Кіріспе

Жойылып кеткен тұяқты сүтқоректілер туысы.

Гомфотерлер – қазіргі пілдерге туысқан, жойылған тұяқтылар тобы. Олар миоцен және плиоцен дәуірлерінде Афро-Еуразия және Солтүстік Америкада кеңінен таралған, ал плейстоцен кезінде Ұлы Америка алмасуының бөлігі ретінде Оңтүстік Америкаға тарады. Гомфотерлер – қазіргі пілдер (Elephantidae) және стегодонтидтерді қамтитын Elephantidae тұқымдасының алдындағы парафилетикалық топ. Gomphotherium сияқты ең танымал түрлерде ұзын төменгі жақ сүйектері мен тістері болған, бұл топтың алғашқы қалыпты жағдайы. Бірақ кейінірек пайда болған түрлердің кейбіреулері қысқарған (brevirostrine) төменгі жақ сүйектерін және жоқ немесе жетілмеген төменгі тістерін дамытты, бұл оларды қазіргі пілдерге ұқсас етті. Бұл параллель эволюцияның мысалы, ол ұзын жақты гомфотерлерден гөрі ұзақ сақталды. Ерте плейстоценнің соңына қарай гомфотерлер Афро-Еуразияда жойылды. Соңғы екі туысы – Cuvieronius Солтүстік Американың оңтүстігінен Оңтүстік Американың батысына дейін, ал Notiomastodon Оңтүстік Американың көп бөлігінде кеңінен таралды. Шамамен 12 000 жыл бұрын адамдар келгеннен кейін олар плейстоценнің соңында жойылды. "Гомфотер" атауы ежелгі грек тіліндегі γόμφος (gómphos) – "қазық, штырғы, кене, буын" және θηρίον (theríon) – "жануар" сөздерінен шыққан.

Сипаттама

Гомфотерлер пілдерден тістерінің құрылымымен, әсіресе, азу тістерінің кесу беттерімен ерекшеленді. Тістері дөңгелек төбешіктерге ие болғандықтан бунодонт деп саналады. Олар қазіргі пілдерден өзгешеше, тістерінде проалдық қозғалыс (артқы жақтан алдыңғы жаққа қарай соғу) емес, көлбеу қозғалысты (артқы жақтан алдыңғы жаққа және бүйірге қарай біріктірілген қозғалыс) пайдаланған деп есептеледі, мұндай қозғалысты қазіргі пілдер мен стегодонтидтер де қолданды. Қазіргі пілдер мен Elephantimorpha тобының басқа өкілдері сияқты, гомфотерлерде де тістер көлденең алмасып отырды, яғни тістер артқы тістермен ығыстырылар алдынан жақтардың алғы бөлігіне қарай бірте-бірте жылжып келді. Қазіргі пілдерден айырмашылығы, көптеген гомфотерлерде тұрақты премоляр тістер сақталған, бірақ олар кейбір гомфотер туыстарында болмады. Ерте гомфотерлердің кескіш тістері мен ұзын төменгі жақ сүйектері өсімдіктерді кесу үшін пайдаланылған болуы мүмкін, ал қысқа мұрынды гомфотерлер азық-түлік алу үшін қазіргі пілдер сияқты өз түйірлеріне сүйенген.

Таксономия

"Гомфотерлер" өздерінің Gomphotheriidae отбасына жатқызылады, бірақ олар парафилетикалық топ екеніне көпшілік келіседі. Choerolophodontidae және Amebelodontidae тұқымдастары (Platybelodon сияқты, төменгі тістері жалпақ "қазу тістілерді" қамтиды) кейде gomphotheres sensu lato ретінде қарастырылады, алайда кейбір авторлар Amebelodontidae отбасын Gomphotheriidae отбасына қосу керек деп санайды. Гомфотерлер екі ресми емес топқа бөлінеді: "трилофодонт гомфотерлер" және "тетралофодонт гомфотерлер". "Тетралофодонт гомфотерлер" төртінші премолярда және бірінші және екінші молярларда үш емес, төрт тіс қырлы болуымен "трилофодонт гомфотерлерден" ерекшеленеді.

Экология

Гомфотерлер әдетте икемді жем жеушілер болған деп есептеледі, түрлі түрлерінің шолу, аралас жемтену және жайылым диеталары әртүрлі болған, ал жеке түрлер мен популяциялардың тамақтану қалауы климаттық жағдайлар және бәсекелестік сияқты жергілікті факторлармен қалыптасқан. Нотиомастодон еркегінің тістерін талдау оның қазіргі пілдерге ұқсас, "мұртты" кезеңнен өткенін көрсетеді. Нотиомастодонның да қазіргі пілдер сияқты әлеуметтік отбасылық топтарда өмір сүргені болжанады.

Эволюциялық тарих

Гомфотерлер Олигоценнің ортасында Африка-Арабияда пайда болды, Сауд Арабиясындағы Шумайси формациясының қалдықтары шамамен 29-28 миллион жыл бұрынға датейді. Гомфотерлер Олигоцен кезінде Африка-Арабияда сирек кездесетін. Гомфотерлер 19 миллион жыл бұрын ерте миоцен кезінде Африка-Арабия мен Еуразияның қосылуынан кейін Еуразияға келді, бұл оқиға "Пробосцид даталық оқиғасы" деп аталады. Gomphotherium Солтүстік Америкаға шамамен 16 миллион жыл бұрын келді және кейіннен Жаңа әлемнің гомфотер тұқымдастарының ата-тегі деп саналады. "Трилофодонт гомфотерлер" Миоценнің соңында күрт азайды, мұның себебі C4 шөптері басым болған ортаның кеңеюі болуы мүмкін. Азиялық Sinomastodon-нан басқа барлық трилофодонт гомфотерлер Плиоценнің басында Еуразияда жойылып кетті. Африкадағы соңғы гомфотерлер, "тетралофодонт гомфотер" туысы Anancus, Плиоценнің соңы мен Плейстоценнің басында жойылып кетті. Жаңа әлемнің гомфотер тұқымдастары Notiomastodon және Cuvieronius Плейстоцен кезінде, шамамен 2,5 миллион жыл бұрын немесе одан кейін, Панама мойынының қалыптасуының нәтижесінде болған Ұлы американдық биотикалық алмасудың бөлігі ретінде Оңтүстік Америкаға тарады. Еуропаның соңғы гомфотері, Anancus arvernensis, ерте плейстоцен кезінде, шамамен 1,6-2 миллион жыл бұрын жойылып кетті. Sinomastodon ерте плейстоценнің соңында, шамамен 800 000 жыл бұрын жойылып кетті. Афро-Еуразияда гомфотерлердің жойылуы, әдетте, Elephantidae және Stegodon-ның таралуының салдары деп есептеледі. Плиоцен және Плейстоцен дәуірлерінде шөптің көп болуына байланысты, слондық молярлардың морфологиясы гомфотерлерге қарағанда шөпті тиімдірек жеуге мүмкіндік берді. Жаңа әлемде гомфотерлер адамдар Америкаға келгеннен кейін көп ұзамай, шамамен 12 000 жыл бұрын, Американың көптеген ірі сүтқоректілерінің Плейстоценнің соңғы мегафаунасының бір бөлігі ретінде жойылып кетті. Соңғы гомфотер тұқымдастарының сүйектері, Cuvieronius және Notiomastodon, олардың жойылуына аз уақыт бұрын адамдар жасаған заттармен бірге табылған, бұл олардың жойылуына аңшылықтың ықпал еткенін көрсетеді.