Кіріспе
Поттерлік синдромы – ананың жатырында олигогидрамниостың салдарынан туындаған нәрестенің қалыптан тыс физикалық белгілері. Оған табандары қисаюы, өкпе гипоплазиясы және олигогидрамниостың нәтижесінде пайда болатын бас сүйегінің аномалиялары кіреді. Олигогидрамниос – бұл ұрық суы көлемінің төмендеуі, нәрестенің морфогенезінде деформацияларға алып келеді. Олигогидрамниос Поттерлік синдромының себебі болып табылады, бірақ оған әкелетін көптеген факторлар бар. Оны екі жақты бүйрек агенезі (ББА), несеп жолдарының немесе уретраның атризиясы, несеп жолдарының бітелуіне себеп болатын поликистоздық немесе мультикістоздық бүйрек аурулары, бүйрек гипоплазиясы, амнион қабығының жарылуы, токсимия немесе аналық гипертензияға байланысты жатыр-плаценталық жеткіліксіздік тудыруы мүмкін. Поттерлік синдром термині бастапқыда тек ББА салдарынан туындаған жағдайларды ғана білдірген; алайда, қазір көптеген клиникалық дәрігерлер мен зерттеушілер оны ұрық суының жоғалу себебіне қарамастан, олигогидрамниос немесе ангидрамниоспен көрінетін кез келген жағдайды атау үшін қолданады.
Түрлері
Поттер синдромы алғаш сипатталғаннан бері бес ерекше жіктемеге бөлінді. Медициналық және ғылыми-зерттеу салаларында Поттер синдромы термині тек BRA жағдайларын атау үшін қолданылады, ал басқа топтар бұл терминді нақты себебіне қарамастан, олигогидрамниос пен ангидрамниостың барлық жағдайларын белгісіз атау үшін пайдаланады. Әртүрлі себептерге (типтерге) номенклатура беру осы қарама-қайшылықтарды түсіндіру мақсатымен жасалды, бірақ бұл субжіктемелер мен номенклатура жүйесі медициналық және ғылыми қауымдастықта кеңінен қолданылмады. OMIM типі Сипаттамасы Классикалық түрі н/қ Бұл термин дәстүрлі түрде нәресте екі жақты бүйрек агенезиясы (BRA) болғанда қолданылады, яғни бүйректер дамымайды (несеп жолдарының бүршігінің даму бұзылысы). Нағыз BRA-да екі жақты несеп жолдарының агенезиясы да байқалады. Осы синдром үшін номенклатура жүйесі құрылғаннан кейін, BRA Поттер синдромы II-нің өте ауыр түрі ретінде танылды. Дегенмен, кейбір дәрігерлер мен зерттеушілер әлі де «классикалық Поттер синдромы» терминін қолданады, осылайша олардың нақты BRA жағдайларын ғана емес, басқа түрлерін де атап көрсетуге тырысады. I тип I тип аутосомалық рецессивті поликистоздық бүйрек ауруы (ARPKD) салдарынан туындайды, бұл ауру шамамен 16 000 нәрестенің бірінде кездеседі. Ұрықтың/жаңа туған нәрестенің бүйректері үлкейіп, көптеген кішкентай цисталар сұйықтықпен толады және ұрықтың зәрін жеткілікті мөлшерде өндіре алмайды. Ұрықтың бауыры мен ұйқы безі де фиброздық және/немесе кистоздық өзгерістерді көрсетуі мүмкін. II тип II тип әдетте бүйрек агенезиясынан туындайды, ол сондай-ақ тұқым қуалайтын урогениталды дисплазия немесе тұқым қуалайтын бүйрек дисплазиясы (HRA) деп аталатын санатқа жатуы мүмкін. Бұл бір бүйректің толық жоқтығы немесе болмауымен және қалған жалғыз бүйректің кішкентай және қалыптасқан жоқ болуымен сипатталады. Екі жақты бүйрек агенезиясы HRA-ның ең ауыр фенотиптік түрі саналады. Алайда, BRA көбінесе классикалық Поттер синдромы деп аталады, өйткені осы туа біткен кемістікті сипаттағанда Поттер 1946 жылғы еңбектерінде осы жаңа туған нәрестелер мен ұрықтардың осы фенотипін алғаш рет сипаттаған. III тип III тип аутосомалық доминантты поликистоздық бүйрек ауруы (ADPKD) салдарынан туындайды, ол PKD1 және PKD2 гендеріндегі мутациялармен байланысты. ADPKD ересектерде пайда болатын поликистоздық бүйрек ауруы болып саналса да, сирек жағдайларда ұрықта және жаңа туған нәрестеде де кездесуі мүмкін. ARPKD сияқты, ADPKD-де бауыр цисталары мен көкбауырдың үлкеюі болуы мүмкін. Осы ADPKD жағдайларында қан тамырлары ауруларының көбеюі де байқалады. IV тип н/қ IV тип бүйрек немесе несеп жолдарының ұзаққа созылған кедергісінен бүйрек цисталарына немесе гидронефрозға әкеледі. Бұл жағдай кездейсоқ, қоршаған ортаның әсерінен немесе генетикалық себептерден туындауы мүмкін. Бұл кедергілер ұрықта жиі кездеседі, бірақ ұрықтың өліміне сирек соқтырады. Басқалары Көптеген жағдайларда поликистоздық деп жіктемелмейтін цисталық бүйрек дисплазиясы (MRD) деп аталады. Жақында MRD-ның көптеген жағдайлары TBX18 геніндегі мутациялармен байланысты болды, бірақ бұл жаңа генетикалық себепке Поттер синдромы бойынша номенклатура нөмірі берілген жоқ. Поттер синдромының (олигогидрамниос немесе ангидрамниос – ұрық суының азаюы немесе жоқтығы) тағы бір себебі ұрық суын қамтитын ұрық қапшығының жарылуы болуы мүмкін. Бұл өздігінен, кездейсоқ, қоршаған ортаның әсерінен, аналық жарақаттан және сирек жағдайларда аналық генетикадан туындауы мүмкін.
Белгілері мен симптомдары
Метанефроздың БРА және кейбір жақтық бүйрек агенезі (ЖБА) жағдайларында дамымауының негізгі себебі – мезонефрик түтіктің метанефрик мезенхимасын индукциялайтын уретериялық бүршік құра алмайтындығы. Индукцияның сәтсіздігі метанефроздың апоптоз және басқа да механизмдер арқылы дегенерациялануына әкеледі. Агенезиялық бүйректің мезонефрик түтіктері де дегенерацияланып, көкбасқа қосылмайды. Сондықтан, ұрықтың зәр шығарып, оны көкбасқа жеткізіп, ұрық қапшығына бөліп шығару қабілеті (ЖБА жағдайында) күрт нашарлайды немесе (БРА жағдайында) толығымен жойылады. Амниотикалық сұйықтың азаюы нәтижесінде өсіп келе жатқан ұрық ананың жатырымен қысылады. Бұл қысылу ұрықтың түрлі физикалық кемістіктеріне, ең көп кездесетіні – Поттер синдромына алып келеді. Мұндай жағдайларда төменгі аяқ-қолдың аномалиялары жиі кездеседі, көбінесе табаны бұралып, аяқтары иіліп тұрады. Сиреномелия, яки «Суқұйрық синдромы» (шамамен 1:45 000 туылған баланың бірінде кездеседі) де дамуы мүмкін. Шындығында, сиреномелияның дерлік барлық жағдайларында БРА да болады. Бұл балалық шақтағы поликистоздық бүйрек ауруымен байланысты, ол аутосомдық рецессивтік табиғатқа ие. Классикалық Поттер синдромының нәрестелеріндегі басқа аномалияларға тоқылған мұрын, артық тері және БРА-мен ауыратын нәрестелерде ең көп кездесетін белгі – шақтың медиалды бұрышынан бетке дейін созылатын тері қатпары жатады. Құлақтары сәл төмен орналасып, басына жақын қысылып, үлкендей көрінеді. Бүйрек үсті бездері көбінесе жоғарыдан қысылмағандықтан, іштің артқы жағына жабысқан кішкентай сопақша дискілер түрінде көрінеді. Көкбас көбінесе кішкентай, серпімді емес болып келеді және аздаған сұйықтықпен ғана толған болуы мүмкін. Еркектерде тұқым жолдары мен спермалық қуықтар болмауы мүмкін, ал әйелдерде жатыр мен қынаптың жоғарғы бөлігі болмауы мүмкін. Басқа да аномалияларға анальдық атрезия, тік ішек пен сигмоидтық ішектің болмауы, қыртқыш және он екі елі ішектің атрезиясы, сондай-ақ бір ғана омыртқа артериясы жатады. Диафрагмалық жарық да осы ұрықтарда/нәрестелерде жиі кездеседі. Сонымен қатар, өкпедегі альвеолалық қапшықтар амниотикалық сұйықтың азаюына байланысты дұрыс дамымайды. Босану көбінесе жүктіліктің 22 мен 36 апталары арасында шақырылады (бірақ кейбір жүктіліктер мерзіміне дейін созылуы мүмкін), ал түсік жасалмаған нәрестелер әдетте бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін ғана өмір сүреді. Бұл нәрестелер өкпе гипоплазиясы немесе бүйрек жеткіліксіздігі салдарынан көз жұмады.
Other anomalies of the classic Potter sequence infant include a parrot beak nose, redundant skin, and the most common characteristic of infants with BRA which is a skin fold of tissue extending from the medial canthus across the cheek. The ears are slightly low and pressed against the head making them appear large. The adrenal glands often appear as small oval discs pressed against the posterior abdomen due to the absence of upward renal pressure. The bladder is often small, nondistensible and may be filled with a minute amount of fluid. In males the vas deferens and seminal vesicles may be absent, while in females the uterus and upper vagina may be absent. Other abnormalities include anal atresia, absence of the rectum and sigmoid colon, esophageal and duodenal atresia, and a single umbilical artery. Presence of a diaphragmatic hernia is also common in these fetuses/infants. Additionally, the alveolar sacs of the lungs fail to properly develop as a result of the reduced volume of amniotic fluid. Labor is often induced between 22 and 36 weeks of gestation (however, some of these pregnancies may go to term) and unaborted infants typically survive for only a few minutes to a few hours. These infants will eventually die as either a result of pulmonary hypoplasia or renal failure.
Себептер
Поттер синдромы – ауыр олигогидрамния салдарынан кейбір органдардың өсу мүмкіндігінің шектелуінен туындайды. Бір зерттеуде Поттер синдромына әкелетін себептер: 21,25% жағдайда екі жақты бүйрек агенезі; 47,5% жағдайда кистоздық дисплазия; 25% жағдайда обструктивті уропатия; ал қалған 5,25% басқа себептерге байланысты болды.
Екі жақты бүйрек агенезі
Екі жақты бүйрек агенезі ұрықтар мен жаңа туған нәрестелердің шамамен 1:4000-нан 1:8000-ға дейін кездесетіні бағаланған. Дегенмен, соңғы талдаулар осы жағдайдың одан да көп кездесетінін көрсетеді. Бұл жағдай еркектерде әйелдерге қарағанда екі есе жиі кездеседі, бұл Y хромосомасының белгілі бір гендері өзгертуші ретінде әрекет етуі мүмкін екенін ұсынады. Алайда, Y хромосомасында әлі кандидат гендер анықталған жоқ. Екі жақты бүйрек агенезі көбінесе генетикалық себептерге байланысты болып көрінеді және көптеген жағдайларда толық емес жағдайда ену және өзгермелі экспрессиясы бар аутосомалық доминантты жағдайдың ең ауыр түрі болып табылады. Бұл жағдайға әкелуі мүмкін бірнеше генетикалық жол бар. 2017 жылы зерттеушілер экзомалық секвенирлеу және тікелей реттілік талдауын қолдана отырып, GREB1L геніндегі тұқым қуалайтын аутосомалық доминантты мутацияларды екі туысқан емес отбасыда екі жақты бүйрек агенезі мен URA-ның себебі ретінде анықтады. Бұл адамдарда бүйрек агенезімен байланысты ретино қышқылы рецепторларының (RAR) мақсаттарын белсендіруге қатысы бар бірінші генетикалық зақымдану. Басқа да ықтимал генетикалық жолдардың көп бөлігі аутосомалық рецессивті табиғатта және адам популяциясында екі жақты бүйрек агенезінің әдеттегі жиілігімен немесе ену деңгейімен сәйкес келмейді. Сонымен қатар, кандидат генетикалық жолдар дамушы урогенитальді жүйеде (UGS) экспрессияланатын гендерді қамтуы күтіледі. Көбінесе, осы гендердің өзі және/немесе өзара әрекеттесетін гендер жолдары дамушы UGS-де, сондай-ақ орталық нерв жүйесінде (CNS), ішекте, өкпеде, аяқ-қолда және көздерде де экспрессияланады.
Патогенез
Толысқан бүйректің дамуы жүктіліктің 5-7 аптасында басталады. Ұрықтың зәр шығаруы жүктіліктің ерте кезеңінде басталып, жүктіліктің екінші және үшінші триместрлерінде ұрық суының көп бөлігін құрайды. Ұрық ұрық суын үнемі жұтып қояды, ол асқазан-ішек жолымен сіңіріліп, содан кейін бүйректер арқылы зәр шығару жолымен ұрық қуысына қайта жіберіледі. Олигогидрамниоз ұрық суының көлемі жүктіліктің сәйкес кезеңі үшін қалыптыдан кем болғанда пайда болады. Ұрықтың зәрі өкпенің дұрыс дамуы үшін өте маңызды, себебі ол ауа жолдары мен альвеолалардың гидродинамикалық қысым арқылы кеңеюіне көмектеседі, сонымен қатар өкпе дамуы үшін қажетті аминқышқыл – пролинмен қамтамасыз етеді. Альвеолалар – өкпедегі қанмен оттегі алмасатын кішкентай қуыстар. Егер бала туған кезде альвеолалар, яғни өкпелер жеткілікті дамымаса, ол дұрыс дем ала алмайды және туғаннан кейін дереу өкпе гипоплазиясы (жетілмеген өкпе) салдарынан тыныс алу қиындықтарына тап болады. Бұл бүйрек жетіспеушілігінен туындаған Поттер синдромымен туған нәрестелердің өлімінің басты себебі. Ұрықтың зәрі ананың жатыры өскенде оны қысып алмауына да көмектеседі.
Болжам
Поттердің кезеңінің нәтижесі нашар. 2007 жылы 23 науқастың қатарынан 7 өлім тіркелді, оның 4-і жаңа туған кезеңінде болды. 16 аман қалғанның барлығында созылмалы бүйрек ауруы бар, ал жартысы бүйрек жетіспеушілігінің соңғы сатысына жетті (орташа жасы 0,3 жыл, 2 күндік нәрестеден 8,3 жылға дейін). Аман қалғандардың 44%-ының өсуі бұзылған, ал 25%-ының танымдық және моторлық дамуында қалыптылықтан ауытқулар байқалды. Екі жақты бүйрек агенезиясы (BRA) кезінде аман қалған алғашқы бала – Абигейл Роуз Эррера Бьютлер 2013 жылдың шілде айында АҚШ конгрессмені Джейме Эррера Бьютлерге дүниеге келді. Ол туылмас бұрын бірнеше апта бұрын Джонс Хопкинс ауруханасының аналық және ұрықтық медицина профессоры доктор Джессика Бьенсток анасының жатырына тұзды ерітіндіні инъекция арқылы енгізіп, баланың өкпесінің дамуына көмектесті. Абигейл дүниеге келгеннен кейін процедура сәтті деп есептелді. Сәбиге жасанды тыныс алу қажет болмады және ол өздігінен тыныс алды. Оның ата-анасы оны бүйрек трансплантациясына жететін жасқа дейін үйде диализден өткізді. 2016 жылдың 8 ақпанында, екі жасқа толған Абигейл Калифорниядағы Люсиль Паккард балалар ауруханасында әкесінен бүйрек алды.
The first child to survive Bilateral Renal Agenesis (BRA), Abigail Rose Herrera Beutler, was born in July 2013 to US Congresswoman Jaime Herrera Beutler. A few weeks before she was born, Dr. Jessica Bienstock, a professor of maternal fetal medicine at Johns Hopkins Hospital, administered a series of saline solution injections into the mother's womb to help the baby's lungs to develop. After Abigail was born, the procedure was considered a success. The infant did not need artificial respiration and could breathe on her own. Her parents kept her on at home kidney dialysis until she was old enough for a kidney transplant. On February 8, 2016, at the age of two, Abigail received a kidney from her father at the Lucile Packard Children's Hospital Stanford in California.
Тарих
Екі жақты бүйрек агенезі (ЕББА) алғаш рет 1671 жылы Вольфстригельдің зерттеуінде адам ұрығының даму ақаулығы ретінде анықталды. 1946 жылы Эдит Поттер (1901–1993) бас және өкпелердің ерекше белгілерін атап, бүйректері жоқ 20 жағдайды сипаттады. Осы кезге дейін бұл жағдайдың өте сирек кездесетіні есептелді. Бірақ, Поттердің жұмысының нәтижесінде, бұл жағдайдың бұрынғы есептерден гөрі әлдеқайда жиі кездесетіні анықталды. Поттер он жыл ішінде ұрықтар мен жаңа туған нәрестелерге жасалған 5000-ға жуық аутопсиялық жағдайды талдап, олардың 20-сында ЕББА анықталды. Бәрінде де бүйрек аномалиясымен тікелей эмбриологиялық байланысы жоқ ерекше беттік белгілер байқалды. Тек көп уақыттан кейін ол және басқа зерттеушілер көптеген туа біткен деформацияларды, соның ішінде Поттердің бет-әлпетін және өкпе гипоплазиясын, ұзаққа созылған амниотикалық сұйықтықтың жетіспеушілігімен байланыстырды. Бұл беттік белгілер кейіннен Поттер беті (Potter facies) деп аталды.
Терминология
Поттер синдромы техникалық тұрғыдан синдром емес, себебі ол әрбір жағдайда бірдей белгілері мен симптомдарымен көрінбейді. Оны оқиғалардың "тізбегі" немесе тізбегі деп дәл сипаттаған дұрыс, оның әртүрлі бастаулары болуы мүмкін (бүйректердің жоқтығы, кісталы бүйректер, зәр жолдарының бітелуі немесе басқа себептер), бірақ олардың барлығы бірдей нәтижеге әкеледі (амнион сұйықтығының жоқтығы немесе көлемінің азаюы). Сондықтан кейбір дәрігерлер мен зерттеушілер Поттер синдромын Поттер тізбегі немесе олигогидрамниоз тізбегі деп жиі атайды. Поттер синдромы термині көбінесе амнион сұйықтығының жоқтығының немесе көлемінің азаюының түпкі себебіне қарамастан олигогидрамниоз тізбегімен байланысты. Дегенмен, осы мақалада көрсетілгендей, "Поттер синдромы" термині бастапқыда БРА (өкпелік артериялық гипоплазиямен байланысты) бар ұрықтар мен нәрестелерді атау үшін қолданылған. Кейіннен, ұрықтың зәр шығаруының басқа себептері де ұрықтар мен нәрестелердегі БРА-мен сипатталатын ұқсас физикалық ерекшеліктерге және болжамдарға әкелетіні байқалған соң, бұл термин кеңірек қолданыла бастады (Поттер 1946 жылы сипаттаған). Осыдан бері Поттер синдромы термині қате атауға айналды және сарапшылар терминологияны жоюға емес, номенклатура жүйесін құру арқылы әртүрлі түпкі себептерді анықтауға мүмкіндік беретіндей өзгертуге тырысты. Алайда, бұл жіктеу жүйесі клиникалық және зерттеу салаларында кеңінен қолданылған жоқ.