Кіріспе

Күш динамикасы – күшке қатысты нысандардың өзара әрекеттесуін сипаттайтын семантикалық категория. Күш динамикасы когнитивтік лингвистикада психологиялық негізділігі және әдетте бір контексте қарастырылмайтын идеяларды жалпылаудың әсемдігі туралы талаптарының арқасында көп назар аударды. Күш динамикасының семантикалық категориясы тілдің бірнеше деңгейінде кездеседі. Ол тек сүйену немесе сүйреу сияқты физикалық салаға қатысты ғана емес, сонымен қатар психологиялық күштерді (мысалы, қалау немесе итермелеу) қамтитын тілдік құрылымдарда да маңызды рөл атқарады. Бұдан әрі, күш динамикасы тұжырымы дискорсқа да қолданылуы мүмкін. Мысалы, А және В сөйлеушілерінің пікір таласып, соңынан А сөйлеушісі В сөйлеушісіне мойынсұнған жағдайы күш динамикасының үлгісін көрсетеді.

Контекст

Когнитивтік лингвист Леонард Талми 1981 жылы енгізген күш динамикасы, себептіліктің дәстүрлі түсінігін жалпылау ретінде қалыптасты. Ол себептілікті қарапайым элементтерге бөліп, рұқсат ету, кедергі келтіру және көмектесу ұғымдарын қарастырды. Талми осы саланы 1985, 1988 және 2000 жылдарғы еңбектерінде одан әрі дамытты. Талми күш динамикасын танымдық семантиканың кең контекстінде қарастырады. Оның пікірінше, осы ғылымның негізгі идеясы – тілдегі жабық (грамматикалық) және ашық (лексикалық) санаттар арасындағы маңызды айырмашылықтың болуы. Бұл айырмашылық тілдің мағынаны құрылымдау және ұйымдастыру үшін белгілі бір ұғымдар санатын пайдалануымен, ал басқа санатардың осы функциядан тыс қалуымен негізделген. Мысалы, Талми көптеген тілдерде есімдердің санын жүйелі түрде белгілейтінін, бірақ есімдердің түсін сол сияқты белгілемейтінін атап көрсетеді. Күш динамикасы – сан, аспект, модальдық сипаттама және дерек көрсету сияқты жалпы мойындалған санаттармен бірге жабық санаттарға жататын ұғымдық санаттардың бірі болып саналады. Күш динамикасының элементтері Марк Джонсонның (1987), Стивен Пинкердің (1997) және Рей Джекендоффтың (1990) теориялық тұжырымдамаларына енгізілген (Джекендоффтың Күш динамикасының нұсқасын сынды қарастыру үшін Диан 1996-ны қараңыз). Күш динамикасы түрлі тілдердегі модальді етістіктерге қатысты жаңа зерттеулерде маңызды рөл атқарады (мысалы, Brandt 1992, Achard 1996, Boye 2001 және Vandenberghe 2002). Күш динамикасының басқа да қолданыстарына дисскурс талдауы (Талми 1988, 2000), лексикалық семантика (Дин 1992, Да Силва 2003) және морфосинтаксистік талдау (Чун & Зубин 1990, Лангакер 1999:352–4) жатады.

Негізгі түсініктер

Экспрессиялар күш динамикалық үлгіні көрсетуі мүмкін немесе күш динамикалық жай-күйлі болуы мүмкін. "Есік жабық" сияқты сөйлем күш динамикалық жай-күйлі болып табылады, себебі бір-біріне қарсы күштер жоқ. Ал "Есік ашылмайды" деген сөйлем күш динамикалық үлгіні көрсетеді: есік ашылуға бейім, бірақ оны ашуға кедергі келтіретін басқа күш бар (мысалы, ол бітелген болуы мүмкін). Күш динамикалық өрнектің негізгі ерекшелігі – күштің әсерін тигізетін екі элементтің болуы. Тілдер осы екі күшті олардың атқаратын рөлдеріне қарай ажыратады. Назардағы күштің бірлігі агонист деп аталады, ал оған қарсы тұратын күштің бірлігі антагонист (қараңыз: a, 1-сурет). Мысалда есік – агонист, ал есікті ашуға кедергі келтіретін күш – антагонист. Күш бірліктерінің әрекетке немесе тыныштыққа қарай ішкі күштенуі болады. Агонист үшін бұл бейімділік жебемен (әрекет) немесе үлкен нүктемен (тыныштық) белгіленеді (b, 1-суретті қараңыз). Антагонист анықтама бойынша қарсы бейімділікке ие болғандықтан, оны қосымша белгілеудің қажеті жоқ. Мысалда есік әрекетке бейім. Үшінші маңызды фактор – екі күштің арасындағы тепе-теңдік. Күштер тепе-теңдіксіз болады; егер екі күш тең болса, онда бұл жағдай күш динамикасы тұрғысынан қызығушылық тудырмайды. Сондықтан бір күш екіншісінен күштірек немесе әлсіз болады. Күштірек күш плюс белгісімен, ал әлсіз күш минус белгісімен көрсетіледі (c, 1-сурет). Мысалда антагонист күштірек, себебі ол есіктің ашылуын тоқтатады. Күш динамикалық сценарийдің нәтижесі күштің ішкі бейімділігіне және күштер арасындағы тепе-теңдікке байланысты. Нәтиже агонист пен антагонисттің астындағы сызықпен көрсетіледі. Сызықта нәтиже әрекет болса жебе болады, ал нәтиже тыныштық болса үлкен нүкте болады (d, 1-сурет). Мысалда есік жабық күйде қалады; антагонист оны ашуға кедергі келтіруде сәтті болады. "Есік ашылмайды" деген сөйлемді осы беттің жоғарғы жағындағы схема арқылы күш динамикалық тұрғыдан бейнелеуге болады. Осы негізгі ұғымдарды пайдаланып, бірнеше жалпылама тұжырымдар жасауға болады. Агонист күштірек болатын күш динамикалық жағдайлар "X, Y-қа қарамастан болды" деген сияқты сөйлемдермен беріледі, ал антагонист күштірек болатын жағдайлар "X, Y арқасында болды" деген формада беріледі. Соңғысында Талми кеңейтілген себептілік деп атаған себептілік түрі көрінеді.

Күрделілігі артады

Көбірек мүмкіндіктер туындайды, тағы бір айнымалы енгізілгенде: уақыт өте келегі өзгеріс. Бұл айнымалыны, мысалы, "Желдің соғуы кітабымның беттерін қозғады" сияқты сөз тіркестері көрсетеді. Күш динамикасы тұрғысынан, жағдайды күш жағынан агонистке (беттерге) қарағанда басым антагонисттің (желдің) енуі деп сипаттауға болады, ол беттердің күштік бейімділігін тыныш күйден әрекет күйіне (қозғалысқа) өзгертеді. Күш динамикалық диаграммаларында, осы қозғалыс (уақыт өте келегі өзгеріс) антагонисттің бағытын көрсетуші жебемен бейнеленеді. Оң жақтағы 2-суреттегі диаграммалар өзгермелі антагонистті әртүрлі күштік бейімділіктері бар агонисттермен үйлестіреді. Келесі сөйлемдер осы үлгілерге мысалдар: а. Желдің соғуы кітабымның беттерін қозғады. b. Директордың келуі оқушыларды тыныштандырды. c. Бөгеттің бұзылуы судың жинақталған көлден ағып кетуіне мүмкіндік берді. d. Желдің кемігені желкенді қайықты баяулатуға мүмкіндік берді. Бұл сценарийлерде себеп-салдарлық байланыстың түрлі жақтары сипатталады. Сонымен қатар, "бір нәрсені жасауға себеп болу" және "бір нәрсені жасауға мүмкіндік беру" ұғымдары арасындағы байланыс анықталады, ол күштердің өзара әрекеттесуінің нәтижесіндегі тепе-теңдік тұрғысынан түсіндіріледі. Күштер физикалық нысандар болуы міндетті емес. Күш динамикасы психологиялық күштерге қатысты терминдерге де қолданылады, мысалы, "әсер ету" және "үрмелеу". Herbie Diana-ны тағы бір ән орындауға көндіре алмады деген сөйлемнің күштік аспектісі, бұрынғы мысал сөйлемдегі "Есік ашыла алмайды" сияқты оңай графикалық түрде бейнеленеді (және, әрине, сол диаграмма арқылы). Сонымен қатар, күштер физикалық жағынан бөлек болуы міндетті емес. Мысалы, Чет жүріп-тұрудың орнына өзін сүйрегенін көрсететін рефлексивті күш динамикалық құрылымдарды қарастыруға болады. Мұны күш динамикалық диаграммада көрсетуге болады (Четтің еркі агонист ретінде денесін – антагонистті – қозғалыста ұстайды). Осылайша, Чет бір адам болғанымен, оның еркі мен денесі жеке тұжырымдалады.

Психологиялық негіз

Күш динамикасының негізгі элементтері адам танымы үшін өте қарапайым. Дийн (1996:56) когнитивтік тұрғыдан Талми теориясының психологиялық тұрғыдан сенімді себеп-салдар теориясының керемет мысалы екенін айтты. Оның негізгі элементтері – бір дененің қолданатын күшінің (мөлшері), екі мұндай күш арасындағы тепе-теңдік және олардың өзара әрекеттесуінен туындайтын күш векторы сияқты ұғымдар. Мұндай ұғымдардың қарапайым моторлық қызметте айқын негізі бар: ми бұлшықет күшінен туындайтын күш векторын есептеуге және сыртқы әлемдегі объектіге күш қолданған кездегі ықтимал нәтижені болжауға қабілетті болуы керек. Когнитивтік лингвистика тұрғысынан, күш динамикалық тіркестер ұғымдық базалықтығына байланысты ұғымдық архетипті көрсетеді (Langacker 1999:24). Осы көзқарас бойынша, психологиялық күштерді бейнелейтін тіркестер күш динамикасы санатын физикалық саладан психологиялық салаға кеңейтуді көрсетеді.

Шектеулер мен сын

Лексикалық семантика тұрғысынан алғанда, кейбір зерттеушілер күш динамикасы түсіндірушілік қасиетке ие емес деп санайды. Мысалы, Годдард (1998:262–266) «көрнекі бейнелеу өзінің ішінде мағынаны жеткізе алмайды» деген қарсылық көтерді. (Семиотикалық тұрғыдан қарағанда, диаграмма ешқашан жеке тұрмайды; ол әрқашан нақты немесе жасырын сөздік түсіндірмелер жүйесіне тәуелді болады.) Ол Талми ұсынған себеп-салдардың сөздік анықтамасын сынға алып, оны айналмалы және түсініксіз деп мәлімдейді. Сонымен қатар, Годдард «күштің семантикалық тұрғыдан түсініксіз ұғымына» сілтеме жасауға қарсы шығады. Дегенмен, Годдардтың қарсылықтары күш динамикасы күш динамикасы ұғымдарын қолданатын құрылымдардың толық семантикалық сипаттамасы емес екендігін ескергенде, күші азаяды. Күш динамикасына қатысты тағы бір қарсылық – Годдардтың (1998:81) әртүрлі бейнелеу тәсілдерінің бір-бірімен қалай өзара әрекеттесуі керек деген сұрағын көтеруі. Когнитивтік лингвистика саласы әлі де теориялық даму кезеңінде болғандықтан, бұл мәселеге жүйелі жауап әлі берілген жоқ. Алайда, бұл көптеген когнитивтік лингвистердің білетін мәселесі. Кейбір когнитивтік лингвистер мұндай қарсылықтарға жауап ретінде когнитивтік лингвистиканың мақсаты теоремаларды дәлелдейтін формалды жүйені құру емес, тілдің когнитивтік негізін жақсырақ түсіну екенін атап көрсетті (қ. Ньюман 1996:xii). Джекендофф (1990, 1996:120–3) күш динамикасының элементтерін тұжырымдамалық семантика теориясына енгізу процесінде оның негізгі ұғымдарын қайта құруды ұсынды. Джекендоффтың пікірінше, бұл қайта құру «күш динамикалық етістіктердің синтаксисіне жақсы сәйкес келеді» (1996:121).

Негізгі дереккөздер

Талми, Леонард (2000) «Тіл мен танымдағы күш динамикасы» Талмидің «Танымдық семантикаға қарай» I томның 7-тарауы: Тұжырымдамалық құрылымдау жүйелері. Кембридж: MIT баспасы. [Бұл тарау: Талми, Леонард (1988а) «Тіл мен танымдағы күш динамикасы» «Танымдық ғылымда», 12, 1, 49–100. [Бұл мақаланың орташа деңгейде қайта жазылған нұсқасы:] Талми, Леонард (1985а) «Тіл мен ойдағы күш динамикасы» «Чикаго тілдік қоғамының аймақтық кездесулердегі еңбектерінде», 21, 293–337.

Екіншілік көздер

Ашард, Мишель (1996) «Француздық модальдар және сөйлеушінің бақылауы» Голдберг, Адель (ред.) «Тұжырымдамалық құрылым, сөз және тіл» кітабында. Стэнфорд, Калифорния: CSL&I. Бойе, Каспер (2001) «Даниялық модальді етістіктердің күш динамикалық мағынасы» «Acta Linguistica Hafniensia», 33, 19–66 кітабында. Брандт, Пер Ааге (1989) «Агонистика және модальдық және аспектуалды апаттың динамикалық талдауы: Л. Талмидің танымдық лингвистикасы туралы бірнеше ескертулер» «Semiotica», 77, 1–3, 151–162 кітабында. Брандт, Пер Ааге (1992) «Модальдық мағынаның құрылымы: динамикалық және морфогенетикалық симиолингвистикаға қатысты». Амстердам: John Benjamins. Чун, Сун Э және Дэвид А. Зубин (1990) «Корей повестволемелеріндегі тәжірибелік және агенттік құрылымдар» «Berkeley Linguistics Society 16-ның материалдары», 81–93 кітабында. Диан, Пол Д. (1992) «Көп мағыналылықтың ішкі тұжырымдамалық күрделіліктің салдары ретінде: «over» мысалы» «Eastern States Conference on Linguistics (ESCOL) 9-ның материалдары», 32–43 кітабында. Диан, Пол Д. (1996) «Джекендоффтың тұжырымдамалық семантикасы туралы» «Cognitive Linguistics», 7, 1, 35–91 кітабында. Годдард, Клифф (1998) «Семманикалық талдау: практикалық кіріспе». Нью-Йорк: Oxford University Press. (әсіресе 262–266 беттер) Джекендофф, Рей (1990) «Семманикалық құрылымдар». Кембридж, Массачусетс: MIT Press. Джекендофф, Рей (1996) «Тұжырымдамалық семантика және когнитивтік лингвистика» «Cognitive Linguistics», 7, 1, 93–129 кітабында. Джонсон, Марк (1987) «Ақылдағы дене: мағынаның, қиялдың және ақыл-ойының денелік негізі». Чикаго университеті. Лангакер, Рональд В. (1999) «Грамматика және тұжырымдамалық түсінік». «Cognitive Linguistics Research» томы 14. Берлин/Нью-Йорк: Mouton de Gruyter. Пинкер, Стивен (1997) «Ақыл қалай жұмыс істейді». Нью-Йорк: Norton. Silva, Augusto Soares da (2003) «Имдж схемалары және категориялық байланыс: португал тіліндегі «deixar» етістігінің мысалы» «Cognitive Approaches to Lexical Semantics» кітабында, Cuyckens, Dirve & Taylor (ред.), 281–322. Свитсер, Ева (1982) «Деонтикалық және эпистемиялық модальдарды біріктіру жөніндегі ұсыныс» «Berkeley Linguistics Society 8-нің жылдық жиналысының материалдары», Беркли, Калифорния: Berkeley Linguistics Society. Свитсер, Ева (1984) «Семманикалық құрылым және семантикалық өзгеріс: модальдық, қабылдау, сөйлеу әрекеттері және логикалық қатынастарды когнитивтік лингвистикалық зерттеу». Калифорния университеті, Берклидегі докторлық диссертация. Талми, Леонард (1976a) «Семманикалық себептік типтер» Шибатани (ред.) «Синтаксис және семантика (6 том): себептік құрылымдардың грамматикасы» кітабында. Нью-Йорк: Academic Press. Талми, Леонард (1981) «Күш динамикасы». «Тіл және психикалық бейнелер» конференциясында таныстырылған материалдар. 1981 жылдың мамыр айы, Калифорния университеті, Беркли. Талми, Леонард (1985b) «Күш динамикасы себептің жалпылама түрі ретінде» «Georgetown University Round Table on Languages and Linguistics» кітабында, 67–85. Ванденберг, Вим (2002) «Қозғаушы орнату құрылымдары: «жаңа» типтегі агенттік туралы күш динамикалық зерттеулер» «Leuvense Bijdragen», 90, 4, 365–390 кітабында.