Кіріспе
Хетт Ескі патшалығының XVI ғасырдағы патшасы I Хаттусили (Ḫattušili I) – Хетт Ескі патшалығының патшасы. Ол шамамен б.з.д. 1650–1620 жылдары (орталық хронология бойынша), немесе шамамен б.з.д. 1640–1610 жылдары (ортаңғы-төменгі хронология бойынша) билік еткен. Түркияның оңтүстігіндегі Зинцирли-Хөйюк қазбаларындағы зерттеулер XVII ғасырдың ортасы мен соңында I Хаттусилидің әскери жорығы кезінде қиратылған кешеннің болғанын көрсетеді, бұл оның билік ету мерзімінің орталық хронологиясын растауы мүмкін. Бұл қираудың радиокөміртектік жасы б.з.д. 1632–1610 жылдар аралығында екені анықталды. Бұл оқиға, Алеппомен байланысты, бұрын Евфрат, Солтүстік Сирия және Орталық Анатолияны байланыстырған сауда желісін бұзу мақсатындағы Залпаға қарсы Хаттусилидің жорығының бір бөлігі болуы мүмкін. Ол билік басында Лабарна атағын қолданған. Ол екінші патша болып танылған ба, сол себепті Лабарна II деп аталған ба, әлде Хетт хронологиясында оның ізашары ретінде қарастырылатын Лабарна I-ге сәйкес келе ме, әлі белгісіз. Ол билік еткен кезеңде астананы Нешадан (Қанеш, қазіргі Күлтепеге жақын) Хаттусаға (қазіргі Боғазкөйге жақын) көшірді, осы оқиғаны белгілеу үшін Хаттусили тағының атын алды. Ол – замандас жазбалары табылған ең ерте Хетт билеушісі. «Хаттуса патшасы» атағынан басқа, ол «Кушара адамы» атағын алды, бұл Хетттер Нешаны басып алғанға дейін болған тарихи астанасы мен мекеніне сілтеме жасады.
Hattusili I (Ḫattušili I) was a king of the Hittite Old Kingdom. He reigned ca. 1650–1620 BC (middle chronology), or ca. 1640–1610 BC(low middle chronology). Excavations in Zincirli Höyük, Southern Turkey, suggest that a complex there was destroyed in the mid to late 17th century BC, possibly by Hattusili I in a military campaign, which could confirm the middle chronology dating for his reign. This destruction was recently radiocarbon dated to sometime between 1632 and 1610 BC. This event could have been part of Ḫattušili's campaign against Zalpa in order to disrupt an exchange network connected to Aleppo that previously linked the Euphrates, North Syria, and Central Anatolia. He used the title of Labarna at the beginning of his reign. It is uncertain whether he is the second king so identified, making him Labarna II, or whether he is identical to Labarna I, who is treated as his predecessor in Hittite chronologies. During his reign, he moved the capital from Neša (Kaneš, near modern Kültepe) to Ḫattuša (near modern Boğazkale), taking the throne name of Ḫattušili to mark the occasion. He is the earliest Hittite ruler for whom contemporary records have been found. In addition to "King of Ḫattuša", he took the title "Man of Kuššara", a reference to the prehistoric capital and home of the Hittites, before they had occupied Neša.
І. аттуšili жылнамасы
1957 жылы табылған, хетт және аккад тілдерінде жазылған клинопись тақташасы, Хатусили I жылнамасы деп аталады, оның билігінің бес жылы туралы мәлімет береді. Тревор Р. Брайс бұл патшаның өмірінен кейін, біздің заманымызға дейінгі 13 ғасырда жазылған көшірме деп санайды. Онда ол хетттердің билігін теңізге дейін кеңейтті деп мәлімдейді. Бірінші жылғы жорығында ол Санахутта және Салпа қалаларына жетті, біріншісін бағындыра алмады, бірақ екіншісін тонады. Екінші жылы ол Евфрат өзенінің батысында және Кархемиш қаласының солтүстігінде орналасқан Алалак және Сириядағы Ямхад мемлекетімен одақтас басқа да қалаларды бағындырғанын мәлімдеді. Үшінші жылы ол Батыс Анатолиядағы Арзаваға қарсы жорық жасады, жылнамада тек ол "Арзава жеріне барып, оның мал-жанын алып кетті" делінген. Төртінші жылы ол бес айлық қоршаудан кейін Санахуиттаны басып алды. Бесінші жылы, оның соңғы жорығында, жылнамалар Евфрат өзенін кесіп өткенде бағындырылған қалалар мен жерлердің ұзақ тізімін жазды, бұл өзенді Аккад патшасы Саргоннан бұрын ешкім кесіп өтпегенін мәлімдеді, бірақ Саргон өзенді кері бағытта кесіп өткен.
Соңғы күндер
Оның билігінің соңы, оның мұрагерлік жарияламасының арқасында тарихи маңызы бар. Бұл құжат, бірінші тұлғада жазылған, Ḫattušili соңғы әскери жорығынан жараланған күйі оралғанын баяндайды. Өлім төсегінде ол мұрагерінің мінез-құлқына, анасы мен туыстарымен құдаластығына ашуға булығады. Ḫattušili одан кейін осы себептерге байланысты Мурсили, оның немересі, келесі патша болады деп мәлімдейді және әскер мен мемлекеттік қызметкерлерді оған бағынуға шақырады. Бұл аргументтер CTH 6 деп белгіленген тақташада жазылған, сондай-ақ "Ḫattušili I-нің өсиеті" деп танымал, онда ол өзінің жүрегіндегі інісін мұрагер ретінде мойындамайды және немересі Мурсили I-ге таққа отыруды тапсырады. Осы Өсиет және жылнамалар тек біздің заманымыздан бұрынғы 13 ғасырдың соңындағы көшірме түрінде сақталған. Бұл, көрінеді, тиімді болды, себебі Мурсили патша болды және Ḫattušili-дің әскери жорыстарын жалғастырып, соңында Алеппоны бағындырып, Вавилонды тонады.