Кіріспе

Германдық генерал, Берлин қорғаныс аймағының соңғы қолбасшысы (1891–1955)

Гельмут Отто Людвиг Вайдлинг (2 қараша 1891 – 17 қараша 1955) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Германия генералы. Берлин шайқасы барысында Берлин қорғаныс аймағының соңғы қолбасшысы болды, қаланы совет әскерлерінен қорғауға жетекшілік етті және Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталуға аздай қалғанда капитуляциялады.

Әскери мансап

1891 жылы Халберштадт қаласында дүниеге келген Вейдлинг 1911 жылы әскерге қабылданды және Бірінші дүниежүзілік соғыста лейтенант болып қызмет етті. Соғыстан кейін ол Веймар Республикасының қысқартылған армиясында қалып қойды. Артиллерия офицері ретінде Польшаға басып кіруге, Франция шайқасына және Барбаросса операциясының бастапқы кезеңдерінде Кеңес Одағына басып кіруге қатысты. 1942 жылдың қаңтар айында, әлі де Шығыс майданында болғанда, Вейдлинг 86-шы жаяу әскер дивизиясының командирі болып тағайындалды.

Корпус командирі

1943 жылдың 15 қазанында Вейдлинг XLI танк корпусының командирі болды және 1944 жылдың 19 маусымынан 1 шілдесіне дейінгі қысқа үзіліс есептелмегенде, 1945 жылдың 10 сәуіріне дейін осы лауазымды сақтап тұрды. Осы үзіліс кезінде генерал-лейтенант Эдмунд Хоффмайстер советтік Багратион операциясының бастапқы кезеңдерінде басқаруды өз қолына алды. Хоффмайстер Германияның 9-армиясының көп бөлігі, XLI танк корпусымен бірге Бобруйск шабуылы кезінде қоршауға түскенде командирлік міндетін атқарды. Вейдлинг командирлік еткен кезде XLI танк корпусы соғыс кезінде Кеңес Одағында Вермахт жасаған қырқыстарға жауапты болды. 50 мыңға дейін азаматтарға қасақана түрде тиф жұқтырылды және олар Қызыл Армия күштерінің жолында, Паричи (Беларусь) ауданындағы "тиф лагеріне" орналастырылды, бұл Қызыл Армия сарбаздары арасында тифтің кең тарауына себеп болады деген үмітпен жасалды. Бұл туралы 65-ші советтік армияның командирі, генерал Павел Батов, Берлин шайқасында сол корпустың қарсы тұрғанын көргенде бірнеше айдан кейін айтты. XLI танк корпусы неміс 4-армиясының құрамына қайта құрылды. Генерал Фридрих Хоссбах басқаратын 4-армияға Шығыс Пруссияның шекарасын ұстау міндеті жүктелді. 1945 жылдың 10 сәуірінде Вейдлинг командирліктен босатылды. Одан кейін ол LVI танк корпусының командирі болып тағайындалды. LVI танк корпусы Готтард Хайнрихидің Висла армия тобының құрамына кірді. Осы корпустың командирі ретінде Вейдлинг Берлин шайқасына қатыса бастады. 1945 жылдың 16 сәуірінде Вейдлинг Одер-Найссе шайқасының бір бөлігі болған Зеелов биіктіктері шайқасына қатысуға дайындалды. Вейдлингтің LVI танк корпусы орталықта орналасқан, сол жағында CI армия корпусы және оң жағында XI SS танк корпусымен қапталдан қоршалған еді. Үш корпус та Одер өзенінің үстіндегі биіктіктерді қорғаған генерал Теодор Буссе басқаратын 9-армияның құрамына кірді. Үш корпус та жақсы қорғаныс позициясында болғанымен, олардың танктері жетіспеді. Вейдлингтің командирі Хайнрихи күнінің басында бұл тапшылықты мойындады, өйткені Гитлер Висла армия тобынан үш танк дивизиясын жаңадан тағайындалған фельдмаршал Фердинанд Шёрнердің басқаруына беруге бұйрық берген. Берлин шайқасының ортасында Гитлер жастарының басшысы Артур Аксман Вейдлингтің штабына келіп, Гитлер жастарының жастары соғысуға дайын екенін және қазірдің өзінде 56-шы тылдың жолдарында күзетшілікке тұрғанын айтты. Вейдлинг осы жасөспірімдерді шайқасқа жіберудің бекерлік екенін айтты. Ол Аксманға бұл "қаулыға жеткен себеп үшін балаларды құрбан ету" екенін түсіндірді. Аксман оларды шайқастан шығармады. 19 сәуірде Шёрнердің Орталық армия тобы құлағаннан кейін Вейдлинг корпусы Берлинге батысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Неміс күштерінің Зеелов биіктіктерінен 19 және 20 сәуірде шегінуі майдан желісін қалдырмады.

Берлин қорғаныс аймағының қолбасшысы

22 сәуірде Гитлер, Кеңес әскерінің алға жылжуына байланысты Вайдлингтің шегінгендігі туралы хабар алғаннан кейін, оны атып тастауға бұйрық берді. Бірақ Вайдлинг шындығында шегінбеген еді, және ол түсініспеушілікті түсіндіру үшін Фюрер бункеріне келгеннен кейін, үкім күшін жойды. 23 сәуірде Гитлер Вайдлингті Берлин қорғаныс аймағының қолбасшысы етіп тағайындады. Вайдлинг генерал-лейтенант Гельмут Рейманн, полковник Эрнст Каэтер және тіпті Гитлердің өзінің орнына келді. Рейманн бұл лауазымды наурыз айынан бері ғана атқарып келген болатын. Вайдлингке қаланың қорғанысы үшін шамамен 45 000 сарбаздық бірнеше әлсіреген неміс армиясы мен Ваффен-СС дивизиялары қарасты. Бұл дивизиялар полиция күштерімен, міндетті Гитлер жастарымен және 40 000 адамнан тұратын Фольксштурм (халықтық милиция) жасақтарымен толықтырылды. Орталық үкіметтік ауданның қолбасшысы – СС бригадафюрері Вильгельм Мохнке. Мохнке Гитлердің тағайындауымен осы лауазымға келді және тікелей бағынысында 2000-нан астам сарбаз болды. Оның негізгі құрамы – Гитлерді күзетуге бекітілген Лейбштандарте Адольф Гитлер (ЛССАХ) СС батальонының 800 адамы. Кеңес әскерінің басшылығы Берлиндегі қорғаушылардың санын кейіннен 180 000 деп бағалады, бірақ бұл олар ұстаған неміс тұтқындарының санына негізделген. Тұтқындардың арасында қарусыз, форма киген адамдар да болды, мысалы, теміржол қызметкерлері мен Рейхс-Лейб-Сервис (Reichsarbeitsdienst) мүшелері. Вайдлинг қорғанысты "А" әрпінен басталып "H" әрпіне дейін белгіленген сегіз секторға бөлді. Әр секторды полковник немесе генерал басқарды, бірақ көптеген полковниктер мен генералдардың жауынгерлік тәжірибесі болмады. Қаланың батысында 20-шы танк-гренадерлік дивизия орналасқан. Солтүстікте – 9-шы парашютшілер дивизиясы, солтүстік-шығыста – Мюнхенберг танк дивизиясы. Қаланың оңтүстік-шығысында және Темпельхоф әуежайының шығысында, негізінен шетелдік еріктілерден құралған SS Nordland танк-гренадерлік дивизиясы орналасқан. Вайдлингтің резерві – 18-ші танк-гренадерлік дивизиясы Берлиннің орталық ауданында дислокацияланған.

Бендлер блогының бас кеңсесі

26 сәуірдің шамасында Вайдлинг операциялық база ретінде Бендлерштрасседегі ескі армия штабын, Бендлерблокты таңдады. Бұл орын жақсы жабдықталған бомбалаудан қорғаныш үйлерімен қамтамасыз етілген және Рейх канцеляриясына жақын орналасқан. Бендлерблоктың тереңдігінде Вайдлингтің штабы күндіз ме, түн ме екенін білмейтін. 26 сәуірде түскі уақытта Вайдлинг полковник Ханс Оскар Вёлерманды қызметтен босатып, генерал-майор Вернер Муммерт Мюнхенберг танк дивизиясының командирі қызметіне қайта тағайындалды. Кейін сол күні кешке Вайдлинг Гитлерге Берлиннен қашып шығу жоспарының толық мәліметтерін ұсынды. Вайдлинг сөзін аяқтаған соң, Гитлер басын шайқап: "Сіздің ұсынысыңыз толығымен дұрыс. Бірақ бұл неге керек? Мен орманды аралап кетуге ниетім жоқ. Мен осы жерде қаламын және әскерімнің алдында қаза табамын. Ал сіз өз қорғаныңызды жалғастырыңыз" деді. 27 сәуір күнінің соңына қарай Берлиннің толық қоршауы аяқталды. Кеңес ақпарат бюросы 1-ші Белорусь майданының совет әскерлері Берлин төңірегіндегі неміс қорғанысын бұзып, шығыстан және оңтүстіктен жақындасып, Берлин мен Потсдамның солтүстік-батысында кездескенін, ал 1-ші Белорусь майданының әскерлері Гартенштадт, Сименштадт және шығыс Берлиндегі Гёрлиц теміржол станциясын басып алғанын хабарлады. Вайдлинг Берлиндегі неміс қорғанысының соңғы шебінің көп бөлігін Гитлер жастары құрағанын білгенде, Артур Аксманға қаладағы Гитлер жастарының жауынгерлік бөлімдерін таратуға бұйрық берді. Алайда, дау-дамазда оның бұйрығы орындалмады.

Кеңестер алға жылжуы

29 сәуірде Кеңес Ақпарат бюросы 1-Белоруссия майданының әскерлері Берлин көшелерін тазалауды жалғастырғанын, Шарлоттенбургтің солтүстік-батыс бөлігін Бисмарк көшесіне дейін, Моабиттің батыс жартысын және Шенебергтің шығыс бөлігін басып алғанын хабарлады. 1-Украина майданының кеңес әскерлері солтүстік және батыс Берлинде Фридэнау мен Грюневальдты басып алды. 29 сәуірдің кешінде Вейдлингтің штабы Бендлерблоктағы фронт желісінен бірнеше метр қашықтықта болды. Вейдлинг дивизия командирлерімен генерал Уолтер Венктің 12-ші армиясымен оңтүстік-батысқа қарай байланысу мүмкіндігін талқылады. Венктің алғы шебі Потсдамға жақын Швиловзее көлінің жағасындағы Ферх ауылына жетті. Жарылыс келесі күні сағат 22:00-де бастау жоспарланды. 30 сәуірде Кеңес Ақпарат бюросы 1-Белоруссия майданының кеңес әскерлері Моабит, Анхалтер теміржол станциясы, Берлиннің солтүстігіндегі Иоахимсталь, Нейкёльн, Мариенвердер және Либенвальде қалаларын басып алғанын хабарлады. 1-Украина майданының әскерлері Вильмерсдорфтың оңтүстік бөлігін, Хоэнцоллерндаммды және Халенси теміржол станциясын басып алды.

Фюрер бункері

30 сәуірдің таңертеңгісінде, кеңес әскері бункерге 500 метрден аз қашықтықта болғанда, Гитлер Вайдлингпен кездесті, ол Берлин гарнизонының сол түні оқ-дәрісі таусылуы мүмкін екенін хабарлады. Вайдлинг Гитлерден қашып кетуге рұқсат сұрады, бұл өтінішін ол бұрын да сәттіліксіз көтеріпті. Гитлер бірден жауап бермеді, ал Вайдлинг Бендлерблоктағы штаб-пәтеріне қайтып оралды, онда шамамен сағат 13:00-де сол түні қашып кетуге тырысуға рұқсат алды. Гитлер мен Браунның өзіне-өзі қол жұмсауынан кейін Вайдлинг Фюрербункерге жетіп, Жозеф Геббельс, рейхслейтер Мартин Борман және генерал Ханс Кребспен кездесті. Олар оны Гитлердің бөлмесіне алып барды, онда олар өзіне-өзі қол жұмсаған еді. Олар оған олардың денелері өртеліп, Рейх канцеляриясының бағындағы оқтан пайда болған шұңқырға жерленгенін айтты. Вайдлинг бұл жаңалықты ешкімге жеткізбеуге ант беруге мәжбүр болды. Сыртқы әлемдегі жалғыз адам – Иосиф Сталин. Сол түні соғысты тоқтату туралы келісімге келуге тырысатын еді, ал генерал Кребс бұл туралы кеңес қолбасшысына хабарлап, Кремльге жеткізуі керек еді. Вайдлинг көп ұзамай Бендлерблоктағы штаб-пәтеріндегі өзінің азаматтық штаб бастығы полковник Ханс Рефиорға қоңырау шалды. Вайдлинг оған не болғанын айта алмайтынын, бірақ оның штабының бірнеше мүшелері, соның ішінде әскери штаб бастығы полковник Теодор фон Дафвинг дереу оған қосылуы керек екенін айтты. 1 мамырда Геббельс жіберген Кребс пен кеңес генерал-лейтенанты Василий Чуйковтың кездесуі келісімге келмей аяқталды. Гитлердің жеке хатшысы Траудл Юнге айтуынша, Кребс бункер кешеніне "құрысқан, шаршаған" күйде оралды. Берлиннің капитуляциясы Геббельстің өзіне-өзі қол жұмсауына дейін кешіктірілді, содан кейін кеңестермен келіссөздер жүргізу Вайдлингке жүктелді.

Чуйковқа берілу

2 мамырда Вейдлинг штаб бастығы Теодор фон Дуфвингке Чуйковпен кездесуді ұйымдастырды. Вейдлинг Гитлер мен Геббельстің өзіне-өзі қол жұмсағандары туралы советтік тарапқа хабарлады, ал Чуйков толық капитуляцияны талап етті. Чуйков пен Василий Соколовскийдің нұсқауымен Вейдлинг бас тарту туралы бұйрығын жазбаша түрінде берді. Вейдлинг жазған құжатта былай делінген:

Вейдлинг пен Чуйковтың кездесуі 1945 жылғы 2 мамырда сағат 8:23-те аяқталды.

Соғыстан кейінгі

Кеңес әскерлері Вейдлингті тұтқындап, Кеңес Одағына әкетті. Алғашқыда ол Мәскеудегі Бутырка және Лефортово түрмелерінде қамауда ұсталды. 1952 жылғы 27 ақпанда Кеңес Одағы Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны оккупацияланған Кеңес Одағында жасаған соғыс қылмыстары үшін 25 жылға бас бостандығынан айырды. Вейдлинг 1955 жылғы 17 қарашада Владимирде КГБ күзетінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол түрме зиратында белгісіз қабірге жерленді. 1996 жылғы 16 сәуірде Ресей Федерациясы Бас әскери прокуратурасы Вейдлингті ақтауға жатпайды деп мәлімдеді.