 1836 жылға қарай бұл классикалық пародистер соншалықты танымал болды, басқа авторлар оларды көшіре бастады. Жаңа нәрсе жасау қажеттігін сезінген Планше бірнеше жыл бұрын жазған «Riquet à la Houppe» (француз тілінде: ертегі) ертегі-фантастикалық әңгімесінің аудармасына жүгінді. Пьеса сәтті болды және 23 «ертегілік экстраваганзаның» біріншісі болды, олардың көпшілігі Мадам д’Олнойдың ертегілеріне негізделген. Планшенің оған деген құштарлығы баспасөзді оны Мадам д’Олнойдың «preux chevalier» (француз тілінде: адал рыцарь) және ұқсас атаулармен атауға итермеледі. Планше «экстраваганза» терминін «поэтикалық тақырыпты ойшалап қарау» деп анықтады. 1879 жылы оның екі досы оның экстраваганзаларын және оның басқа да еңбектерін бес томдық жинақ ретінде жариялады, оның атауы «The Extravaganzas of J. R. Planché, esq., (Somerset Herald) 1825–1871» болды. Планшенің ғылыми тәсілі осы салада да көрінді; ол «Мэм Д’Оуно, Перро және басқалардың екі томдық ертегілерін аударды, олар алғаш рет өмірбаяндық және тарихи жазбалармен, сондай-ақ диссертациялармен толыққанды ұсынылды». Француздардан қайта қарыз алып, Планше британдық театрға ревюді соңғы оқиғаларға, әсіресе театрдағы оқиғаларға түсініктеме ретінде енгізді.

Зейнетақы және мұра

Планше 1852 жылы театрдан жартылай зейнеткерлікке шығып, кіші қызымен бірге Кентке көшіп барды (бірақ ол екі жылдан кейін Лондонға Rouge Croix Pursuivant қызметіне тағайындалғаннан кейін оралды). Ол кейде театр үшін жазуды жалғастырды және "Мен В. С. Гилберт сияқты лирикалық жазу шеберлері менің пікірімді растайтынына сенімдімін, Планше-тің экстраваганзаларындағы әндер мен өлеңдері ырғақты жағынан кемелді болғандай, тон, такт және талғаммен де өте сапалы болды". (Бұл керісінше де рас еді; Планше Гилберттің туындыларын мақұлдап, оларға зор ықпал етті) Планше-тің драматургиялық беделі оның қайтыс болуына дейін әлсіреп, ХХ ғасырда да осылай жалғасты. Ол британдық театрға жасаған ұзақ жылғы үлесі мен ықпалы үшін әлі де еске алынады. Осыған дейін Планше король Джон және басқа да Шекспир пьесалары үшін костюмдердің эскиздерін «биографиялық, сындық және түсіндірмелік ескертпелермен» бірге жариялаған еді. 1852 жылы Планше Манчестердегі Көркемөнер қазыналары көрмесі үшін Антикварлар қоғамының мүшелігінен бас тартты, және осы міндетті 1868 жылы Оңтүстік Кенсингтонда қайта орындады. Лондон мұнарасындағы қару-жарақтардың жай-күйіне алаңдаған Планше 1855 және 1869 жылдар аралығында осы мәселе бойынша бірнеше баяндама жазды. Сол жылы Соғыс министрлігі оны жинақты хронологиялық тәртіппен қайта ұйымдастыруға шақырды, бұл оның үнемі талап етіп келген нәрсесінің бірі еді. Планше-тің жеке өмірі екі туындыға шабыттандырды. 1864 жылы ол «Кент бұрышы» немесе «Аш-некст-Сэндвич» қауымы туралы еңбек жариялады, бұл оның күйеуі, пастор Генри Маккарнес қауымындағы ескіліктерге арналған қысқа нұсқаулық ретінде басталған үш жылдық жұмысының нәтижесі болды. 1872 жылы ол өзінің автобиографиясын – екі томдық «Ж. Р. Планше-тің естеліктері мен ойлары» (Сомерсет Геральды): кәсіби биографиясын, оның театр өмірінен көптеген әңгімелерді қамтитын еңбек жариялады. Шрусбери аббаттығындағы ескерткіштер, Невилл ескерткіштері, Сассекс, Глостер және Херефорд графтары және Фэрфорд терезелері. Осыған дейін 1852 жылы «Қоралдың жалғаушысы» немесе «Фактілерге негізделген геральдика» атты еңбегін жариялады. Атауынан көрініп тұрғандай, Планше көптеген ертерек геральдикалық жазушылардың негізсіз теорияларына қарсы, тексерілген фактілерге баса назар аударды. Екі жылдан кейін Герб коллегиясында, ағылшын геральдикалық істерін басқаратын кеңседе бос орын пайда болды. Планшеге Руж Круа Пурсувант лауазымы ұсынылып, ол оны қабылдады. Бірнеше жыл бұрын ол Норфолк герцогына, егер бос орын болса, қарулы офицер болуға ниетті екенін білдірген еді, ал герцог Маршал Герб коллегиясына жауапты болды. Планше сонымен қатар колледждің бас қару-жарақ офицері Чарльз Янгпен де таныс еді. 1856 жылдың соңынан бастап үш жыл бойы ол жаңа лауазымының міндеттеріне және ғылыми ізденістеріне ден қойды. кейбір мәселелер шешілмей қалды.