Кіріспе

Славян тайпаларының пайда болуы туралы аңыз

Лех, Чех және Рус' ( ) – үш славян бауырластың үш славян халқының негізін қалау туралы аңыз. Олар поляктар (немесе лехиттер), чехтар және шығыс славяндар (белорустар, орыстар, русиндер және украиндер), әсіресе лехит поляктары мен русь поляктарын құрды. Үш бауырластың өзі 14-шы ғасырдың басында жинақталған «Велькопольская жылнамасында» бірге кездеседі. Аңыз бойынша, бауырлар аң аулау кезінде әртүрлі жануарларды қуа жөнелгендіктен, әртүрлі бағыттарда саяхаттап (және қоныстанды): Лех – солтүстік-батысқа, Чех – батысқа, ал Рус' – солтүстік-шығысқа. Аңыздың көптеген нұсқалары бар, оның ішінде батыс славян тайпалары арасында кең таралған аймақтық нұсқалар да бар, ал басқа славян елдерінде бір немесе екі бауырласты ғана еске алады. Үшеуі кейбір аңыздарда оңтүстік славян тайпаларының тегін баяндайды. Олардың оқиғалары, әдетте, поляк, чех және шығыс славян мемлекеттерінің (Киев Русі) құрылуын түсіндіру үшін миф ретінде қолданылады.

Польша тіліндегі нұсқасы

Польшалық аңызда үш бауырлас бірге аң аулауға шықты, бірақ олардың әрқайсысы әртүрлі аңды қуды, соңында бәрі әртүрлі бағытқа кетіп қалды. Рус шығысқа, Чех батысқа, Богемияның төбелі далаларынан көтерілген Рип тауына қоныстанды, ал Лех солтүстікке сапарлады. Лех аң аулап жүргенде, жебесінің соңынан еріп, кенеттен ұясын күзетіп тұрған қатал ақ бүркітке бетпе-бет келді. Күн батқандағы қызыл түс фондында бүркітті көріп, Лех оны жақсы ырым деп білді және сол жерде қоныстануға шешім қабылдады. Ол қонысын Гнезно (гняздо – 'ұя') деп атады, осылай еске алу үшін, және ақ бүркітті өзінің елтаңбасы ретінде қабылдады. Ақ бүркіт Польшаның символы болып табылады және бүркіттің түсі мен күн батудың қызыл түсі Польшаның елтаңбасында да, туында да бейнеленген – бүркіт үшін жоғарыда ақ жолақ, ал күн бату үшін төменде қызыл жолақ. Лех V ғасырдың басында Польша Корольдігін құрды. Велкопольск жылнамасының (13 ғасыр) мәліметінше, славяндар Паннония князі Панның ұрпақтары. Оның үш ұлы болды: Лех (ең кішісі), Рус және Чех (ең үлкені), олар тиісінше солтүстікке, шығысқа және батысқа қоныстануға шешім қабылдады.

Чех тіліндегі нұсқасы

Чехияда осы аңыздың тек екі бауыр (және үш қарындас) туралы нұсқасы да белгілі. Польша нұсқасындағыдай, Чех чех ұлтының негізін қалаушы (Češi pl.) ретінде, ал Лех – поляк ұлтының негізін қалаушы ретінде танылады. Зденек Неедли Косма Праганың «Хроника Боэмурум» (XII ғасыр) еңбегінде Чехтың бұрын Ақ Хорватия деп аталған Солтүстік-Шығыс Богемиядан келгенін баяндағанын айтты. 14 ғасырға жататын ескі жылнамалар (Далимил, Венцеслав Хаек және Прибик Пулкава з Раденина сияқты) Чех пен Лехтің туған жері – Чарватының орналасқан жерін нақты көрсетпейді, бірақ 1894 жылғы Алоис Жирасектің «Ескі богемия аңыздары» (Staré pověsti české) қайта баяндауында бұл жер көбірек анықталған: «Татра тауларының ар жағында, Висла өзенінің жазықтарында ежелгі заманнан бері Шарват елі жатыр, бұл славян отанының бастапқы бөлігі (бәлкім, Ұлы немесе Ақ Хорватия деп аталатын), ал сол Шарват елінде бір тілде, әдет-ғұрыптарында, өмір салтында ұқсас көптеген тайпалар тұрды». Сол ғасырда, 1347 жылы Киелі Рим императоры Карл IV «хорваттық еңбек сіңіргендігін» мәлімдеді. Дюшан Трещик Константин VII-нің (X ғасыр) «De Administrando Imperio» еңбегінің 30-тарауындағы бес бауыр мен екі қарындастың хорваттық тегіндегі жеті санының және басқа да ұқсастықтарды байқады. Алайда, көптеген соғыстар елді бейбіт өмір сүруге, жер жыртуға және астық өсіруге үйренген халық үшін өте қолайсыз етіп қойды. Басқа нұсқалар бойынша, себебі Чехтің кісі өлтіргеніне айып тағылған. Олар халықты жинап, күн бату бағытына сапарға шықты. Далимилдің жылнамасында (1314) Чех пен оның халықтары Рип тауына көтерілгенде, ол айналаға қарап, алты бауырына уәде етілген жерге жеткендерін айтты: «жануарлар, құстар, балықтар мен аралар мол болған, үстелдері әрқашан толып тұратын және жаулардан қорғана алатын ел». Ол тайпасымен бірге осы аймақта қоныстанды, ал Прибик Пулкаваның нұсқасына сәйкес (шамамен 1374 жыл), оның бауыры Лех қарлы солтүстік тауларынан төменгі жазықтарға саяхаттап, Польшаны құрды. 1541 жылғы Венцеслав Хаектің нұсқасы басқа дереккөздерде кездеспейтін көптеген (мүмкін, қияли) егжей-тегжейлі мәліметтерді қосады. Хаектің айтуынша, бауырлар өздерінің отанында оралмандарға ие болған герцогтар болған және олардың келгенін 644 жылға датейді. Алайда, кейбір адамдар бұл әңгіменің ежелгі заманнан емес, 16 ғасырдан бастап әдебиетшілердің тарапынан қарапайым халыққа таныстырылғанын санайды. Хажек Крапинаны Лехтің туған жері ретінде алғашқы болып атады, ал Чех Крупа ағысының жанындағы Псарды биледі, ал Клеменс Яницки Лехтің Далмациядағы Хвар аралынан көшіп келгенін жазды. Бұл туралы көптеген адамдар жазды, оның ішінде Иоганн Кристоф Джордан, ол жергілікті халықтан естіп, оны өз құлағымен есту үшін Крапинаға келді және оны «De Originibus Slavicis» (1745) еңбегінде баяндады.

Талқылау

Богемиялық жылнамаларда Чех жеке немесе Лехпен бірге кездеседі. Чех алғаш рет 1125 жылы Косманың жылнамасында латын тілінде Богемус деп аталады. Лех, Чех және Русь туралы ең алғашқы польшалық дерек XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында жазылған Ұлы Польшаның жылнамасында кездеседі. Аңыз поляктар, чехтар және русиндердің (Русь) ортақ тегін көрсетеді және XIII ғасырда кем дегенде үш түрлі славян халқының этникалық және тілдік жағынан байланысты екенін көрсетеді. Аңыз сонымен қатар ерте славян халықтарының Орталық Еуропадағы туған жерінің орналасқан жері туралы да келіседі. Бұл аймақ, Понт-Каспий даласы аймағында болған ежелгі үнді-еуропалық отаны деп саналатын аймақпен беттеседі. Құрған гипотезасы бойынша, "миграциядан кейін қалған үнді-еуропалықтар балто-славян тілінде сөйлей бастады". Легенданың ең танымал нұсқасы поляктарға басымдық беретіндей көрінеді, өйткені ол тек Лех пен польша ұлтының ұлттық символын (ақ бұрқыт) атайды, ал қалған екі бауыр Чех пен Русьті екінші рөлге ысырады. Бұған қоса, бұл нұсқа Оңтүстік славян халықтарының шығу тегін қарастырмайды. Аңыз этнонимдердің этимологиясын түсіндіруге тырысады: Лехия (Силезияны қоса Польшаның басқа аты), Чехия жерлері (Богемия, Моравия және Силезия) және Русь. Ренессанс дәуірінің көрнекті польша жазушысы Ян Кохановский славяндардың шығу тегі туралы эссесінде үшінші "бауыр" Русь туралы ештеңе айтпайды. Одан әрі, ол аңызды толығымен жоққа шығарып, "славян ұлты туралы зерттеген бірде-бір тарихшы [ ] Лех және Чех есімді екі славян басшысынан ештеңе айтпайды" дейді. Ол "Чехтар" және "Лехтар" екі ұлттың бастапқы аттары болуы мүмкін деп болжайды, бірақ Польша ұлтының бастапқы және кейін ұмытылған атын алмастырған Лех есімді ұлы басшы болған болуы мүмкін деген мүмкіндікті жоққа шығармайды.

Рогалиннің емендері

Польшаның Үлкен Поляна аймағындағы Рогалиндегі XVIII ғасырлық сарайға жапсарласқан бақта үш алып емен ағашы өседі, олар Лех, Чех және Рус ағайындылардың есімдерімен аталады және бірнеше ғасырлық тарихқа ие. Олардың діңінің айналымы әртүрлі. Бұл ағаштар Рогалин ландшафты паркінің құрамына кіреді, сонымен қатар басқаларымен бірге табиғат ескерткіштері ретінде жарияланып, мемлекеттік қорғауға алынған.