Эфиопияның бұрынғы премьер-министрі: Цэхафи Таэзаз Аклилу Хабте Уолд

Кіріспе

1961 жылдан 1974 жылға дейін Эфиопияның премьер-министрі Цехафи Таэзаз Аклилу Хабте Волд (12 наурыз 1912 - 23 қараша 1974) – император Хайле Селассие кезіндегі эфиопиялық саясаткер. Ол 1947 жылдан 1958 жылға дейін Эфиопияның сыртқы істер министрі, ал 1961 жылдан Дерг тарапынан өлім жазасына кесілген 1974 жылына дейін премьер-министр болды.

Өмір

Ақлилу Хабте Волд – Шева провинциясының Булга ауданындағы эфиопиялық православие дін қызметкерінің ұлы болған. Ол және оның бауырлары Маконнен Хабте Волд пен Акалеворк Хабте Волд император Хайле Селассиенің қамқорлығынан пайдаланып, білім алды. Ақлилу Хабте Волд Александриядағы француз лицейінде оқыды, сосын Францияда білім жолын жалғастырды. Эфиопияға оралғаннан кейін, Ақлилу күшті Цехафи Таезаз ("Қалам министрі") Вольде Георгис Вольде Йоханнестің қорғауында болды. Ол да қарапайым отбасыдан шыққан адам болатын, бірақ эфиопия үкіметінде ықпалды тұлғаға айналып, императордың жақын кеңесшісіне айналды. Вольде Георгис Хабте Вольдтың ұлдарын императорға ұсынды, ол оларды карьералық тұрғыдан көтеріп, екі үлкені – Маконнен мен Ақлилу монархқа ерекше ықпал етті. Олардың қарапайым тегі және білім мен жоғарылауларының императорға қарызды болуы Хайле Селассиеге оларға толық сенім артуға, оларды және басқа да қарапайым отбасынан шыққан адамдарды үкіметтік лауазымдарда және жоғары мәртебелерде аристократияның есебінен қолдау көрсетуге мүмкіндік берді. Императордың Ақлилу Хабте Волд сияқты адамдарды жоғары бағалауы аристократия арасында наразылық тудырды, олар өздерін осы жаңа, батыс білімі бар "технократтармен" алмастырылып жатыр деп санады. Эфиопия Екінші итало-абиссиния соғысында жеңілген кезде Ақлилу Хабте Волд Францияда ағасы Маконненмен бірге болды. Эфиопияның Франциядағы өкілдігінің басшысы Блатенгета Волде Мариам Айеле дезертирлік жасағаннан кейін, Ақлилу іскерлік өкіл ретінде тағайындалды. Ақлилу Парижде тұрып, француз әйелі Колетт Валадеге үйленді. 1940 жылғы маусымда Париж құлағанда Ақлилу жалған паспортпен қашып құтылуға қол жеткізді және Португалия Сыртқы істер министрінің көмегімен Каирге жетті. 1941 жылы жаңадан қалпына келтірілгеннен кейін Ақлилу Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі Бейбітшілік конференциясына өкіл ретінде қатысты, содан кейін Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Осы кезеңде Ақлилу Эритреяның Эфиопиямен федерация құруына әкелген күрделі процесте маңызды рөл атқарды.

Aklilu Habte Wold was the son of a rural Ethiopian Orthodox priest from the Bulga district of Shewa Province He and his brothers, Makonnen Habte Wold and Akalework Habte Wold benefited from the patronage of Emperor Haile Selassie, who had them educated. Aklilu Habte Wold attended the French lycee in Alexandria, then afterwards studied in France. Upon returning to Ethiopia, Aklilu became the protégé of the powerful Tsehafi Taezaz ("Minister of the Pen") Wolde Giyorgis Wolde Yohannes, another man of humble birth, who had become a powerful figure in Ethiopian government, and a close advisor to the Emperor, with his appointment as Tsehafi Taezaz. Wolde Giyorgis recommended the sons of Habte Wold to the Emperor, who promoted them through the ranks so that the two eldest, Makonnen and Aklilu, became particularly influential with the monarch. Their humble origins, and the fact that they owed their education and advancement solely to the Emperor, allowed Emperor Haile Selassie to trust them implicitly and to favor them and other commoners of humble origin in government appointments and high positions at the expense of the aristocracy, whose loyalty to his person, rather than to the institution of Emperor he suspected. The Emperor's preference for such men as Aklilu Habte Wold over the high nobles created resentment among the aristocracy, who believed they were being displaced by these new western educated "technocrats". When Ethiopia was defeated in the Second Italo Abyssinian War, Aklilu Habte Wold was in France with his brother Makonnen; upon the defection of the head of the Ethiopian legation to France, Blatengeta Wolde Mariyam Ayele, Aklilu was made charge d'affairs. Aklilu lived in Paris and married a French woman, Collette Valade. With the fall of Paris in June 1940, Aklilu managed to escape on a forged passport, and with the help of the Portuguese Minister of Foreign Affairs he was able to reach Cairo. Following the restoration in 1941, Aklilu served as a representative to the Peace conference after the end of World War II, then served as Foreign Minister. During this time, Aklilu played a key role in the complex process that brought Eritrea into federation with Ethiopia.

Премьерлік

1958 жылы Цехафи Таезаз Вольде Георгистің ықпалынан айырылғаннан кейін, император оның орнына Аклилуды Цехафи Таезаз қызметіне тағайындады. 1961 жылғы сәуірде, бұрынғы премьер-министр Әбебе Арағай сәтсіз төңкеріс кезінде қаза тапқаннан кейін өткен төрт айда, император Аклилу Хабте Волдты сол лауазымға көтерді, сонымен бірге Цехафи Таезаздың ықпалды кеңсесін оның құзырында қалдырды. Бұл екі лауазым Аклилуға император алдындағы сенімділіктің осы деңгейіне ие болу мүмкіндігін берді, мұндай деңгейге императорлық отбасынан тыс ешкім жете алмады. Осы тағайындама және одан кейін билік пен ықпал орындарында қарапайым «технократтардың» көбеюі императорлық отбасының, аристократияның және Эфиопия шіркеуінің консервативті топтарын қатты алаңдатты. Сарайда екі лагерь қалыптасты: премьер-министр Аклилу мен оның текті емес «технократтары» бір жағынан, түрлі министрліктер мен императорлық кабинетке үстемдік етті, екінші жағынан Тақ кеңесімен өкілдік еткен және Рас Асрат Медин Касса басқарған аристократия. Император партиялық саясатты тыйым салғанмен, екі қарсыласты лагерь солай әрекет етіп, бір-біріне қарсы белсенді түрде маневр жасады. Жер реформасы және конституциялық өзгерістер сияқты көптеген мәселелер осы бәсекелестік салдарынан тоқтап қалды. Бахру Зевденің пікірінше, «Аклилудың эфиопиялық саясатқа тигізген әсерін анықтау оңай емес. Ол Цехафи Таезаз қызметін атқарған алдыңғы іскер Вальда Гиоргис пен өзінің ағасы Маконнен сияқты саяси манипуляцияға қабілетті болған жоқ. Аклилу билікке ие болған адам емес, басқарушы қызметін атқарған адам еді». Бұрынғы дипломат Пол Б. Хензе бұл пікірді қолдайды, Аклилу реформаға қызығушылық танытпағанын айтады, бірақ Аклилудың қарсыласы Рас Асраттың «Аклилу императорға ең басты реакциялық ықпал еткен тұлға болды» деген пікірін қайталайды. Ал Аклилуді жеке таныған Джон Спенсер оны «өте анық және логикалық ойлаушы, сондай-ақ шетелдік өкілдермен кездескенде күшті қарсылас» деп сипаттады. Спенсер одан әрі Аклилудың қабілеті император Хайле Селассидің оған көрсеткен ықыласына байланысты шектелгенін, бұл оның отандастарынан наразылық пен оқшаулануға әкелгенін түсіндірді. «Осы оқшаулану кезінде оның билігі мен беделі Ұлы патшаның билігі мен беделіне кері пропорционалды түрде төмендеді», - деп атап өтті Спенсер, сондай-ақ оның ағасы Маконненнің 1960 жылғы эфиопиялық төңкеріс әрекетінде қаза болуымен, ол өзінің теңдестерінің психологиялық реакциялары мен құпия қозғалыстарын білуге мүмкіндік беретін маңызды терезені жоғалтқанын қосты.

Following the fall from favor of Tsehafi Taezaz Wolde Giyorgis in 1958, the Emperor appointed Aklilu to replace him as Tsehafi Taezaz. In April 1961, four months after the previous Prime Minister Abebe Aragai had been killed in a failed coup, the Emperor promoted Aklilu Habte Wold to that office, while retaining the powerful office of Tsehafi Taezaz in his portfolio. These two posts gave Aklilu a level of confidence with the Emperor that no one outside of the Imperial Family shared. This appointment, and the following increase of commoner "technocrats" in positions of power and influence greatly disturbed the more conservative elements in the Imperial Family, the aristocracy, and the Ethiopian Church. Two camps evolved at court, with Prime Minister Aklilu and his fellow non noble "technocrats" on one side, who dominated the various ministries and the Imperial Cabinet, against the nobility who were represented by the Crown Council, and led by Ras Asrate Medhin Kassa. Although the Emperor forbade party politics, the two rival camps behaved as such, and maneuvered against each other rather vigorously. Many issues such as land reform and constitutional change were blocked largely because of this rivalry. On the other hand, Bahru Zewde is of the opinion that "Aklilu's impact on Ethiopian politics is not so easily identifiable. He lacked the capacity for political manipulation shown by his predecessor as tsahafe t'ezaz, Walda Giyorgis, and his own brother, Makonnen. Aklilu was more of a leading functionary than a power broker." Former diplomat Paul B. Henze supports this view that Aklilu was not interested in reform, but repeats Aklilu's rival Ras Asrate's opinion that "Aklilu was the primary reactionary influence on the Emperor." On the other hand, John Spencer, who knew Aklilu personally, described him as "a remarkably clear and logical thinker and a formidable antagonist in encounters with foreign representatives." Spencer further explains that Aklilu's ability was limited due, to the favoritism Emperor Haile Selassie showed him, which led to resentment and isolation from his compatriots. "In that isolation his power and stature declined in direct ratio to that of His Majesty," Spencer notes, concluding that with his brother Makonnen's death in the 1960 Ethiopian coup attempt, he lost a vital window into the psychological reactions and secret movements of his peers.

1974 жылғы төңкеріс

1973 жылы студенттердің наразылықтары, әскери бүліктері және мұнай эмбаргосынан туындаған экономикалық төмендеу үкіметке қарсы халық көтерілісіне ұласқанда, премьер-министр Ақлилуды қызметтен босату туралы шақырулар жасалды. 23 ақпанда, келесі күні император наразылық білдіргендердің түрлі топтарына бірқатар жеңілдіктер берді. Осы арада Ақлилу, зор жауапкершілікке ие болғанмен, билігі жоқ лауазымда шаршап, көңілі тоңды. Джон Спенсер осы дағдарысқа бірнеше ай бұрын Ақлилудың билігін жоғалтуының бір мысалын келтіреді: ондаған жылдар бойы оның пікірлері сөзсіз қабылданыс тапқан сыртқы істер саласында, ол енді сыртқы саясат бойынша көзқарастары бөліспейтін Сыртқы істер министрі Минасси Хейлге қарсы тұрды. Минасси үшін, қарама-қарсы бағытты қолдау үшін оның мәжілімінен жай ғана келісім алу жеткілікті болды. Мысалы, императордың Риядқа сапарлап, король Фейсалмен кеңесуі керек пе, жоқ па деген мәселе туды. Ақлилу патшаның алдында бәсекелесуге келісті. Ақлилу жеңіліске ұшырады. Өзіне қолдау білдіретін адамдары болмағандықтан, тек қана шешімсіз монархқа жүгінуге мүмкіндігі болды, Ақлилу маған болашаққа қатысты алаңдаушылығын жеткізді. Халық көтерілісі кезінде Ақлилу Хабте Волд отставкаға кетуге бекінді, бұл шешімге генерал-лейтенант Абие Абебе және Леул Рас Асрат Касса қарсылық білдірді. Екеуі де оны осы жағдайда билікті, заңдылықты және тәртіпті қамтамасыз етпей, үкіметті тастап кеткені үшін сынады. Дегенмен, Ақлилу өз шешімінде тұрып, генерал-лейтенант Абияны өзінің орнын басуға ұсынды; алайда ол отставкаға кеткен кезде жаңа премьер-министр болып Энделкачев Маконнен тағайындалды. Ақлилудың отставкаға кетуі наразылық білдірушілерді басып тастаған жоқ, керісінше, оларды одан әрі талаптар қоюға жігерлендірді.