Кіріспе

Ирландия мифологиясындағы табиғаттан тыс нәсіл – Фомриандар немесе Фомори (қазіргі Фомхорай / Fomóraigh) – ирланд мифологиясындағы табиғаттан тыс нәсіл, олар көбінесе жауырысқан және құбыжықтар ретінде бейнеленеді. Алғашқыда олар теңіздің немесе жердің түбінен келген делінген. Кейіннен олар теңіз қарақшылары мен алыптар ретінде суреттелді. Олар Ирландияның алғашқы қоныс аударушыларының жаулары және ирланд мифологиясындағы басқа табиғаттан тыс нәсіл – Туатха Де Дананның қарсыластары; бірақ екі нәсілдің де кейбір мүшелері ұрпақтар берген. Туатха Де Маг Туирд шайқасында Фомриандарды жеңіп шықты. Бұл басқа да үнді-еуропалық мифтердегі құдайлар арасындағы соғысқа ұқсас, мысалы, норвеж мифологиясындағы Æsir және Vanir, ал грек мифологиясындағы Олимпиадалықтар мен Титан. Бір теория бойынша, Фомриандар – табиғаттың жабайы немесе құрту күштерін бейнелейтін табиғаттан тыс жандар; хаос, қараңғылық, өлім, оба және құрғақшылықтың символы.

Атауы

Ежелгі және орта ирланд тілдерінде бұл тайпаны әдетте Fomóire немесе Fomóiri (көпше түрі) деп атайды, ал жеке мүшелерін Fomóir (бірлік) деп атайды. Орта ирланд тілінде олар Fomóraiġ (көпше түрі) және Fomórach (бірлік) деп аталады. Бұл қазіргі ирланд тілінде Fomhóraigh/Fomóraigh (көпше түрі) және Fomhórach (бірлік) деп жазылады. Олардың аты Лебор Бретаньх еңбегінде Мюриди деп латыншаланған. Ағылшын тілінде олар фомориандар, фомори немесе фомор деп аталады. Атаудың этимологиясы пікірталас тудырады. Бірінші бөлігі көне ирланд тіліндегі fo сөзімен байланысты, ол «астында», «төменде», «астыңғы» және т.б. мағыналарын білдіреді. Екінші бөлігінің мағынасы белгісіз. Бір болжам бойынша, ол көне ирланд тіліндегі mur (теңіз) сөзінен шыққан, сондықтан атау «теңіз астындағылар» дегенді білдіреді. Бұл түсіндірмені ортағасырлық кейбір ирланд жазушылары келтірген. Тағы бір болжам бойынша, ол mór (үлкен/ірі) сөзінен шыққан және «үлкен жер астындағылар», «жер асты алптары» немесе «астыңғы алптар» дегенді білдіреді. Үшінші ұсыныс, ғалымдар арасында көбірек қолдауға ие, ол Морриган есімінде кездесетін жын немесе әуес үшін болжамдық көне ирланд терминінен шыққан, және ол «nightmare» (қорқынышты түс) сөзінің түбірі болып табылатын, архаикалық ағылшын сөзі «mare»-мен (әйғыр) туыс. Осылайша, бұл атау «жер астындағы жын/әуестер» дегенді білдіреді.

Сипаттама

Бастапқыда фоморлықтар су астында және жердің төменгі аймақтарында мекендейтін зұлым рухтар ретінде есептелді. Кейін Немед пен оның ізбасарлары келді. Партолон халқының қазасынан кейін Ирландия отыз жыл бойы бос жатқан еді, бірақ Немед пен оның серіктері келген кезде фоморлықтармен кездесті. Осы тұста, Сеитинн фоморлықтардың Таяу Шығыстан келген теңізшілер, Нұхтың ұлы Хамның ұрпақтары екендігі туралы тағы бір дерек береді. Немед оларды бірнеше шайқаста жеңіп, олардың патшалары Ганн мен Сенганнды өлтірді, бірақ екі жаңа фомор басшысы пайда болды: Конанд, Фейбардың ұлы, Донегал графтығындағы Тори аралындағы Конанд мұнарасында тұрған, және Морк, Деланың ұлы (Фир Болгтың бірінші буыны да Деланың ұлдары екендігі айтылады). Немед қайтыс болғаннан кейін Конанд пен Морк оның халқын құл етіп, ауыр салық талап етті: балаларының үштен екісі, астық және мал. Немедтің ұлы Фергус Летдерг алпыс мыңдық әскер жинап, оларға қарсы көтеріліп, Конанд мұнарасын қиратты, бірақ Морк оларға үлкен флотпен шабуыл жасады, екі тараптан да зор құрбандық болды. Теңіз көтеріліп, аман қалғандардың көпшілігін суға батырды. Немедтің отыз адамы бір кемеге мініп, әлемнің түкпір-түкпіріне тарап кетті. Келесі шабуылды Фир Болг жасады, бірақ олар фоморлықтармен кездеспеді. Содан кейін Туатха Де Дананн келді, олар гойдельдік ирландтардың құдайлары саналды, Маг Туирдің бірінші шайқасында Фир Болгты жеңіп, Ирландияны иеленді. Олардың патшасы Нуада Эйргетлам шайқаста бір қолын жоғалтқандықтан және денесі толық болмағандықтан, Ирландиядағы олардың алғашқы патшасы жартылай фоморлық Брес болды. Ол Туатха Де Дананнның Эриу мен фоморлық ханзада Элатаның одағынан туған еді. Елата мен Брес екеуі де өте әдемі деп сипатталған. Алайда Брес жаман патша болып шықты, ол Туатха Де-ні құл ретінде жұмыс істеуге және фоморлықтарға салық төлеуге мәжбүр етті. Патшалық міндеттерін орындамағаны үшін оны мазақтап, билігінен айырылды. Нуаданың қолы күміспен ауыстырылғаннан кейін патшалық мәртебесі қайта орнатылды, бірақ Туатха Де-нің фоморлықтар тарапынан қысымшылығы жалғасты. Брес әкесі Элатаға қашып барып, оның көмегін сұрап, патшалық билікті қайтаруға тырысты. Элата оған қарсылық көрсетті, өйткені ол әділ жолмен сақтай алмаған нәрсені жалған жолмен алуға тырыспауы керек еді. Брес оның орнына Тори аралында тұратын, соғысқа бейім фомор басшысы Балорға жүгінді және әскер жинады. Туатха Де Дананн да соғысқа дайындалды, оның басшысы тағы бір жарты фоморлық Луг болды. Оның әкесі Туатха Де-нің Сиан, ал анасы Балордың қызы Этниу болды. Бұл ертедегі мәтіндерде династиялық неке ретінде көрсетілген, бірақ фольклор грек мифологиясындағы Персей туралы әңгімені еске түсіретін, көбірек толықтырылған әңгімені сақтайды. Балор өзінің немересі оны өлтіретінін білгендіктен, Этниуді адамдардан аулақ ұстау үшін әйнек мұнараға қамап қойды. Бірақ ол Сианның сиқырлы сиырын ұрлағанда, Сиан Бирог атты друиданың көмегімен мұнараға кіріп, оны азғырып алды. Ол үштікке ие болды, бірақ Балор оларды суға батыруға бұйырды. Екі сәби қайтыс болды немесе алғашқы итбалықтарға айналды, бірақ Бирог біреуін, Лугты құтқарып, Мананнан мен Тайльтиуге асырап берді. Ересекте Луг Нуаданың сарайына барлық өнерді меңгергендіктен кірді және оған әскерге басшылық етуге рұхсат берілді. Маг Туирдтің екінші шайқасы Балордың қол астындағы фоморлықтар мен Лугтың қол астындағы Туатха Де арасында болды. Екі әскер шайқас алаңында кездескенде, қатал фоморлықтарға шабуыл жасау - жартасқа бас ұру, қолды жылан ұясына салу немесе отқа қарағандай болды. Балор Нуаданы өзінің зұлым, улы көзімен өлтірді, ол қарағанның бәрін өлтірді. Луг әкесіне қарсы тұрды, бірақ ол көзін ашқанда Луг шүмекті атып, оның көзін басынан шығарып, артында тұрған фоморлық әскерге қиындықтар тудырды. Балордың қазасынан кейін фоморлықтар жеңіліп, теңізге айдалып кетті. Нениустың Historia Britonum-ның ирланд нұсқасына сәйкес, фоморлықтар теңізшілер ретінде сипатталған, оларды Туатха Де Дананн теңізге жақын мұнараға тығып қойған. Содан кейін ирландтар немесе Немедтің басқа ұрпақтары Фергус қызыл жағымен жетекшілік етіп, барлық фоморлықтарды теңізге итеріп жіберді, бір кемеден басқа тірі қалған жоқ.

Ку Хулайннның тәрбиеленуі

Фоморлықтар Ку Хулайнн заманында әлі де болды. Орта ғасырлық ирландиялық "Ку Хулайнннің оқуы" ертегісінде, Ричард Типпердің Британ кітапханасындағы Эгертон MS 106 нұсқасы ретінде сақталған, былай делінген: Содан кейін олар бір-бірінен ажырасып, Ку Хулайнн үлкен теңізге қарады. Ол онда өзіне ең жақын жағада үлкен жиынды көрді, атап айтқанда, жүз ер және жүз әйел, портың және жағалаудың арасында отырған, олардың арасында әдемі, сүйкімді және көркем қыз, әлемдегі әйелдердің ең танымал қызы, және олар сол қыздың төңірегінде жылап, аза тұтып жатыр. Ку Хулайнн сол жерге келіп, оларға сәлем берді. "Сендердің қайғыларың не?" - деді Ку Хулайнн. Қыз жауап берді: "Бұл Фоморлықтардың осы елден әр жеті жыл сайын алып жүретін патшалық салық, атап айтқанда, патшаның тұңғыш ұлдары. Осы жолы мен сол салық ретінде баруға тиіспін, себебі мен патшаның ең жақын баласымын." "Бұл салықты алуға қанша адам келеді?" - деді Ку Хулайнн. "Фоморлық Алатромның үш ұлы, олардың есімдері Даб, Мелл және Дуброс", - деп жауап берді ол. Олар бұл әңгімелерді аяқтағаннан кейін көп ұзамай, күшті жабдықталған, үлкен кеме толқындармен жақындап келе жатқанын көрді. Қыздың халқы кеменің келе жатқанын көргенде, барлығы одан қашып кетті, Ку Хулайнннан басқа ешкім оның жанында қалмады. Кеме мынандай болды: жалғыз жауынгер, қараңғы, мұңды, зұлым, сол жақсы кеменің артында тұрған, ол қатал және жаман тағдырмен күліп, оның ішектері мен қарны оның тамағы арқылы көрінетіндей. "Бұл үлкен адамның неліктен осылай қуанғаны?" - деді Ку Хулайнн. "Себебі, - деді қыз, - ол сені осы жылы оның салықтарына қосуды, басқа жылдарға қарағанда жақсы деп санайды." "Менің не болатынын білсе, ол мақтанғаны жөн емес еді", - деді Ку Хулайнн. Содан кейін үлкен адам жағаға келді, оларды ұстап алу үшін, Ку Хулайннды патшалық салықтарының алдында ұстап алу үшін ұзын, жіңішке, ереуілді қолын созды. Сәтке дейін Ку Хулайнн оң қолын көтеріп, қылышын шығарды, үлкен адамға соққы берді және оның басын кесіп тастады, осылайша Ку Хулайнн оқуын аяқтағаннан кейін құлаған бірінші адам ол болды. Содан кейін қалған екеуі де оның қасына құлады, мойын-мойынға. Кейінірек, кез келген қоныстанған қарақшылар немесе теңізден шабуыл жасаушылар Фоморлықтар деп аталды, ал сөздің бастапқы мағынасы ұмытылды.

Жалпы көздер

"fomóir", Ирланд тілінің электрондық сөздігі. 2009 жылдың 1 қарашасында алынды. Мейер, Куно. Über die älteste irische Dichtung II. Ритмикалық аллитерациялық ұйқассыз строфалар. Корольдік Пруссия ғылым академиясының еңбектері. Берлин, 1914 жыл. Рис, Джон. Келттердің ежелгі дінімен мысалдармен көрсетілген діннің пайда болуы және дамуы туралы лекциялар. Лондон және Эдинбург, 1888 жыл. 490 бет. Сюэстедт, Мари Луиза. Келттердің құдайлары мен батырлары. Лондон, 1949 жыл. Сюэстедттың "Dieux et héros des Celtes" еңбегінің Майлз Диллон жасаған аудармасы. Париж, 1940 жыл. Стокс, Уитли. "Мойтура шайқасының екіншісі". Revue Celtique 12 (1891): 52–130, 306–08. Стокс, Уитли (ред. және аудар.). "Кухулиннің оқуы". Revue Celtique 29 (1908). 109–47 беттер. Баспа және аударма CELT-тен қолжетімді. Турнейсен, Рудольф. Ирландиялық батырлар және корольдік сагалар XVII ғасырға дейін. Екі томдық. Халле: Макс Нимейер, 1921 жыл.