Уэльс мифологиясындағы Бран Бақыттының тарихы

Кіріспе

Уэльс мифологиясындағы алып және патша (18 70)

Бран Блаженді (Bendigeidfran немесе Brân Fendigaidd, сөзбе-сөз "Балағатқа ие қарға") – Уэльс мифологиясындағы Ұлыбританияның алып және патшасы. Ол бірнеше уэльстік триадаларда кездеседі, бірақ оның ең маңызды рөлі – Мабиногидің екінші тармағында, Бранвен ферх Ллырде. Ол Ллыр мен Пенарддунның ұлы, Бранвен, Манавиддан, Нисиен және Эфнисиеннің бауыры. Уэльс тіліндегі "Brân" есімі әдетте қарға немесе қара қарға деп аударылады.

Мабиногиондағы рөлі

Ирландия патшасы Матолкх, Ұлылар аралының биік патшасы Бран Блаженныймен сөйлесу үшін және оның қарындасы Бранвеннің қолын сұрауға, осылайша екі арал арасында одақ құру үшін Харлехке жүзіп барады. Бран Матолучтың өтінішіне келіседі, бірақ Бран мен Бранвеннің туған ағасы Эфнисиен, Matholwch-тің жылқыларын қатыгездікпен қиып тастаған кезде, той қысқа болады. Матолк Бранға өлгендерді қайта тірілте алатын сиқырлы қазан түрінде өтемақы ұсынғанға дейін қатты ренжіді. Матолух пен Бранвен сыйлықтан риза болып, Ирландияға патшалық құру үшін қайта оралады. Матолк патшалығына келгеннен кейін Бранвен Гверн атты ұл туады, бірақ Эфнисиеннің қорлауы ирландтар арасында жалғасады, ақыр соңында Бранвенге жаман қарайды, оны ас үйге айдады. Өлімге ұшыраған Бран аман қалғандарға оның басын кесіп, Британияға қайтаруды айтады. Содан соң ол өзеннің арғы бетіне шығып, жасақшыларымен бірге өзеннің арғы бетіне аттанды. Матолхтың адамдары Уэльстердің табысты алға жылжуын көріп, Бранның немере інісі Гверннің патшалығын қамтамасыз ету арқылы Бранға жасалған әділетсіздікті өтейтіндерін айтты. Бранның бұл ұсынысы қанағаттандырарлық болмады, сондықтан олар оның үлкен денесін сыйдыра алатын үй салуды ұсынды. Бран Бранвеннің өтінішіне құлақ асып қана, қан төгуден қорықты. Ирландиялықтар салған үй, бірақ олар жүз сарбазды үйдің ішінде қаптарға жасырып, мейрамда секіріп шығып, жақын маңдағы уэльстікті өлтіруді тапсырды. Алайда олар үйге тексеру үшін келген Ефнисиенді ескермеді, өйткені ол қылмыс жасалғанын күткен. Ол барлық адамды жауып, қалтаға салып, бас сүйегін сыпырып тастады. Көп ұзамай үлкен той өтті, Гверн Уэльстен келген жаңа туған-туыстарын сүйіп жүрді. Ефнисиен баламен сәлемдеспегеніне наразылық білдіріп, кенеттен баласын өкшеден ұстап алып, алдымен оның басын үлкен отқа лақтырып жіберді. Бранвен ашуланып отқа секіруге тырысты, Бран оны тоқтатты, ол да өлетінін білген. Содан кейін ол әпкесін үйден шығарып, ұрыстан қорғады. Уэльстердің басымдықтары болды, бірақ ирландтар құпия қаруын - өлгендерді тірілтетін қара қазанды шығарды. Ефнисиен елдестеріне келтірген қиындықты көріп, соңғы ерлік әрекетін жасады. Ол құлаған ирландтардың денелеріне көміліп, жасырынды. Қазанға қызмет етушілер келіп, оны қақпаққа лақтырып жібергенде, ол денесін барлық бағытта жайып, қазанды талқандап, бірақ өзін құрбан етті. Ұлы шайқас кезінде Бран аяғына ауыр соққы алды, ол өлім аузында жатып, адамдарына соңғы нұсқауларын берді: "Менің басын кесіп, Лондонға алып кетіңдер. Ақырында оны Лондонның Ақ төбесінде (осы кезде Лондон мұнарасы тұрған жер деп саналады) жерлеу керек, менің басымды Францияға қарай бұраңыз. Олар Уэльске оралғанда Бранвеннің болған оқиғаларды ойлауға уақыты болды, ол сол жерде жүрегі жараланып қайтыс болды. Еркектер оны құлаған жеріне көміп, Лондонға іздеу жұмыстарын жалғастырды.

The Irish king Matholwch sails to Harlech to speak with Brân the Blessed, high king of the Island of the Mighty and to ask for the hand of his sister Branwen in marriage, thus forging an alliance between the two islands. Brân agrees to Matholwch's request, but the celebrations are cut short when Efnysien, a half brother of Brân and Branwen, brutally mutilates Matholwch's horses, angry that his permission was not sought in regard to the marriage. Matholwch is deeply offended until Brân offers him compensation in the form of a magic cauldron that can restore the dead to life. Pleased with the gift, Matholwch and Branwen sail back to Ireland to reign. Once in Matholwch's kingdom, Branwen gives birth to a son, Gwern, but Efnysien's insult continues to rankle among the Irish, and eventually Branwen is mistreated, banished to the kitchen The survivors are told by a mortally wounded Brân to cut off his head and to return it to Britain. then he positioned himself across the flow so that his troops could march across. Matholwch's men seeing the Welsh advance successfully, said they would atone for the injustice done to Branwen by ensuring the kingship of Bran's nephew Gwern. That alone did not satisfy Bran, so they offered to build him a house that would accommodate his massive body. Bran only accepted after Branwen's plea, for she feared bloodshed. The house the Irish built however was a clever trick as they hid one hundred soldiers inside bags throughout the home instructed to jump out at the feast and kill the nearest Welshman. They did not however factor in Efnysien, who arrived at the house to inspect it, obviously expecting foul play. He went around and crushed the skull of every man hidden inside a bag. Soon after the great feast took place and Gwern went around charming his new found relatives from Wales. Efnysien complained the boy had not greeted him, and then suddenly grabbed the boy by his heels and cast him head first into the huge fire. Branwen in a craze tried to leap into the fire, Bran stopped her knowing she would die too. He then protected his sister from the fight that broke out escorting her outside the house. The Welsh had the advantage until the Irish brought out their secret weapon, the black cauldron that could reanimate the dead. Efnysien seeing the great trouble he brought his country men he decided upon one last act of valour. He hid himself in the bodies of the fallen Irish. When the cauldron attendants came along and threw him in, he spread his body out in all directions, shattering the cauldron but sacrificing himself in the process. During the great fight Bran took a fatal blow to the foot, and as he lay in his deathbed he gave his men these last instructions: “Cut my head off and take it to London. Eventually you must bury it in the state on the White Hill of London (thought to be the location where the Tower of London now stands), turning my head towards France.” Ceremonially they cut off Bran's head and left Ireland. When they returned to Wales and Branwen had time to contemplate all that had happened, she died there on the spot of a broken heart. The men buried her where she fell and continued on their quest for London.

Басқа бірлестіктер

Уэльстік триадалардың айтуынша, Бранның басы қазір Ақ мұнара тұрған Лондонға көмілген. Ол жерде қала бергенде, Британия басып алудан қорғалған болар еді. Алайда, Артур патша басын қазып алып, елді тек өзінің күшімен ғана қорғай алатынын мәлімдеді. Қазіргі заманда Лондон мұнарасында қарғаларды Еомен Вардер Равенмастердің күтімінде ұстау дәстүрінің Бран туралы осы әңгімемен байланыстыруға тырысулар жасалып жатыр. Кельт тілдерінде, валлий тілінде «brân» сөзі қарғаны білдіреді, ал корн және ирланд тілдерінде «bran» – де қарға. Бірнеше ғалымдар Бран Блажен мен Артурдың кейіпкері – Киелі Гральді сақтаушы Балықшы Патшасының ұқсастығын атап өтті. Балықшы Патша алғаш рет Хритен де Тройестің 12 ғасырдағы француз романы «Персеваль, Граль тарихы» шығармасында пайда болады; оған аяғына тиген жара (Бранның жарасы аяғында болған) өлімге әкеледі, бірақ Гральдің әсерінен мистикалық қамал ішінде тірі қалады, Персевальдың оны емдеуін күтеді. Кейінірек бұл әңгімені жазған Роберт де Борон ежелгі дәуірдегі Граль тарихын баяндап, алғашқы Балықшы Патшаның аты «Брон» болғанын айтады. Сонымен қатар, Уэльс әңгімесінде Пердур, Эфрауг ұлы, Персиваль әңгімесінің бірнеше ерекшеліктері бар, кейіпкер құпия қамалға барады, бірақ онда Гральды емес, кесілген адам басын табады. Сонымен қатар, кейбір еңбектерде Гральға құлағандарды қайта тірілту күші берілген, бұл оны Бранның қазандығымен ұқсатады. Басқалары Бендигейдфранды ирланд батыры Бран мак Фебалмен теңестіреді. Джон Т. Кох мифологиялық Бендигейдфран мен б.з.б. 3 ғасырда Балқанға шабуыл жасаған кельт басшысы Бренн арасындағы бірқатар ұқсастықтарды ұсынады. Ол Бран мен Норфолк жағалауындағы Бранкастер бекінісі арасындағы байланысты болжайды, ал Рейчел Бромвич Денбигширдегі Кастелл Динас Бранның да осымен байланысты екенін айтады. Бран 12 ғасырдағы бард Синдделв Брейд Маурдың поэзиясында мақталады, онда ол «ұжымның жақсы қолбасшысы; шайқаста, жау территориясында, бәсекеде, қиын жағдайда» деп сипатталады, ал Уэльс принці Лливелин ап Груффудқа арналған жоқтау өлеңінде Бледдин Фард принцтің құлауын Лливелин Фурдың, король Артурдың және Бранның өлімімен салыстырады. Кармартеннің Қара кітабында табылған өлең Бендигейдфранның Ирландиядағы өлімі туралы айтады, сонымен қатар Гвин ап Нудд шайқаста жауынгер ретінде немесе дәстүрлі психопомп рөлінде болған деп мәлімдейді. Ллойд Александрдың «Прайден хроникалары» романдары сериясы, оның екінші бөлімі «Қара қазан» деп аталады, Уэльс мифологиясына негізделген. Диснейдің «Қара қазан» фильмі, роман сериясына негізделген, өлгендерді қайта тірілте алатын қазанды көрсетеді. Джордж Р.Р. Мартиннің «Мұз бен от әні» романында Брэндон (Бран) Старк есімді бірнеше кейіпкер бар. Олардың көптеген есімдерімен байланысты эпитеттері бар, мысалы, Брэндон Құрылысшы, Брэндон Бұзғыш, Брэндон Кеме жасаушы, Брэндон Жаққан, Брэндон Жаман және Брэндон Қызы жоқ. «Тәңірлер ойыны» телесериалы Мартиннің романдары негізінде жасалған. Романдағы Брэндон Старктардың бірі қарғалармен байланысты, ал телесериалда көгершіндермен байланысты.

According to the Welsh Triads, Brân's head was buried in London where the White Tower now stands. As long as it remained there, Britain would be safe from invasion. However, King Arthur dug up the head, declaring the country would be protected only by his great strength. There have been attempts in modern times to link the still current practice of keeping ravens at the Tower of London under the care of Yeomen Warder Ravenmaster with this story of Brân. In Celtic languages, in Welsh brân means crow, and bran is the raven in both Cornish and Irish. Several scholars have noted similarities between Brân the Blessed and the Arthurian character the Fisher King, the keeper of the Holy Grail. The Fisher King first appears in Chrétien de Troyes's 12th century French romance Perceval, the Story of the Grail; he has been dealt a mortal wound in the leg (Brân's wound was in his foot) but stays alive in his mystical castle due to the effects of the Grail, waiting to be healed by Percival. A later author who took up the story, Robert de Boron, describes the history of the Grail in ancient times, and says the first Fisher King was a man called "Bron". Additionally, the Welsh story Peredur son of Efrawg, a version of the Percival story with several striking deviations, features the hero visiting a mysterious castle, although he does not find the Grail there, but rather a severed human head. Additionally, some works attribute to the Grail the power to restore the fallen, making it somewhat similar to Brân's cauldron. Others have identified Bendigeidfran with the Irish hero Bran mac Febal. John T. Koch proposes a number of parallels between the mythological Bendigeidfran and the historical Celtic chieftain Brennus, who invaded the Balkans in the 3rd century BC. He goes on to suggest an association between Brân and Brancaster, a fort on the Norfolk coast, while Rachel Bromwich suggests that Castell Dinas Brân in Denbighshire is similarly related. Brân is praised in the poetry of 12th century bard Cynddelw Brydydd Mawr, in which he is described as "a good commander of the host; in battle, in hostile territory, in the contest, in stress", while, in his elegy for Llywelyn ap Gruffudd, Prince of Wales, Bleddyn Fardd compares the overthrow of the prince to the deaths of Llywelyn Fawr, King Arthur and Brân. A poem found in the Black Book of Carmarthen refers to Bendigeidfran's death in Ireland, claiming that Gwyn ap Nudd was present at the battle, either as a warrior or in his traditional role as a psychopomp. The novel series The Chronicles of Prydain by Lloyd Alexander, whose second installment is named The Black Cauldron, is based on Welsh mythology. The Disney film The Black Cauldron, based loosely on the novel series, features a cauldron that can bring the dead back to life. The novel series A Song of Ice and Fire by George R. R. Martin includes several characters named Brandon (Bran) Stark. Many of them have epithets commonly associated with their names, such as Brandon the Builder, Brandon the Breaker, Brandon the Shipwright, Brandon the Burner, Brandon the Bad, and Brandon the Daughterless. The television series Game of Thrones is based on the Martin novels. One of the Brandon Starks is associated with crows in the novels, and with ravens in the TV series.

Атауы

Уэльс мифологиялық мәтіндері Мабиногион 14-15 ғасырларда орта уэльс тілінде жазылған. Осының салдарынан, есімдердің жазылуында қарама-қайшылықтар бар, себебі ағылшын тіліндегі аудармалар орта уэльс орфографиясын сақтайды, ал қазіргі уэльс тіліндегі нұсқалар қазіргі уэльс орфографиясын қолданады. Орта уэльс тілінде Бран есімінің бірнеше нұсқасы болған. Қазіргі уэльс тілінде жұмсақ мутация (treiglad meddal) – Фран, бірақ орта уэльс тіліндегі құжаттарда бұл Вран немесе Уран деп көрсетілуі мүмкін (соңғысы латын тілінде U және V әрпінің бірдей болғандықтан туындаған). Мабиногионда бұл кейіпкерге көбінесе «Bendigeituran» деп аталған; яғни, «Bendigeit» (батыл немесе мақтауға лайық) епітеті қоса берілген (соңғы D әрпі уэльс тілінде T әрпіне ұқсас айтылады, ал ертерек құжаттарда T әрпімен де жазылған). Ерекшелік – оның ұлы Карадог ап Бранның тегі және Ирландиядағы жиынына жасалған бір сілтеме – Гвелд Бран, «Бранның тойы (немесе «Қарға» тойы)». Бұл тәсіл уэльс триадаларында қолданылады. Bendigeituran қазіргі уэльс тілінде «Bendigeidfrân» немесе «Brân Fendigeid» болады; Bendigeidfran Мабиногионның көптеген қазіргі уэльс адаптацияларында қолданылатын форма. Дегенмен, ертерек сілтемелерде көбінесе бұл епітет болмайды, кейіпкер Бран фаб Llŷr немесе жай ғана Бран деп аталады. Ифор Уильямс Bendigeit-ті кейінірек қосылған деп ойлады, мүмкін Мабиноги жазылған кезде қолданыстан шығып қалған сөзді алмастырған болар. Cynddelw Brydydd Mawr және Prydydd y Moch өз өлеңдерінде Brân fab Llŷr есімін әртүрлі жазылымдармен бірнеше рет атады. Алайда, Бледдин Фардд Льюэллин ап Груффудқа арналған жоқтау өлеңінде «Benigeitran» деп атайды, бұл «Bendigeit» епітетінің Бранға 13 ғасырдың соңынан бері қосылғанын көрсетеді. Батыс Пенвитте, Корнуоллда, Бран есімі Caer Bran Корнуолл дөңгелегімен және Men Scryfaмен байланысты, ол бритт тілінде RIALOBRANI CUNOVALI FILI («патшалық қарға», «Атақты көшбасшының» ұлы) деп жазылған, бұл жергілікті көшбасшының Синфаульдің ұлы, атақты батырдың есімін тасығандығын көрсетеді.

The Welsh mythological texts of the Mabinogion were recorded between the 14th and 15th centuries in Middle Welsh. As a result, there are discrepancies regarding the spelling of names, because English translations maintain Middle Welsh orthography whereas Modern Welsh versions use Modern Welsh orthography. In Middle Welsh, there was some variation on the name Brân. In modern Welsh, the treiglad meddal (soft mutation) is Frân, but in Middle Welsh documents, this might be rendered as Vran or Uran (the latter arising because U and V represented the same letter in Latin). In the Mabinogion, the character is referred to virtually exclusively as "Bendigeituran"; that is, with the epithet "Bendigeit" (blessed or praiseworthy) attached (a terminal D is pronounced similarly to T in Welsh, and in early documents was also spelt with T). The only exceptions are in the patronymic of his son Caradog ap Brân and a single reference to his gathering in Ireland as Gwledd Brân, "The feast of Brân (or 'Crow')". This usage is followed in the Welsh Triads. Bendigeituran becomes "Bendigeidfrân" or "Brân Fendigeid" in Modern Welsh; Bendigeidfran is the form used in many Modern Welsh adaptations of the Mabinogion. However, earlier references generally do not include the epithet, instead calling the character Brân fab Llŷr or simply Brân. Ifor Williams thought Bendigeit was a late addition, perhaps a replacement for a word that had become obsolete by the time the Mabinogi was recorded. while Cynddelw Brydydd Mawr and Prydydd y Moch mention Brân fab Llŷr several times in their poetry, under different spellings. However, Bleddyn Fardd refers to "Benigeitran" in his elegy for Llywelyn ap Gruffudd, demonstrating that the epithet "Bendigeit" had been attached to Brân since the late 13th century. In West Penwith, Cornwall, the name Bran is associated with Caer Bran a Cornish Round and the Men Scryfa which records a Brittonic RIALOBRANI CUNOVALI FILI ('royal raven' son of 'Famous Leader') suggesting a local leader carried the name of the famous hero, the son of a Cynfawl.