Кіріспе

Панджаб музыкасы – Үндістан субконтинентінің Панджаб аймағының дәстүрлерін, пәнджаби тілімен байланысты музыканы көрсетеді. Панджаб қазіргі уақытта екі бөлікке бөлінеді: Үндістандағы Шығыс Панджаб және Пакистанның ең көп халқы бар Батыс Панджаб. Панджабта халықтық және суфи музыкасынан бастап классикалық музыкаға дейін, әсіресе Патиала гарнасына дейін әртүрлі музыкалық стильдер кездеседі. Заманауи пәнджаби музыкасында көбінесе заманауи хип-хоп және R&B үнділері қолданылады. Бұл музыка стилі Панджабта ең танымал болғанымен, бүкіл субконтинентте және Канада, Ұлыбритания, АҚШ сияқты үлкен пәнджаби диаспорасы бар аймақтарда да кең таралған.

Билер

Пенджабтың би дәстүрлері ғасырлар бойы едәуір дамыған және мағынасы өзгерген халықтық өнер түрлерінің жиынтығын білдіреді. 1947 жылғы Бөлістен кейін Пәнжаб ұлттық ерекшелікті орнатуға бағытталған мемлекет құру күш-жігерінің кезеңін бастан кешірді, бұл ескі билерді жаңартуға, фольклорландыруға және рәсімдеуге тікелей байланысты болды. Осы кезеңде бангра биі әсіресе бүкіл Пәнжаб аймағының символдық белгісі ретінде танылды, бұл аймақтың басқа да маңызды және ғасырлар бойы сақталған халық билерін көлеңкеге түсірді. Пәнжабтың бай репертуарында жұмар, самми, лудди, дандас, наchar және гиддха билері бар. Пәнжабта кең таралған билер бар, бірақ олар әлемдік аудиторияға онша таныс емес. Жұмар – кеңінен қалыптасқан пәнджаби биі, бірақ оның қойылымдары азайып, кейіннен шамадан тыс коммерциялық және сенсациялық бангра биіне қарсылық ретінде, Пәнжабтың дәстүрлі көрінісін қайта жаңғырту мақсатымен жандандырылды. Жұмар атауы «гхумардан» шыққан, ол шеңбер бойынша немесе топтап айналу арқылы орындалатын би. Оны әдетте тек ер адамдар орындайды, қозғалыстары салыстырмалы түрде баяу және жұмсақ, ал басқа пәнджаби билерімен салыстырғанда олар көбінесе «әйелдік» деп есептеледі. Би қозғалыстары үйлесімді түрде орындалады. Музыкалық сүйемелдеу әдетте дол барабанымен жасалады. Самми – Пәнжабтың Сандал Бар аймағындағы әйелдер дәстүрлі түрде орындайтын қарапайым, әйелдерге бағытталған би, ол кем дегенде XVIII ғасырдан бері бар және 1947 жылғы Бөлістен кейін жандандырылды. Гиддха – Пәнжабтың оңтүстік-шығыс аймағындағы Малва биі, ол ерлер мен әйелдердің екі түрінде де кездеседі, онда жұптар билейді, ал қалғандары айналасында тұрып, өлеңдер (болиян) оқиды.

Гурбани Сангет

Гурбани сангет (Gurmukhi: ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ), сондай-ақ Гурмат сангет (Gurmukhi: ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ) деп те аталады. Бұл музыкалық дәстүрде сикхтер шабадтарды орындайды, олардың Сатгурулары рагтарда жазған гимндер. Бұл өнерде қолданылатын аспаптар “танти садж” (сымы бар аспаптар; ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼) деп аталады. Осы аспаптардың көпшілігін сикх гурулары ойлап тапқан. Олардың қатарында: ‘Фирандия’ рабабы, саранда, жори, пакхавадж, таус және дилруба бар. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, “шабад” сөзі санскрит тіліндегі “шабда” сөзінен туындаған, ол дыбыс немесе сөз деген мағынаны білдіреді. Сикх гуруларының насихаты бани немесе Сикх Сатгуруларының жазбалары деп аталады, ол түрлі сикх кітаптарында грантхтар ретінде сақталған. Ең белгілі грантх – Сатгуру Шри Гуру Грантх Сахиб. Сатгуру Шри Гуру Грантх Сахиб – сикхтердің мәңгілік Сатгурусы ғана емес (сондықтан оған ең жоғары құрмет көрсетіледі), сонымен қатар ол өмірдің түрлі салаларына емес, рагтарға бөлінген тараулардан тұрады. Сатгуру Грантх Сахибтегі алғашқы шабад – Мул Мантар. Басқа сикх кітаптарындағы шабадтардың мысалы ретінде Дасам Грантх кітабындағы Дех Шива Вар Мохе гимнін атауға болады. Орындалатын рагтар индустандық классикалық музыкаға тән. Кейбір рагтарды сикхтер Сатгуру Шри Гуру Грантх Сахибте жаратқан, мысалы, 9-шы Сатгуру Шри Гуру Тег Бахадур Сахиб жасайған раг джайяйванти. Гхар – Сатгуру Шри Гуру Грантх Сахибте шабадтың басында қолданылатын музыкалық белгі. Ол рагиске шабадты қандай музыкалық такт (ритм) бойынша орындау керектігін көрсетеді. Басқаша айтқанда, “гхар” музыка мен поэзияны олардың метрикалық формасында байланыстырады. SGGS кітабында 17-ға дейін “гхар” түрлері кездеседі. Музыка зерттеушілері бұл терминге әртүрлі түсіндірулер береді. Бірақ, басым пікір бойынша, ол таалдың (ритмнің) бөліктерін көрсетеді. Шабадтарды жазу үшін гурмуки әрпі қолданылады. “Рагистер” – Гурмат сангетін орындайтын сикх әншілері. Рагистер үш немесе одан көп адамнан тұратын топтарды құрайды, оларға перкуссияшы, қосымша әнші және жетекші әнші кіреді. Рабабилер – Гурмат сангетінің жетекші әншілері және алғашқы рабаби Бхай Мардананың ұрпақтары. Бірінші Сатгурудан бастап рабабилер Гурмат сангетін орындаушылар болды. Алайда, Үндістан мен Пәкістанның бөлінуінен кейін рабабилер Гурмат сангетін орындай алмады, ал жауапкершілік рагистерге жүктелді.

Суфи музыкасы

Суфи музыкасы – суфи поэзиясының түрлі жанрларда орындалатын әндерін қамтиды. Көбінесе әнмен орындалатын ақындардың ішінде Баба Фарид, Бүлле Шах, Шах Хусейн, Варис Шах және Миан Мұхаммед Бакш бар.

Халықтық музыка

Пәнжабтың халық музыкасы – Пәнжабтың дәстүрлі музыкасы, ол тумба, алгоза, дхадд, сарнги, чимта сияқты дәстүрлі музыкалық аспаптарды пайдалану арқылы жасалады. Туған күнден бастап өлімге дейін, соның ішінде үйлену тойлары, мерекелер, жәрмеңкелер және діни рәсімдер сияқты әрбір жағдайға арналған халық әндерінің кең ауқымы бар. Халық музыкасы көбінесе Пәнжабтың дәстүрлі музыкасы ретінде қарастырылады және әдетте жамағаттық авторлыққа ие. Халық музыкасының бұл ерекшелігі уақыт өте келе өзгергенімен, халықтың ескі түрлері қауымдық авторлық идеяларын сақтайтын дади жанрынан басталады. Дади жанры батырлық ерліктер мен махаббат туралы әңгімелерге баса назар аударады, мысалы, Хир Ранджа мен Сахиба Мирзаның аңызға толы махаббат оқиғалары туралы көптеген жырлар осыған дәлел. Халық музыкасы Пәнжаб айманындағы өмірлік кезеңдерде де жиі қолданылады. «Дерлік барлық үйлену тойында отбасы мүшелері, достары және кәсіби халық музыканттары өткенге деген ностальгиялық сезімді білдіретін, бірақ қазіргі уақыттағы айырылыс, қуаныш, қорқыныш және үміт тақырыбын жеткізетін әртүрлі халық әндерін орындайды». Осы үйлену әндерінің көптеген мәтіндерінде әкесінің үйі махаббат пен тәрбие беру ошағы ретінде бейнеленсе, ал қайын үйі – зұлмат пен қиыншылықтар мекені ретінде суреттеледі. Сонымен қатар, тойдың әр түнімен байланысты әндер де бар, олар тойға дейін бес күн бұрын күйеу мен күйеу жігіттің денесіне сары май жағу үшін басталады. Осы әндер арқылы пәнжаби халқы дәстүрлі мәдени дәстүрлерді сақтап, үйлену тойларын «өзгертіп, тіпті жаңартып» отырады. Осы себепті халық музыкасы әлеуметтік нормаларды бұзуға көмектесетін осы араласуды одан әрі ынталандырудың құралы болып табылады.

Қысқа өлеңдер және ойын-сауық әндері

Бұларға Тәппа, Махия және Дола кіреді.

Кәсіби музыканттар мен жанрлар

Пәнджабтағы кәсіби орындаушылар қауымдастықтары, әдетте, қызмет көрсететін адамдардың төменгі әлеуметтік статусын иеленетін және жоғары сыныптардың қолдауына ие болатын, өз ішінде үйленуші этностық топтарды білдіреді. Жалпы, кәсіби музыканы жасауда ерлер басымдық танытады және «шебер-оқушы» жүйесінде тәрбиеленеді. Кәсіби музыканттар – музыкант ата-аналарынан мұрагерлік алған кәсіби мамандық иелері. Ең танымал тобы – Мирасилер, ол барлық мұрагер музыканттарды белгілеу үшін қолданылатын жалпылама кәсіби атау. Мирасилер – шежірешілер, өз руларының тарихын жаттап, олардың қасиеттерін жырлайтын жауапты тұлғалар. Мирасилер көбінесе мұсылмандар (Батыс Пәнджабта қоныстанған), «Дум» тобынан шыққан және көптеген орындаушылар қауымдастықтарын қамтиды. Олар туыстық байланыстарға, музыкалық шеберлікке және әлеуметтік-музыкалық контекстке қарай ерекшеленеді. Базигар (Гоар) халқы: Базигар орындаушылары Пәнджабтың бөліну алдындағы кезеңдегі Батыс Пәнджабтағы негізгі орнынан өз қауымдастығына тән дәстүрлерді де, аймақтың жергілікті халқына тән дәстүрлерді де алып жүрді. Алайда, олардың музыка және Пәнджабтың өнер саласына қосқан үлесіне қарамастан, оларды көршілері мен сырттан келгендер жақсы танымайды. Пәнджабтың басым ағымы оларды қоғамның «акробаттары» деп санайды. Базигар халқының бұл жағдайды түзетуге ниеті де, мүмкіндігі де жоқ. Қазіргі уақытта олар қоғамның басым ағымына көбірек сіңісіп жатыр. Олардың өнер көрсетулерінде күш, тепе-теңдік, ептілік және батылдық сияқты түрлі физикалық қабілеттер көрсетіледі. Көрсетулер әдетте үлкен мерекелер мен шараларда өткізіледі. Олар қызығушылықты арттыру және назар аудару үшін домбыраны соғудан бастайды. Дади: Пәнджаби музыкасының жанры және оны ойнайтын орындаушыларды білдіреді. Бұл баллада оқушыларының ерекше ансамблі. Халықтық дади жанры үш негізгі поэтикалық форманы қамтиды: баинт, садд және кали. Оның төрт негізгі аспектісі бар: сөз, поэзия, ән және музыка. Концерттер әдетте ауылдың сыртында, көл жағасында немесе бірнеше үлкен ағаштардың тығыз көлеңкесіндегі немесе ауылдың діни лагерьлеріндегі ашық кеңістікте өткізіледі. Халықтық дади өнерінің ерекшелігі – үздіксіз және қатаң жаттығу режимі. Көбінесе бұл дадилер мүлдем сауатсыз немесе іс жүзінде сауатсыз болады. Олар басқаларды тыңдап үйренуі керек, сондықтан олардың есте сақтау қабілеті өте жоғары болуы тиіс. Олардың киімдері әдетте жарқыраған ақ, крахмалданған тюрбандардан тұрады. Ақ түс – даналық, білім және тазалықтың символы. Тағы бір балладалық музыка стилі – Малва және Маджа аймақтарында кең таралған тумба-алгоза жанры.

Халықтық музыканың тарихы

Дхади және Дастанго топтары 1930 жылдары панджаби халық музыкасының алғашқы жазбаларын жасады. Олар көбінесе жәрмеңкеде немесе тойда орындалатындықтан, тыңдауға қолайлы салмақты балладалардың аранжировкаларын жазуды жөн көрді. Ұзақ өтпей Үндістанда дыбысты кино пайда болды, ал 1930-1950 жылдары Пәнджабтағы халық музыкасының жазбаларында фильм әндері басымдық құрды. Бұл әндер үнді және батыс аспаптарымен сүйемелденді. Үндістанның көптеген танымал актер-әншілері Пәнджабтан шықты, олардың ішінде Кундан Лал Сайгал, Нур Джахан және Шамшад Бегум бар. 1950 жылдары панджаби стиліндегі халық музыкасының коммерциялық жазбалары қолға алынды. Лал Чанд «Ямла Джатт» осы жазбалардың көрнекті орындаушыларының бірі болды. 1960 жылдары жаңа типтегі халық әндері жазыла бастады. Бұл әндердің көпшілігі ауызша берілмеген, авторсыз туындылар еді, ал көптерін заманауи әнші-күйшілер жазды, бұл Ұлыбритания мен АҚШ-тағы халық қозғалысына ұқсас жағдайды тудырды. Әндердің өзі қарапайым және панджаби тілінде болғандықтан «халықтық» деп есептелді, бірақ музыкалық сүйемелдеу мен үлгілер ауылдық музыканың орнына фильм әндерін еске түсірді. Осы стильдегі әншінің бір мысалы – Сингх Мастана, ол панджабилық ұлттық ерекшеліктерді ерекше бағалады. Тағы бір белгілі мысал – Суриндер Каур, ол ән айтуға қарсы болған сик, джат отбасында дүниеге келген, бірақ өте сәтті мансапқа қол жеткізді. 1980 жылдары қолжетімді кассета плеерлердің пайда болуы Пәнджабта тәуелсіз музыкалық лейблдардың дамуына жағдай жасады. Бұл тәуелсіз лейблдардың операциялық шығындары төмен болғандықтан, олар көбірек аймақтық музыка ұсына алды. Бұрынғы музыкадан айырмашылығы, ол музыканы панджаби етіп көрсету үшін әндерінде тек панджаби мазмұнына ие болған, бұл жаңа музыкада панджаби аспаптары мен ерекше вокалдық стиль болды. Осы стильдегі музыканттардың арасында К. С. Нарула және Чарнджит Ахужа бар. Жанрдың танымал форматы – Чамкила мен Амаржот сияқты әртістердің дуэттері.

Бханграның эволюциясы: фольк пен поп

Бхангра – панджаби ырғақтарымен үйлесетін, музыкаға негізделген танымал би. Бұл атау панджаби халқының дәстүрлі және фольклорлық билерінің бірін көрсетеді. Сондықтан бхангра музыкасында әнші мен өлеңге қарағанда, музыканың (яғни би үшін ырғақтың) өзіне басымдық беріледі. 1980 жылдардан бастап халық аспаптарынан поп музыкасына өту процесі басталды, осыдан кейін бхангра би музыкасы бүкіл әлемде танымал поп жанрына айналды, әсіресе панджаби диаспорасы арасында кең таралды.

Панджаби поп

Панджаби әндері соңғы жылдары Үндістанның бағытты ағымына, сондай-ақ Ұлыбритания мен АҚШ-қа еніп, Болливуд әндерінде де қолданыла бастады. Лондон мен Оңтүстік Азия халқының көптеп тұратын Саутхолл ауданында панжаби музыкасының танымалдылығының өсуі 1970 жылдары Ұлыбританияға Шығыс және Батыс Панжабтан көшіп келген иммигранттардың диаспорасымен байланысты болуы мүмкін. 1980 жылдары панжаби музыкасы, оның көптеген түрлері енді "бхангра" деп аталатын, дискотекаларда ойнатыла бастады. Ұлыбританиядан басқа, панжаби музыкасы АҚШ-та да танымал болды. Панжаби музыкасының танымал мәдениетке енуі жалғасып, бүгінде одан да айқын байқалады, мысалы, Ұлыбританиядағы Panjabi MC-нің "Mundian to Bach Ke" әні АҚШ-та үздік 40 әнге кірді және оны панжаби емес адамдар да кеңінен тыңдайды. Панжаби музыкасы хинди киносында да өз ізін қалдырды. Ол әдетте "панжаби тойының этномәдени символы" ретінде сипатталса, соңғы кезде "көңіл көтерудің ұлттық символы" деп аталады.

Диаспораның дамуы

Панжаби музыкасының Ұлыбритания сияқты батыс елдеріне таралған диаспорасы алғаш рет 1980 жылдары танымал болғанмен, бұл үрдіс 1990 жылдары да жалғасты. Әсіресе Ұлыбританияда панджаби музыкасы американдық және британдық эстрада музыкасымен өріліп, панджаби жастары батыстық өмір тәжірибесін мәдени түбірлерімен байланыстырды. Бұл панджаби жастарының британдық үндістер ретіндегі ерекшелігін қалыптастыруына септігін тигізді. Британ баспасөздері кейде панджаби музыкасының бағыттарына назар аударып, әсіресе Panjabi MC және Apache Indian сияқты танымал әртістердің өркендеуімен қызығушылық танытты. Алайда, панджаби музыкасының диаспорасы көбінесе Ұлыбританиядағы панджаби қауымдастықтарымен шектелген жергілікті құбылыс болып қала берді. 1990 жылдар панджаби музыкасында өндіріс стилі мен мәтін мазмұнына қатысты маңызды өзгерістерге толы болды. Осы онжылдық дәстүрлі музыканың тұрақты элементтерін сақтап, доль, тумби және алгоза сияқты аспаптарды қолданды. Бірақ 90-шы жылдарда регги және диско/клуб стиліндегі музыкалық элементтер панджаби музыкасына енгізілді. Осы онжылдық қазіргі кезде «фьюжн» деп аталатын панджаби музыкасының тууына әкелді деп есептеледі. Осы кезеңде Bally Sagoo, Sukshinder Shinda және Jazzy B сияқты көптеген белгілі панджаби әртістері мен продюсерлері эстрадалық панджаби музыкасына жол ашты. Bally Sagoo өзінің өндірісімен және ремикстерімен атаққа ие болды. Shinda өндіріс шеберлігімен және күшті доль ырғақтарын қосуымен көзге түсті, ал Jazzy B бейнесі мен өткір мәтіндері арқылы панджаби музыкасына хип-хоптың ықпалын көрсетті.

Әлемдік панджаби музыка индустриясы

Диаспоралық музыка радио, кассеталар және MTV және ETC Panjabi телеарналары арқылы Үндістанға қайта таратылды. 2000-ші жылдардағы диаспора музыкасы 1990-шы жылдардағы панджаби музыкасында болған эволюцияның көрінісі болды. Әртістер бұрын шетелде танымал және табысты музыкалық стильдер ретінде қалыптасқан стильдер мен негіздерді дамыта бастады. Панджаби және батыс мәдениеттерінің стильдерінің қосылуымен, шетелде тұратындардың музыкасында да, жеке басын қалыптастыруында да бірігу пайда болды. Клуб сахнасына танымал хинди және панджаби музыка үлгілері енгізілгендіктен, жастар «үнділік өзіндігін» қалыптастыра алады. Диаспора жастары бұл бірігуді өздерінің аралас өзіндік ерекшеліктерін қалыптастыруға пайдалана алады. Бұл өзіндік ерекшеліктерге американдық немесе британдық мәдениеттерімен қатар үнді мәдениеті де кіре алады. Бұл жаңа өзіндік ерекшелікті диаспора жастары жасаса да, ескі буын үшін осы идеялар жарамсыз, бұл екеуі арасында жік тудырады. Осы кезеңдегі әртістер мен олардың музыкасы панджаби музыкасының танымалдығына және оның Оңтүстік Азиялықтардың түнгі өмірінің қызықты және танымал бөлігіне айналуына үлкен әсер етті. Мысалы, доктор Зевс клубқа арналған музыкалық аспаптар жасады және танымал панджаби әртістерімен бірлесіп, синтездік дыбыстың деңгейін көтеріп, оны күрделендірді. Оның «Кангна» әні клуб, хип-хоп және панджаби музыка стильдерінің бірігуін көрсетеді. Панджаби MC 1990-шы жылдардың соңында «Mundian tho Bachke Rahin» хитімен танымал болды, содан бері ол осы стильде музыка шығаруын жалғастырып, Оңтүстік Азия халқының бірінші және екінші буыны арасында өте танымал. Бұл стильдер осы онжылдықта да дамып келеді. 2016 жылға қарай, Канадада панджаби музыкасы екі-үш жыл ішінде 80%-ға өсті, онда Джаз Дами сияқты панджаби халықтық хоп әртістері премьер-министр Джастин Трюдоға «үнді мәдениетін және панджаби музыкасын дамытуға, елдің музыкалық кеңістігінде панджаби музыкасының маңыздылығын түсінген көшбасшыға» қосқан үлесі үшін алғыс айтты.