Цицеронның әйелі: Теренция өмірі мен саяси әсері

Кіріспе

Цицеронның әйелі

Теренция (/t//ə/'/r//ɛ//n//ʃ//i//ə//, // //ʃ//ə/; б.з.д. 98 – 6 ж.) – белгілі шешен Марк Туллий Цицеронның әйелі болған. Ол Цицеронның саяси өмірінде демеуші және оның мүддесі үшін күрескен белсенді қатысушы ретінде маңызды рөл атқарды.

Отбасылық негіздер

Теренция бай плебей отбасында дүниеге келді. Ол сол отбасының ең маңызды сенаторлық тармағы болған Терентий Варронның қызы болған болуы мүмкін. Бұл Цицеронның Варро деген аттас туысы және Марк Теренций Варро есімді досы болғандығымен дәлелденеді. Осы Варроның Арпинум қаласының жанында, Цицеронның туған жерінен шалқары қашықтықта үйі болған. Сондықтан, егер Теренция шынымен Варроның қызы болса, Цицеронның осы отбасымен байланысы оның Теренцияға үйленуіне ықпал еткен болуы мүмкін. Теренцияның Фабия есімді жарты әпкесі болды, ол Весталық қызметкер және Фабий есімді патрицийдің қызы еді. Егер Теренцияның анасы бұрын плебей Теренцийге үйленген болса, онда Теренция үлкен әпкесі және әкесінің мүлкінің жалғыз мұрагері болған. Әкесінің қайтысымен Теренция өте байыды. Оған үлкен күйеужайлық берілді, оның ішінде Римде кем дегенде екі тұрғын үй, Римнің шетіндегі орман және үлкен шаруашылық болды. Сондай-ақ, ол Цицероннің жер аударылуы кезіндегі қиын жағдайда сатуға ниеттенген ауылға ие болды. Оның жалпы күйеужайлығы 400 000 сестерцийді құрады, бұл сенаторлыққа үміткер болу үшін қажетті сома еді. Цицерон әкесінің, яғни патерфамилияның билігінде болғандықтан, ол әлі ештеңе мұраға алмаған. Сондықтан Теренцияның күйеужайлығы оның саяси мансабын қаржыландыруға пайдаланылған болуы мүмкін.

Неке, отбасылық өмір және балалар

Теренция Цицеронға 80 немесе 79 жылдары үйленгенде шамамен 18 жаста болған. Цицерон мен Терентийлер арасындағы байланыстан басқа, Терентия оған болашағы зор саяси мансабы бар «жаңа адам» (novus homo) болғандықтан үйленген болуы мүмкін. Ол Цицеронмен *sine manu* некесін тіркеп, қалың малын және жеке мүлігін алып келді. Қалың мал Цицеронның әкесінің отбасына, кейіннен Цицеронның өзіне берілсе, Теренция өзінің жеке мүлігінің істерін өзінің қамқоршысы Филотимнің көмегімен басқарды. Цицерон бір жазбасында Терентияның өзін ауырсытып, уайымын басуға көмектескен құдайға құрбандық шалуын әзілдеп айтады. Бұл әзіл Цицеронның үй шаруасының көп бөлігін әйеліне сеніп тапсырғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ Цицеронның достары мен отбасысымен маңызды қарым-қатынастарды қолдауға белсенді қатысты. 68 жылы Цицерон мен Терентия Цицеронның інісі Квинт Туллиус Цицеронды және оның жаңа әйелі Помпонияны (Цицеронның досы Аттикус қарындасы) шақырып, олардың некесін жақсарту және нығайтуға көмектесті. Сол кездегі хатында Цицерон Терентияның Аттикусқа және оның отбасына, өзіне ғана емес, сондай берілгендігін жазған. Теренция мен Цицеронның қызы Туллия б.з.д. 78 жылы дүниеге келді. Олар екі жыл бойы балалы болмағандықтан, олардың бала табуда қиындықтары болған болуы мүмкін. Ұлдары Марк Туллий Цицерон Кіші б.з.д. 65 жылы ғана туды. Туллияның өзі де кейін бала табуда қиындықтарға тап болғандығы олардың фертильдігінің төмен екенін көрсетеді. 51 жылы Цицерон Киликияға проконсул ретінде кеткенде Туллия әлі үйленбеген және үшінші күйеуге мұқтаж болды. Цицерон хат арқылы ғана оған лайықты күйеу табуға мүмкіндік алмағандықтан, Теренция Туллияға қолайлы күйеу табуда маңызды рөл атқарды. Цицерон өзі олардың шешімін одан әрі келісімсіз қабылдауға рұқсат бергенін жазады. Демек, Цицерон некеге алдын ала келісім берген болуы керек, өйткені римдік азамат отағасының келісімінсіз үйлене алмайтын. Теренция сондай-ақ Цицерон қаржылық қиындыққа тап болған 48 жылы Публий Корнелий Долабеллаға Туллияның қалың малының екінші бөлігін төлеуге жауапты болды. Цицерон Помпейлік, ал Долабелла Цезарьдің жақтасы болғандықтан, азаматтық соғыс туралы кез келген шешуші жаңалық олардың біреуі үшін жағдайдың нашарлауын білдірді. Теренция мен Туллияның тығыз қарым-қатынасы оларға азаматтық соғыстың қиын кезеңдерін бастан өтуге көмектесті.

Terentia was around 18 years old when she married Cicero in 80 or 79 BC. Besides the connections between Cicero and the Terentii, Terentia probably married him because Cicero was an up and coming novus homo (new man) with a promising political career. She married Cicero in a sine manu marriage (see manus marriage), bringing with her the dowry and her private property. While the dowry passed into the control of Cicero's paterfamilias and later to Cicero himself, Terentia herself conducted the affairs of her private property with the aid of her guardian Philotimus. In another, Cicero jokes that Terentia should sacrifice to the god that made him ill enough to expel his anxiety. Cicero's jest indicates that he left much of these household responsibilities in the hands of his wife. She was also involved in supporting important relations with Cicero's friends and family. In 68, Cicero and Terentia invited Cicero's brother Quintus Tullius Cicero and his new wife Pomponia (a sister to Cicero's friend Atticus) in order to improve and solidify the marriage. In a letter of that time, Cicero writes that Terentia is just as devoted to Atticus and his family as Cicero is. Tullia, the daughter of Terentia and Cicero, was born in 78 BC. Since at this time they had already been married for two years without children, it is likely that the couple was not very fertile. Their son Marcus Tullius Cicero Minor was not born until 65 BC. Lack of fertility is also suggested by the fact that Tullia herself had problems conceiving children later in life. In 51, when Cicero departed for his proconsulship in Cilicia, Tullia was unmarried and in need of a third husband. Since Cicero could not make a match for her except through letters, Terentia was instrumental in finding a suitable husband for Tullia. Cicero himself writes that he allowed the pair to make the decision without his further approval. Therefore, Cicero must have given his consent for a marriage in advance, for a Roman citizen could not get married without the approval of the paterfamilias. Terentia was also responsible for paying Publius Cornelius Dolabella the second installment of Tullia's dowry in 48 BC, when Cicero was having financial trouble. Since Cicero was a Pompeian and Dolabella a Caesarian, any decisive news of the civil war meant that the situation was getting worse for one of them. Terentia and Tullia had a strong relationship that helped them persevere through the tumultuous time of the civil war.

Цицеронның жер аударылуы және отбасылық дағдарыс

Б.з.б. 58 жылы Цицерон Катилиндік қастандық ісінде римдік азаматтарды заңсыз өлтіргені үшін Римнен қуылды. Публий Клодий Пулчер бұл заң жобасын Цицеронның Бона Деа ісінде Клодийдің кінәсіздігін жойғаны үшін кек алу мақсатымен қабылдады. Плутархтың "Параллель өмірлер" атты еңбегінде айтуынша, Цицеронды Клодийге қарсы куәлік беруге Теренция мәжбүр еткен, бұл оның Клодиямен (Клодийдің қарындасы) байланыста болмағанын дәлелдеу үшін жасалған. Алайда, бұл оқиғаның авторы Плутархтың өзі немесе Цицеронды жамандаушы болған болуы мүмкін. Плутархтың ниеті Теренцияны тирандық әйел ретінде көрсету арқылы Цицеронды әйелінің бақылауындағы әлсіз адам етіп бейнелеу болды. Цицерон елден қуылғаннан кейін, ол өзінің мүлкін дүркіреп, шатақтап қалдырды. Сөйтіп, Теренция Цицеронның үйлері, виллалары, кірістері және құлдарына қатысты мәселелерді басқаруға жауапкер болды. Кіші Цицеронды тәрбиелеу, отбасының әл-ауқатын қамтамасыз ету және Туллияның қауіпсіздігі де Теренцияның міндетіне кірді. Цицеронның жер аударылуы олардың некесін заңды түрде аяқтағанына қарамастан, ол оның әйелі рөлін атқаруын жалғастырды. Туллия мен Теренция екеуі де елден қууға наразылық білдірді. Олар шаштарын шашып, қара киім киіп, аза тұтып, қайғырып жүрді. Осылайша, олар Цицеронның қайта оралуына қолдау табу үшін Римдегі достарының үйлеріне барып, олардан көмек сұрады. Клодийдің топтары Цицеронның Палатин төбесіндегі үйін өртеп жібергеннен кейін, Теренция Весталь діңгектерінің үйіне сиынды. Ол Туллияның күйеуі Писоның үйінде де болған болуы мүмкін, бірақ Теренцияның Цицеронның жер аударылуының барлық кезеңін Фабия мен Вестальдармен бірге өткізгені ықтимал. Осы уақыт ішінде Цицеронның өзі де депрессияға ұшырап, кейде өмірден қол жұдыру туралы ойларға келіп, қиналды. Ол өзінің бақытсыз екенін және енді өмір сүруге лайық еместігін жазды. Ол жиі не істеу керектігін сұрады және Теренциядан өзіне келуін сұрауға батылмады, өйткені ол шаршаған әйел еді. Алайда, Теренция Цицеронға ең жаман жаңалықтарды айтпады, мүмкін оның депрессиясын күшейтпеу үшін. Ол П. Валерийден Теренцияның Веста ғибадатханасынан Валериан жағалауына сүйретілгенін естіді. Осылайша, Аттик, Туллия, Писо және Квинт сияқты басқалар да Цицеронның қайта оралуы үшін күш жіберсе де, Теренция дағдарыстағы ең белсенді жақтастардың бірі болды. Цицерон б.з.б. 57 жылы Римге оралуға қол жеткізді.

In 58 BC, Cicero was exiled from Rome for the allegedly illegal execution of Roman citizens in the Catiline conspiracy. Publius Clodius Pulcher enacted the bill with the purpose of getting revenge on Cicero for the fact that he had nullified Clodius' alibi in the Bona Dea affair. Plutarch, in his Parallel Lives, tells us that Cicero was compelled to testify against Clodius by Terentia, in order to prove that he was not having an affair with Clodia (Clodius' sister). However, this story is most likely conceived either by Plutarch himself or a slanderer of Cicero. Plutarch's intentions were to show Terentia as an oppressive wife and thus to show Cicero as a weak man under the control of his wife. Upon his exile, Cicero left his estate in chaos. Terentia was thus left in charge of the affairs concerning Cicero's houses, villas, revenues, and his slaves. The responsibility of Cicero Minor's upbringing, the welfare of the household, and the safety of Tullia also fell to Terentia. She continued to act as a wife to Cicero even though his exile legally ended their marriage. Both Tullia and Terentia protested the exile publicly. They wore their hair unkempt and put on black mourning clothes. In this fashion they visited the houses of their friends in Rome in order to gain sympathy and support for Cicero's return. After Cicero's house on the Palatine Hill was burned down by Clodius' mob, Terentia took refuge in the house of the Vestal Virgins. Although she may have also stayed at the home of Tullia's husband Piso, it is likely that Terentia spent the entire duration of Cicero's exile living with Fabia and the Vestals. During this time, Cicero himself was depressed and at times suicidal. He writes that he is wretched and that he should no longer live. He asks frequently what he should do and despairs that he cannot ask Terentia to come to him for she is an exhausted woman;

However, Terentia did not reveal the worst details to Cicero, probably so as not to encourage his depression. He found out from P. Valerius that Terentia was dragged from the Temple of Vesta to the Valerian Bank. Thus, even though others such as Atticus, Tullia, Piso and Quintus were also lobbying for Cicero's return, Terentia was one of the most fervent activists in the crisis. Cicero was able to return to Rome in 57 BC.

Азамат соғысы мен ажырасу

49 жылы Юлий Цезарь мен Помпей Магнус арасындағы азамат соғысы басталғанда Теренция мен Туллия Палатин үйінде қалды (ол бұл кезде қайта салынған еді). Туллия жүкті болғандықтан, оның үшінші күйеуі Долабелла Цезарьға қосылуға кеткен соң анасымен бірге қалды. Соғыс кезінде Римде қалу-қалмау мәселесін Теренция мен Туллия шешуі керек еді, тіпті Цицерон олардың қауіпсіздігі үшін уайымдаса да. 49 жылдың қалған бөлігінде және 48 жылдың басында Теренция отбасының қаржысын басқаруға қайта жауапкер болды. Бірақ, енді Цицерон оның іс-әрекеттеріне наразы болды және әсіресе Филотимнің жұмысын сынады. Плутарх «Цицеронның өмірі» атты еңбегінде, Цицеронның сапарына қажетті қаражаттың жетіспеушілігіне Теренция кінәлі екенін айтады. Плутарх Теренцияға қатысты теріс пікір білдіргенімен, оның айтқандары Цицеронның хатындағы «өте сенген» адамына бағытталған айыптауларын қолдайды. Олардың арақашықтығы мен азамат соғысының шиеленісті атмосферасы Теренция мен Цицеронның хаттарын көбінесе сезімсіз және формалды етуіне әкелді. Цицерон Брундизий қаласында болғанда, Теренцияға хат жазуға жиі уақыт табатын. Алайда, оның хаттары қысқа да, әсерсіз болды, бұл екеуінің арасындағы әдеттегі хаттардан мүлдем өзгеше еді. Б.з.д. 47 жылы Теренцияның өсиетіне байланысты, әсіресе балаларына қандай мүлік қалдырылуы керек деген мәселеде келіспеушілік туды. Сонымен қатар, Туллияның Долабелламен некесі нашарлап, оның адалсыздығы мен оған немқұрайлылығы айқын көріне бастады. Цицерон Терентияны бұл одақты жасағаны үшін кінәлаудан аулақ болды (сол кездегі оның күмәніне қарамастан), бірақ ол шешімнің басқаша болғанын қалағаны анық. Теренцияға деген сезімнің жоқтығына, наразылықтың және күдіктің күшеюіне қарамастан, Цицерон үй шаруашылығын басқаруды оған сеніп тапсырды. Олардың некесіндегі шиеленіс 47 немесе 46 жылдары ажырысуға әкелді. Теренция сол кезде 52 жаста болды. Иероним Стридонскийдің сөзіне сүйенсек, Теренция кейін тағы екі рет тұрмысқа шықты, оның екінші күйеуі тарихшы Саллуст, ал үшіншісі жазушы және генерал Марк Валерий Мессала Корвин болды. Бірақ Иероним төртінші ғасырда өмір сүрген, ал оның бұл сөздерін басқа ешбір көне автор растамайды. Рим просопографиясының көрнекті мамандары, мысалы, Рональд Сайм, осы екі некеге тұру мүмкін еместігін жоққа шығарады (мысалы, Мессала Корвиннің екі әйелінің есімдері белгілі). Теренция бұрынғы күйеуінен көп жылдар өмір сүрді және 6 жылы 103 жасында қайтыс болды. Сьюзан Трегьяри кейінірек тарихшының Теренцияны Цицеронның екінші әйелі Публилиямен шатастырған болуы мүмкін екенін атап өтті.

At the beginning of the civil war between Julius Caesar and Pompeius Magnus in 49 BC, both Terentia and Tullia remained at the Palatine house (which was already rebuilt). Tullia was pregnant at the time and she stayed with her mother because her third husband Dolabella had gone to join Caesar. It was up to Terentia and Tullia to decide whether or not they would remain in Rome during the war, even though Cicero worried about their safety. During the remainder of 49 and much of 48 BC, Terentia was once again responsible for managing the family's finances. However, now Cicero was displeased with the way she was handling things and he was especially critical of Philotimus' work. In Life of Cicero, Plutarch tells us that Terentia was at fault for the lack of funds that Cicero required to pay for his journey. Although Plutarch was hostile to the record of Terentia, his account supports a letter by Cicero in which he may be blaming Terentia someone "he has trusted too much". Their time apart and the strained atmosphere of the civil war caused the letters of Terentia and Cicero to become increasingly emotionless and reserved. While Cicero was staying in Brundisium, he often found time to write Terentia. However, his letters were terse and ineloquent, which was unlike most letters between the two. The pair had further disagreement over Terentia's will in 47 BC, specifically about what should be left to their children. At the same time, Tullia's marriage to Dolabella was going badly as his infidelity and neglect of her became more prominent. Cicero avoids blaming Terentia for making the match in the first place (despite Cicero's misgivings at the time), but it is clear that he wishes the decision had been made differently. Despite the lack of affectionate feelings and the growing resentment and suspicion of Terentia, Cicero continued to trust her with the administration of their household. The strain on their marriage led to divorce in 47 or 46 BC. Terentia was around 52 years old at the time. According to Hieronymus Stridonensis, Terentia later remarried two times, her second husband being the historian Sallust and her third the writer and general Marcus Valerius Messala Corvinus. But Hieronymus lived much later, in the fourth century AD, and his assertions are not confirmed by any other ancient writer. Prominent scholars of Roman prosopography such as Ronald Syme refute the possibility of those two marriages (for instance, both actual wives of Messala Corvinus are known). She outlived her ex husband by many years, dying at the age of 103 in 6 AD. Susan Treggiari has pointed out that the later historian may have confused Terentia with Cicero's second wife Publilia.