Кіріспе

1990 жылдардағы Firestone шиналарымен жабдықталған Ford Explorer SUV-ларына қатысты қауіпсіздікке қатысты дау 1990 жылдардағы Firestone және Ford шиналарына байланысты туындаған мәселе, онда Ford Motor Company компаниясының жеңіл жүк көліктері мен SUV-ларына орнатылған Firestone шиналарының істен шығуынан туындаған автомобиль апаттарында жүздеген адам қаза тапты. Бірінші буын Ford Explorer және оған ұқсас көліктерге орнатылған P235/75R15 ATX, ATX II және Wilderness AT шиналарының жоғары ақаулылығы салдарынан тек АҚШ-та 238 адам қаза тауып, шамамен 500 адам жарақат алды; басқа елдерде бұл көрсеткіш одан да жоғары болды. Бұл жағдайлар Firestone компаниясының аналық компаниясы Bridgestone-ның нарықтық құнын екі есеге төмендетті, нәтижесінде бірнеше басшы қызметкерлер жұмыстан босатылды немесе отставкаға жіберілді, ал Decatur, Illinois қаласындағы шина өндірісі тоқтатылды. Адвокаттар мен жол қауіпсіздігі зерттеушілері Ұлттық жол қауіпсіздігі басқармасына (NHTSA) хабарласудан бас тартты, себебі агенттікке сенімсіздікпен қарады және тергеу нәтижесінде ақаулар жоқ деген шешім қабылдалуы мүмкін екенін қорқынышты сезінді, бұл жеке зиян келтіру туралы ағымдағы сот процесіне зиян келтіруі мүмкін еді. Осы шиналардан туындаған 271 белгілі өлімнің 13-інен басқасының барлығы 1996 жылдан кейін болды. Firestone бірнеше инженерді шиналарды тексеруге жіберді және жолаушыларға арналған стандартты шиналардың қиын жағдайларда, топырақты жолдарда, жолдан тыс және ауыр жүктемелермен пайдаланылғанын анықтады. Firestone бұл шиналарды ауыр жүктемеге арналған шиналармен ауыстырды. 1998 жылдың шілдесінде State Farm Insurance компаниясының зерттеушісі Сэмюэл Бойденге Firestone шиналарындағы протектордың бөлінуі туралы ақпарат сұраған шағымдарды қараушыдан қоңырау келді. Бойден кейіннен протектордың бөлінуіне байланысты 21 апатты анықтады және ақпаратты NHTSA-ға жіберді. 1999 жылы ол тағы 30 жағдайды анықтады және оларды да NHTSA-ға жіберді. 1998 жылы Ford Венесуэлада 46 адамның қаза болуына себеп болған Firestone шиналарын ауыстыруды бастады, бұл ақпаратты Strategic Safety Consulting компаниясының зерттеушісі Шон Кейн тапқан құжаттарда көрсетілген. Сауд Арабиясындағы Ford дилері 1997 жылдан бастап Сауд Арабиясында, Катарда және Кувейтте Firestone шиналарының жоғары ақаулылығын байқады және 1999 жылдың шілдесінде сатылмаған Ford Explorer көліктеріндегі Firestone шиналарын ауыстыруды және клиенттер техникалық қызмет көрсетуге келген кезде ауыстыру шиналарына 75% жеңілдік ұсынуды бастады. Ford және Firestone 1997 немесе 1998 жылдың соңында шиналарды сынақтан өткізді және 1999 жылы және 2000 жылдың көктемінде Таяу Шығыста, Венесуэлада, Малайзияда және Таиландта шектеулі қайта шақыруды жүзеге асырды, бірақ NHTSA-ны хабардар етпеді. KHOU телеарнасына алаңдаған азаматтардан көптеген қоңыраулар келіп түсті және қоңырау шалушыларды NHTSA-ға бағыттай бастады. 2000 жылы Автокөлік қауіпсіздігі орталығының атқарушы директоры Кларенс Дитлоу Сенаттың Сауда, ғылым және көлік комитетінде: "Жаңа мәліметтер Форд пен Firestone компанияларының Ford Explorer көліктеріне орнатылған Firestone шиналарындағы протектордың бөлінуі туралы ерте білгенін көрсетіп тұр, бірақ ешқандай жағдайда NHTSA-ға өздерінің нәтижелері туралы хабарлаған жоқ" деді. Firestone, кепілдік талаптарының арқасында Ford-қа қарағанда шиналардың ақаулары туралы көбірек ақпаратқа ие болды, бірақ Firestone бұл ақпаратқа ешқандай әрекет етпеді, себебі тұтынушыларды шиналарды дұрыс күтпегендері немесе көліктерін экстремалды жағдайларда пайдаланғаны үшін кінәлады, бұл ақауларға әкеп соқты. Форд және NHTSA шиналардың ақаулылығы немесе аударылуы туралы алаңдаушылықтарды қарастырғанда, олар NHTSA-ның тегін телефон желісіне келіп түскен тұтынушылардың шағымдарын қарастырды. Тұтынушылардың шағымдары проблеманың ауқымын толық көрсетпеді, өйткені адвокаттар мен олардың клиенттері шиналардың ақаулылығы немесе басқа да шағымдар туралы хабарлау үшін телефон желісін пайдалануды тоқтатты. Бұл мәселе 2 мамырда ресми тергеуге (PE00020) айналды. Ford Explorer басқа SUV-лардан қауіпті емес екенін және Goodyear шиналары бар Explorer-лердегі апат деңгейі Firestone шиналары бар Explorer-лерге қарағанда әлдеқайда төмен екенін мәлімдеді. Кейбір тәуелсіз сарапшылар екі тараптың да кінәлі екенін айтты.

Ford Explorer (көлік жүргізушісі)

Ford бірінші буын Explorer-ді Ford Ranger-дің шассиіне SUV кабинасын орнату арқылы жасады. Бұл өндіріс шығындарын азайтты, себебі Ford қолданыстағы жабдықтарды, бөлшектерді және роботтарды пайдалана алды. Бірақ, пикап шассиіндегі қосымша салмақ көліктің ауырлық орталығын жоғарылатты, ол апат кезінде аударылуы мүмкін. Сондай-ақ, ол Ranger сияқты жапырақ серіппелі аспасы болғандықтан, кенеттен бұрылғанда шайқалуға бейім болды. Дөңгелек базасын кеңейтуге тырыспады, бұл маңызды қайта жобалауды қажет ететін еді. Шина қысымын төмендетудің бір салдары – шина температурасының көтерілуі, бұл шинаның жарылуына әкелуі мүмкін. Firestone осы шиналарға 11 жыл бойы 26 psi кепілдік берді. Бірінші буын Explorer АҚШ-та сатылған кез келген SUV-тің ең төмен отын экономиясы рейтингтерінің біріне ие болды, бұл Ford ұсынған шина қысымына байланысты болды. Екінші буын Explorer-ді жобалау кезінде Ford салмақты азайту және отын экономиясын жақсарту үшін екі өзгеріс енгізді. Біріншіден, Ford Twin I Beam аспасын жеңіл салмақты қысқа және ұзын қолды аспамен ауыстырды, бірақ қозғалтқышты төмендетпеді. Бұл Explorer-дің ауырлық орталығын көтерді, сондықтан ол апатқа немесе кенеттен бұрылуға бейім болды. Екіншіден, Ford шатырдағы материалдың мөлшерін азайтты. 1995 жылы жаңа модель сатылымға шыққанда, бұл жеңіл шатырдың соншалықты нашар екені анықталды, егер жел әйнегі сынып, аударылған Explorer-дің салмағы түссе, ол құлап кетеді. 2001 жылдың 21 мамырында Ford Motor Company 13 миллион Firestone шинасын ерікті түрде қайтарып алғаннан кейін, Firestone NHTSA-дан Ford Explorer-дің басқару және қауіпсіздігін тексеруді сұрады. Firestone Explorer нашар жобаланған және шина жарылған жағдайда қауіпті бақылау жоғалтуға әкелетіндей қасиеттері бар деп мәлімдеді. Firestone Ford Explorer және басқа да SUV-лардың жұмысын талдау үшін консалтингтік инженерді жалдады. Бұл есептерде Explorer шина жарылғаннан кейін басқа SUV-ларға қарағанда бақылау жоғалтуға көбірек бейім екені көрсетілді. NHTSA осы есепті, сондай-ақ нақты оқиға деректерін және Ford Explorer жобасы туралы ақпаратты қарастырып, Firestone-ның өтінішін қабылдамады. NHTSA былай деді: «Бұл көліктердегі шиналардың жарылуынан болған көптеген апаттар, Firestone талаптарының деректер базасында және тұтынушылар мен басқалар ODI-ге хабарлағандарда құжатталған, мұндай шина ақаулығы бақылаудың жоғалуына әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, әсіресе артқы шина жарылғанда және көлік жоғары жылдамдықпен жүргенде. Алайда, артқы шина жарылғаннан кейін көліктің сызықтық аралықтағы бақылау жоғалту сипаттамаларын көрсетуі, өзіндік, көлікте қауіпсіздікке байланысты ақаулық бар екенін білдірмейді. Сонымен қатар, ODI-ге қолжетімді деректер Explorer артқы шина жарылғаннан кейін көптеген әріптестеріне қарағанда сызықтық аралықтағы бақылау жоғалту сипаттамаларын көбірек көрсетеді деп көрсетпейді».

Firestone шиналары

Осы апаттарға қатысқан шиналар P235/75R15 ATX және ATX II шиналары, сондай-ақ P235/75R15 және P255/70R16 Wilderness AT шиналары болды. Бұл шиналар 1991 және 2000 жылдар аралығында Ford Explorer, Mercury Mountaineer, Ford Bronco, Ford Ranger, Ford F сериялы пикаптар, Mazda B сериялы пикаптар және Mazda Navajo көліктеріне заводтық жабдық ретінде орнатылған. ATX шиналары бастапқыда 1980-ші жылдардың соңында Ford жеңіл жүк көліктері мен SUV-ларда пайдалану үшін әзірленді және 1991 жылы Ford жүк көліктері мен SUV-ларға алғаш рет орнатылды. ATX II шиналары ATX шиналарының жүріс сапасын және Explorer көлігінің отын экономиясын жақсарту мақсатында жасалды. Бұл зауытта шығарылған шиналар осы шина үлгілерін шығаратын Wilson, Солтүстік Каролина және Joliette, Квебек зауыттарына қарағанда едәуір жоғары дефектілік деңгейге ие болды. 1998 жылдың мамыр айына дейін өндірілген Wilderness AT шиналары, олар қай жерде өндірілгеніне қарамастан, жоғары ақаулық деңгейіне ие болды және NHTSA бойынша қауіпсіздікке қатысты конструкциялық кемшіліктері болды, яғни дөңгелектің протектор бөлігі дөңгелектің корпусынан ажырап кетті. Протектордың бөлінуі, болат және резеңке дөңгелек элементтерінің өзара әрекеттесуі салдарынан, 1946 жылы Michelin компаниясымен жасалған радиалды шиналардың дизайнындағы мәселе болып келді. Аталған шиналардың істен шығуы "екінші белдеуінің жиегінен басталады. Бұл сталь белдеулі радиалды шинаның ең жоғары кернеуге ұшырайтын аймағы, негізінен болаттан резеңкеге модульдің күрт өзгеруінен туындаған құрылымдық үзіліс салдарынан". Протектордың бөлінуіне қанша уақыт кетсе, көлік сол бағытта соншалықты күшпен тартылады.

Себептер

Шинаның бөлінуіне бірнеше негізгі себеп болды: шинаның жасы, өндіріс орны, жұмыс температурасы, шина дизайны, сондай-ақ Bridgestone/Firestone компаниясында және Иллинойс штатындағы Декатур зауытындағы еңбек және басқару мәселелері.

Түйіннің жасы

Белдіктің қиығы мен қалың резеңке қоспалары уақыт өте өзгереді. Ским резеңке – ішкі және сыртқы белдіктердің арасына орналасқан жұқа резеңке жолағы, ал белдіктің қиығы – екі болат белдіктің арасында, шинаның сыртқы шеті бойымен және шинадағы ең жоғары кернеу аймағында орналасқан жұқа резеңке жолағы. Бұл өзгерістер шинаның жарықтардың өсуіне және белдіктердің бөлінуіне қарсы тұру қабілетін азайтады. Яғни, шинаның ішінде жарық пайда болған жағдайда, ол Жолиетт немесе Уилсон зауыттарында жасалған ұқсас шиналарға қарағанда оңайырақ таралады. Зерттеушілер сондай-ақ белдіктің жабысу күшін, шинаның қалған бөлігінен екінші белдіктің жолағын ажыратуға қажетті күшті өлшеу арқылы сынады. Декатурда жасалған ATX және ATX II шиналарының белдіктердегі жабысу күші, Жолиетт немесе Уилсон зауыттарында жасалған осы шиналарға қарағанда төмен болды. Дегенмен, бұл шинаның әлсіреуіне немесе мерзімінен бұрын істен шығуына себеп болады деген тұжырымға келуге жеткілікті дәлел болған жоқ.

Жұмыс температурасы

Дөңгелектің жұмыс температурасы көліктің жүктемесі, жылдамдығы, ауа температурасының артуымен, сондай-ақ дөңгелектің ауа қысымының төмендеуімен бірге жоғарылайды. Ауа қысымы, жылдамдық және көліктің жүктемесінің үйлесімі дөңгелек температурасын қоршаған орта температурасынан 122 градусқа дейін арттыруы мүмкін.

Еңбек және басқару мәселелері

Bridgestone 1988 жылы Firestone компаниясын сатып алды, бұл басқа ірі көпұлттық шина компанияларымен бәсекелесу мақсатында жасалды. Сатып алуды аяқтау және Firestone өндіріс нысандарының жабдықтарын жаңарту үшін компания елеулі қарызға батты. Сол кезде Firestone жыл сайын қатты қаржылық шығынға ұшырап, Bridgestone-ның табысына кері әсер ететін. Bridgestone, Firestone-ға өндіріс және еңбек шығындарын төмендету үшін қысым жасады. Сынаушылар мен жұмысшылар бұл жағдайдың Firestone-ды өндірісте сақтық шараларын сақтамауға және сапасыз шиналарды тексеруден өткізіп жіберуге итермелегенін айтады, олар қабылданбауы керек еді. Бұл, сондай-ақ, Firestone компаниясын жұмысшыларды жалақы мен әлеуметтік төлемдерін азайтып, жұмыс уақытын ұлғайтатын жаңа еңбек шартына келісуге мәжбүрледі. Firestone компаниясының зейнеткердегі қызметкерлері Декэтур зауытындағы сапаны бақылаудағы мәселелердің жұмысшыларды кемшілікті шиналар жасауға итермелегенін куәландырды. Бір жұмысшы компаниядан жеңілдік алғанына қарамастан, сапаны бақылаудағы мәселелерге байланысты дағдарыс басталғанға дейін бірнеше жыл бұрын Firestone шиналарын сатып алуын тоқтатқанын мәлімдеді. Басқалары сағатына 100-ге дейін шинаны тексеруге тура келгенін, бұл сапалы жұмыс істеу үшін тым көп екенін айтты. Олар зауыт еденімен домалап өтетін вулканизацияланбаған шина қаңқаларын ("жасыл шина") көргендерін, бұл едендегі қоқыстың дайын шинаның ішіне түсуіне мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Firestone бұл наразы жұмысшылардың, қатал ереуілден кейін жұмыстан кеткендер екенін мәлімдеді. "Біз АҚШ бөлімшесіне өз мәдениетін қолдануға рұқсат бердік. Бұл қателік болды" деді компания өкілі, United Rubber Workers (URW) және United Steel Workers (USW) ұйымдары жүргізген ереуіл кезінде және еңбек дағдарысы кезінде. 1994 жылдың сәуірінде қолданыстағы еңбек шарты аяқталды, ал жұмысшылар URW 1994 жылдың шілдесінде Декэтур және тағы төрт Firestone зауытында жалпы ереуіл жариялағанға дейін жұмысын жалғастырды. Firestone дереу барлық зауыттарында жаңа жұмысшыларды жұмысқа алуға кірісті және 1995 жылдың қаңтарына дейін 2300-ге жуық жаңа жұмысшыны жұмысқа алды, оларға бұрынғы жұмысшыларға қарағанда 30 пайызға кем төленді. Уақыт өте келе, кәсіподақ мүшелері ереуіл шебін кесіп өте бастады, ал 1995 жылдың мамырына дейін Декэтурда 1048 жаңа жұмысшы және 371 тұрақты жұмысшы болды. Сол кезде URW ереуілді тоқтатуға дауыс берді, бұл Firestone-ға одан да көп жаңа жұмысшыларды жұмысқа алуға және кәсіподақтың мәртебесін жою бойынша сайлау өткізуге кедергі келтірді. Ереуіл аяқталғанмен, еңбек келіссөздері жалғасты. 1995 жылдың шілдесінде URW қаржысы таусылып, USW-ге қосылды. 1995 жылдың мамырынан 1996 жылдың желтоқсанына дейінгі кезеңде кәсіподақ мүшелері кәсіподаққа мүше емес жаңа жұмысшылармен бірге жұмыс істеді. Firestone және USW арасындағы еңбек келіссөздері жалғасты, бірақ көптеген кәсіподақ мүшелері жұмысына орала алмады, өйткені олардың жұмыс орындары жаңа жұмысшылармен ауыстырылды. Кәсіподақ бұл кезеңді "қатал" деп сипаттады.

Еске алу

1999 жылдың 17 тамызында Ford компаниясы Сауд Арабиясында сатылмаған Ford Explorer көліктеріндегі Firestone шиналарын ауыстыруды бастады және тұрақты техникалық қызмет көрсетуге келген клиенттерге шиналарды ауыстыруға үлкен жеңілдіктер ұсынды. Бұл ресми түрде қайтарып алу болмаса да, Ford 6800 Ford Explorer және Mercury Mountaineers көліктерінің Firestone шиналарын ауыстырды. 2000 жылдың мамыр айында Ford Венесуэла, Колумбия және Эквадордағы Explorer көліктеріндегі 150 000 Firestone шинасын қайтарып алды. 2000 жылдың тамызында Bridgestone/Firestone Венесуэлада жасалған 62 000 Firestone шинасын қайтарып алу туралы шешім қабылдады. Firestone компаниясы осы қайтарып алуға жататын 14,4 миллион шина өндірді, бірақ олардың бар болғаны 6,5 миллионы қолданыста қалды деп есептелді. Бұл қайтарып алу 1998 жылдың мамыр айына дейін өндірілген барлық Wilderness AT шиналарын алып тастады. NHTSA Wilderness AT шиналарындағы екі белдеудің сыртқы жиегі арасындағы резеңке бөлігінің қалыңдығы жеткіліксіз және жарықтардың пайда болуына және өсуіне қарсы тұруға жеткілікті мықты емес деген қорытынды жасады. Осы шиналардың бірі қолданылған шина сататын дүкенде жаңа шина ретінде сатылды. Апаттардың көп бөлігі Калифорния, Аризона, Техас және Флорида штаттарында болды. Венесуэлада тағы 46 адам қаза тапты. Ford компаниясының қаржылық есептері жеке зиян келгендерге және топтық сот процесіне 590 миллион доллар жұмсағанын көрсетеді. 2000 жылы Firestone компаниясына мемлекеттік және федералды соттарда 413 жеке сот ісі тіркелді. 2002 жылдың шілдесіне дейін Ford және Bridgestone/Firestone 600-дан астам іс бойынша келісімге келді. 2003 жылы Firestone топтық сот ісін шешу үшін 15,5 миллион доллар төлеуге келісті, бұл ақша шина қауіпсіздігі бойынша халықты білімді етуге, 19 миллион доллар заңдық шығындарға және 45 талапкерге 2500 доллардан төлеуге бағытталды. 2005 жылы Firestone компаниясы қайтарып алуға байланысты талаптарды шешу үшін Ford компаниясына 240 миллион доллар төледі. Ford және Firestone компаниялары соттан тыс келісімге келуге тырысты, себебі жазалаушы өтемақыдан қашуға және өлім-жітімге әкелген істерді шешу үшін 4 миллионнан 8 миллион долларға дейін, ал параличке ұшыратқан істерді шешу үшін 12 миллионнан 16 миллион долларға дейін төледі. Айыпталушылардың адвокаттары Ford және Firestone компаниялары қауіп туралы білгенін, бірақ ештеңе жасамағанын, ал Ford Explorer көлігінің айналуға бейім екенін білгенін мәлімдеді. Firestone компаниясы Ford компаниясы ұсынған 26 PSI қысымы тым төмен екенін және 30 PSI болуы керек екенін, сондай-ақ Explorer көлігінің өте қауіпті және айналуға бейім екенін дәлелдеді.

Конгресс тергеуін жүргізу

Конгресс 2000 жылдың қыркүйегінде NHTSA-ға осы шиналардың ақауларын анықтауға неліктен сонша уақыт кеткенін және Ford пен Firestone 1996 жылдан бастап шиналардың бұзылуы туралы білгенімен, ақпаратты NHTSA-ға ешқашан хабарламағанын анықтау мақсатында тыңдаулар өткізді. Осы тергеу нәтижесінде Конгресс 2000 жылдың 11 қазанында көлікті қайтаруды күшейту, жауапкершілікті арттыру және құжаттаманы жетілдіру туралы, яғни TREAD заңын қабылдады, ол 1 қарашада қол қойылды.

Ford/Firestone корпоративтік қатынастары

Форд пен Бриджстоун/Файрстоун арасындағы қарым-қатынас 2000 жылдың мамырында NHTSA дөңгелектердің бұзылуын тергей бастағаннан кейін нашарлады. Ford компаниясы алғашқыда Firestone компаниясын қажетті деректерді жасырып, қандай дөңгелектердің қауіпсіз еместігін анықтауға кедері келтірді деп айыптады. Содан кейін Firestone компаниясы Ford компаниясын Explorer дизайнына қатысты қауіпсіздік деректерін жасырды деп айыптады. Firestone 2000 жылдың 9 тамызында 14,4 миллион дөңгелекті қайтарып алуға келіскеннен кейін, NHTSA барлық ATX, ATX II және Wilderness AT дөңгелектерін, олар қайда жасалғанына қарамастан қайтарып алуға талап етуді жалғастырды. Ford басшылары NHTSA Wilderness AT дөңгелектері болашақ қауіпсіздік стандарттарына сай келмейтінін шеше алатынынан алаңдады және осы дөңгелектерді өздері қайтарып алуға шешім қабылдады. Хатта Ford Explorer қауіпсіз емес деген айыптамалар бар еді және NHTSA-ны SUV дизайнындағы ақауларды тергеуге шақырды. 2001 жылдың қаңтар айында Бриджстоунның бас директоры және президенті Йоичиро Кайзаки отставкаға кетіп, оның орнына Шигео Ватанабе тағайындалды. Форд пен Файрстоун арасындағы ашық жанжал Фордтың 2001 жылдың қараша айында Жак Нассерді жұмыстан босату шешіміне де әсер етті. Нассердің орнына Генри Фордтың шөбересі Уильям Клей Форд және Firestone Tire and Rubber Company негізін қалаушы Харви Файрстон келді.

Фирестоунның Декатур зауыты

2001 жылдың желтоқсан айында Firestone компаниясының Декатур зауыты жабылды және барлық 1500 жұмыскері жұмыстан босатылды. Firestone компаниясы Декатур зауытын жабу себебін Firestone шиналарына тұтынушылар сұранысының төмендеуімен және Декатур зауытының ескіруімен түсіндірді. Декатур зауытын жабу Bridgestone/Firestone компаниясына 210 миллион доллар, ал Ford Motor Company компаниясына 530 миллион долларға бағаланды. Bridgestone компаниясының нарықтық құны 50%-ға төмендеді, нәтижесінде жүзеге асырылған қайта құру Bridgestone компаниясына 2 миллиард долларға түсті. 2001 жылы Ford компаниясы 5,5 миллиард долларлық зиянға ұшырады.