Кіріспе

Мунстердің аңыз патшасы, Ирландия

Cú Roí mac Dáire (Cú Ruí, Cú Raoi) – ирланд мифологиясының Ольстер циклында Мунстердің патшасы. Ол көбінесе адамнан артық қабілеттері бар, сиқырлы күштерге ие және жасанды кейіп тану шебері ретінде бейнеленеді. Оның аты, шамасы, «даланың/айдынның иті» немесе одан да нақтырақ айтқанда «жауынгерлік даланың иті» дегенді білдіреді. Ол Dáire mac Dedad (немесе Dáire Doimthech) ұлы, сондықтан ол Clanna Dedad руына жатады. Дегенмен, T. F. O'Rahilly мұны жасалма деп санайды, «Cú Roí мен Dáire ең соңында бір адам» деп мәлімдейді. Көбінесе сырттан келген тұлға болса да, мысалы, араласушы немесе төреші рөлінде, Cú Roí көптеген ортағасырлық ирланд мәтіндерінде кездеседі, оның ішінде Forfess Fer Fálgae, Amra Con Roi, Brinna Ferchertne, Aided Chon Roi (бірнеше нұсқада), Fled Bricrenn, Mesca Ulad және Táin Bó Cúailnge. Ертедегі ирланд әңгімелерінде Aided Chon Roí, Echtra Chon Roí (A тізімі), Orgain Chathrach Chon Roí және Cathbúada Con Roí (B тізімі) сияқты атаулар кездеседі, бірақ осы әңгімелердің тек біріншісі ғана қандай да бір түрінде сақталған. Көптеген әңгімелер оның және Ольстер батыры Cú Chulainn арасындағы алауыздық туралы айтады, ол соңында оны өлтіреді.

Брайкреннен қашып кетті

Ку Рои 8-ғасырдағы "Брикриу мейрамы" (Fled Bricrenn) ертегісінде маңызды рөл атқарады. Алдамшы Брикриу Ку Кулайн, Коналл Чернах және Лоегаир Будах батырларын тойда чемпионның үлесі үшін бәсекеге шақырады, ал Ку Рои олардың арасында төрелік ететіндердің бірі. Барлық басқа судьялар сияқты ол Ку Хулайнды таңдайды, бірақ Коналл мен Лёгер оның үкімін қабылдаудан бас тартады. Үш батыр Ольстерге оралғанда, Ку Рои олардың әрқайсысына қорқынышты шалақ (бахлах) кейпінде пайда болады және оларды өзін басып алуға шақырады, содан кейін оған оралып, оларды басып алуға рұхсат етуді талап етеді. Тек Ку Кулайн ғана батыл және ар-намысты болып, шалақтың балтасына бас иеді. Сондықтан ол чемпион деп жарияланды. Бұл оқиға Артур әдебиетіндегі көптеген кейінгі туындыларда кездесетін "бас кесу ойыны" мотивімен байланысты, ең белгілісі – 14 ғасырғы ағылшын поэмасы "Сэр Гавен және Жасыл рыцарь", бірақ Диу Крон және "Ла Муле без тормоз" шығармаларында, Ку Рой сияқты айналмалы бекініс суреттелген, олармен тығыз байланыс бар.

Мунремар мен Ку Рои шайқасы

Cú Roí "Comlond Munremair & Con Roi" ("Мунремар және Cú Roí шайқасы") атты қосымша әңгімеде кездеседі. Cú Roí Коннахт әскеріне жасақ жіберген, бірақ Ольстер мен Коннахт арасындағы соңғы қақтығыстарға жеке қатыспаған. Ол Ольстер батыры Мунремар мак Герггинннің (әдеби мағынасы "Қысқабас ұлы") Cú Chulainn-ға Коннахт әскерімен күресуге көмектесуге келгенін естігенде араласады. Ол армиядағы ешбір батырдың Мунремарға қарсы тұра алмайтынына сенгендіктен, "өз халқының" (muinter) қолдауына шақыруды жөн көреді. Екі батырдың кездесуі (comlond) – тас лақтырудан керемет жарыс, ол Коннахт әскерлерінің көзқарасынан баяндалады. Олар шығыс пен батыстан (Cotal және Ard Róich) көптеген тастар қарама-қарсы бағытта ұшып, бастарының үстінде соқтығысқанын көреді. Көшкін құлаған қиыршықтар оларды қорғану үшін қалқандарын пайдалануға мәжбүр етеді. Соңында олардың тілегімен Cú Roí мен Мунремар шайқасты тоқтатып, үйлеріне қайтуға келіседі. Тасқа толы жазық кейіннен Mag Clochair ("Тасты жазық") деп аталады.

Амайргиннің транс-қасиеті

Cú Roí "Амайргиннің трансы" деп аталатын эпизодта да кездеседі, оның нұсқалары Táin bó Cúailnge I және II рецензиясында сақталған. Эпизод Тайнның I рецензиясында "Айслинг н Амиргин" ("Амайргиннің трансы") деп аталады. Cú Chulainn Коннахт әскеріне қарсы жалғыз күресіп, үнемі жеңіс одaларын қанатын қағып жүргені туралы жаңалықты естіп, Cú Roí тағы да сахнаға шығады, бұл жолы тікелей Cú Chulainn-мен шайқасу үшін. Алайда, Cú Chulainn Фердиадтың жақында салған жараларынан әлсіз екенін көрген соң, бастапқы жоспарынан бас тартады. Оның орнына ол Тайлиуда Коннахт әскеріне тас лақтырып, құлпытасқан соққылармен шабуыл жасайтын алып сауытты ақын Амайргинмен кездеседі. Cú Roí да оған қарсы шабуылдайды, ал олардың тастары ауада шағылысады. Олар тоқтап қалады, бірақ Cú Roí-дің өтінішімен Амайргин малдың Тайлиудан өтуіне рұқсат береді, бірақ жол қиындыққа толы болғандықтан, Cú Roí жарыстан толығымен бас тартуға келіседі. Лейнстер кітабындағы (II рецензия) "Imthúsa Chon Ruí meic Dáire" (тақырып) немесе "Oislige Amargin" (мәтін) деп аталатын эпизод көбінесе бірдей оқиғаны баяндайды, бірақ Cú Roí-дың Cú Chulainn және Амайргинмен болған кездесулеріндегі ар-намысына қатысты ерекше нақтылық қосады. Біріншіден, Cú Roí Cú Chulainn-мен шайқасудан бас тартуын физикалық денсаулығымен және жараланған жауынгермен арадағы теңсіздікке байланыстырып ғана емес, сонымен қатар Фер Диадтың қарсыласын жеңгенін ескере келе, жеңіс өзіне тиесілі болмайтынын айтады. Екіншіден, Cú Roí-дың Амайргинмен болған шайқасы оның ниетіндегі ар-намыстың рөлін көрсететін тұрғысынан баяндалады. Medb "[Сіздің (Cú Roí) батырлығыңыздың рас екендігіне" ([a]r fír do gascid fritt) сүйене отырып, ол экспедицияның жолына кедергі келтіргендей, жарыстан бас тартуын талап етеді. Алайда Cú Roí, егер Амайргин тоқтауға келіспесе, "қиямет күніне дейін" (co brunni brátha) табандылық танытуға бел буады. (Мәселе шешілгеннен кейін және Cú Roí өз еліне оралғаннан соң, Амайргин өзінің келісімін тек Cú Roí-мен жасасқанын түсіндіріп, шабуылдаушы әскерге шабуылдарын қайта бастайды.)

Өлім туралы әңгіме және фрагменттер

Ку Ройдің Ку Хулайнннің қолынан қаза табуы – екі нұсқада сақталған «Кон Ройге көмек көрсету» ертегісінің мазмұны. Көптеген әңгімелерде екі батырдың арасындағы азаматтық дұшмандық сипатталған, ал кейбіреулері оның басталу тарихы туралы жоғалған оқиғаға сілтеме жасайды. Forfess Fer Fálgae және Siaburcharpát Con Culainn сияқты мәтіндер Ку Рой мен Ку Хулайнннің қақтығысқа түскен Inis Fer Falga (болжам бойынша, Мэн аралы) шабуылын баяндайды. Мәтіндер екеуінің Фир Фальгеге жасалған Ольстер шабуылына қатысқанын көрсетеді, Ку Рой тағы да жасырын түрде қатысады. Олар қазына ұрлап, Ку Хулайннді сүйетін арал патшасының қызы Блатнатты алып қашады. Бірақ Ку Ройден үлесін таңдауын сұрағанда, ол Блатнатты таңдайды. Ку Хулайнн оны алып кетуіне бөгет қоюға тырысады, бірақ Ку Рой оны иықтарына дейін жерге батырып, шашын қырқып, Конрой Мак Даири айтуынша, қашпас бұрын басына сиыр тынысын жағады.

Кон Роиге көмек

Кейін Блатнат (Бланайд) Ку Роиді Ку Хулайнға сатқанда, ол оның бекінісін қоршап алып, оны өлтіреді. Әңгіменің бір нұсқасында Ку Ройдің жаны Слив Миш тауларындағы өзенде өмір сүрген лососьтің ішіндегі алмаға жасырылған және жеті жылда бір рет ғана пайда болады; Блатнат құпияны ашып, балықты өлтірген Ку Хулайнға айтты, бұл оған Ку Ройды өлтіруге мүмкіндік берді. Алайда Ку Ройдің ақыны Ферхертне өз қожайынының сатқындығына ашуланып, Блатнатты ұстап алып, жардан секіріп түсіп, оны және өзін өлтірді. Ку Ройдың інісі (немесе бауыры немесе жүрегі туысы) Конганхнес ("Мүйіз терісі"), оны кек алуға тырысты, бірақ оны Келтхар өлтірді. Оның ұлы Лугайд мак Кон Рои кейіннен Ку Хулайнды өлтіріп, оның өшін алады, бұл оқиға Aided Con Culainn деп аталады. Лугайдты Коналл Сернах өлтіреді. Басқа нұсқада Ку Рой Блатнатты бекініске алып барып, оны тұтқында ұстайды. Блатнат Ку Хулайнмен сөйлесіп, жоспар жасайды. Ку Ройдің адамдарының көпшілігі қамалдан тыс болған кезде, Блатнат Фионгхлаизге (қазіргі Дерримор өзені) сүт құю арқылы Ку Хулайнға сигнал береді. Ку Хулайн өзеннің аққа айналғандығын көріп, фортқа шабуыл жасап, Ку Ройді өлтіреді және Блатнатты алып кетеді. Ку Ройдың адамдары аңғарға қайтып келе жатқанда, Блатнат аңғар қабырғаларын ер адамдардың көз алдында билеуге мәжбүр ететін сиқыр жасайды. Деримор өзені аңғары арқылы Кахерконриге көтерілген жаяу жүргіншілер әлі күнге дейін оптикалық иллюзиядан туындаған осы әсерді көре алады.

Кланна Дедад

Генеалогиялық схемалар бойынша, Ку Рой атақты монарх Конайр Мормен туыс, ол Этерскелдің ұлы, Иар мак Дедадтың ұлы, ал Ку Ройдың әкесі Даир мак Дедадтың інісі. Олардың бәрі Эрайнның басты әулеті – Кланна Дедадқа жатады.

Кахерконри

Дингл түбегіндегі немесе Керри округіне қарасты Корку Дуйбнедегі Слив Миш тауларында орналасқан Темір дәуіріне жататын Кахерконри (ирландша Cathair Con Raoi, Cú Roí қамалы) қираған орны Cú Roí есімін сақтап қалған.

Уэльс әдебиетіндегі Ку Рои

Ку Ройдің есімі ортағасырлық Уэльс әдебиетінің екі мысалында кездеседі. Біріншіден, ол Уэльстің орта ағысындағы "Кулхух және Олуэн" ертегісінде Куберт м. Даэр деген бұрмаланған түрінде, Ольстер циклының басқа кейіпкерлерінің есімдерімен бірге айтылады – Конхобор, Фергус, Коналл Сернах және Лёгаир Буадах. Мұнда ирланд батырлары Артюр патшаның жауынгерлерінің ұзын тізімінен бір топты құрайды, ал Кулхух Артюр патшаның сарайына кіруді талап еткенде олардың есімдерін кепіл ретінде атайды. Екіншіден, Талиэсин кітабында Коррой/Коррой м[ұл] Дейриге арналған жоқтау (марвнат) сақталған, онда ол "Кохолин" яки Ку Хулайнмен болған тартысы туралы айтылады.