Кіріспе

Қазіргі Солтүстік Болгария және Оңтүстік Румыниядағы фракий тайпасы

фракий тайпасы

Гетелер (Геети) немесе Геттер (Гети) – фракийлік туысқан тайпа, бұрынғыда Төменгі Дунайдың екі жағындағы, қазіргі Солтүстік Болгария және Оңтүстік Румыния аймақтарында қоныстанған. Геттер батыстағы көршілері – дактармен туысқан болған деген болжам бар, алайда бірқатар ғалымдар, әсіресе румын тарихнамасында, геттер мен дактардың бір халық болғанын айтады.

Этноним

Гета этнонимін алғаш рет Геродот қолданды. Бұл түбір тирагеттер, тиссагеттер, массагеттер және тағы да басқа халықтар үшін де қолданылды.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Ғалымдар арасында геттер мен дактардың қарым-қатынасы туралы пікір таласы бар, және бұл талас көне дереккөздерді түсіндіруге де қатысты. Рональд Артур Кросленд сияқты тарихшылардың айтуынша, ежелгі гректердің өзінде осы екі атау "бір-бірімен ауыстырылып немесе шатасу тудырып" қолданылған. Сондықтан, екі топтың белгілі бір дәрежеде байланысты болғаны қабылданған, бірақ олардың нақты қарым-қатынасы әлі де даулы мәселе болып табылады.

Бірдей адамдар

Страбон, сондай-ақ басқа да ежелгі дереккөздер, кейбір қазіргі заманғы тарихшыларды фракиялық этносы бөлінуі керек болса, оның бірі "Дако-геттер" болуы керек деген тұжырымға әкелді. Тіл білімі маманы Иван Дуриданов Дакия, Кіші Скифия, Төменгі және Жоғарғы Моэзияда "дакийлік тілдік аймақ" бар екенін анықтады. Румын ғалымдары осы сәйкестікті одан әрі дамытып, тарихшы Константин К. Джуреску олардың толығымен бірдей екенін мәлімдеді. Археолог Мирча Бабеш геттер мен дактар арасындағы "шындық этномәдени бірлік" туралы айтты. Гланвилл Прайстің сөзіне қарағанда, грек географы Страбонның жазбалары геттер мен дактардың бір халық екенін көрсетеді. Геттер мен дактардың бір екендігін ежелгі деректерге сүйене отырып қолдайтындардың қатарында тәуелсіз жазушы Джеймс Минахан мен Кэтрин Б. Эвери де бар. Олар гректер "геттер" деп атаған халықты римдіктер "дактар" деп атағанын мәлімдейді. Бұл пікірді британдық тарихшылар Дэвид Сандлер Берковиц пен Филип Матизак та қолдайды. Болгар тарихшысы және фраколог Александр Фол геттердің Цезар, Страбон және Плиний Ескінің жазбаларында грек және латын тілдерінде "дакийлер" деп аталғанын айтады, себебі римдіктер Дакий тайпасының атын қолданып, Дунайдың солтүстігіндегі барлық бағынысты еместерді білдірген. Сонымен қатар, Эдвард Банбери геттер деген ат, олар бастапқыда Эвксин теңізіндегі гректерге белгілі болған, гректердің күнделікті қолданысында сақталғанын, ал дакийлер деген аттың шығу тегіне қарамастан, паннондармен көршілес батыс тайпалары алғаш рет римдіктерге таныс болғанын айтады. Кейбір ғалымдар геттер мен дактарды тарихының әртүрлі кезеңдеріндегі бір халық деп қарастырып, олардың мәдениетін гето-дак мәдениеті деп атайды.

Бір тіл, бір халық

Тарихшы және археолог Александру Вулпе гето-дакия мәдениетінің айқын біркелкілігін анықтады; алайда, ол геталар мен дакияларды нақты ажырататын, екі халықты бірдей санайтын румыниялық тарихнаманың дәстүрлі көзқарасына қарсы шыққан румын археологтарының санаулы бірі. Дегенмен, ол "гето-дактар" терминін Румынияның болашақ аумағын мекендеген фракиялық тайпаларға қатысты қолдануды жөн көрді, бұл міндетті түрде "абсолютті этникалық, тілдік немесе тарихи бірлік" дегенді білдірмейді. Пол Лаклан МакКендрик оларды бір тайпаның "тараулары" деп есептеді, олардың ортақ тілдің екі диалектісінде сөйлегенін айтты. Румыниялық идеялар тарихшысы және тарихнамашы Люциан Боя былай деді: "Бір кезде румыниялық тарихнамада геталар мен дакиялардың бірлігін көрсететін «гето-дакия» деген сөз қолданылды". Люциан Боя күмәнді көзқарас білдірді, ескі жазушылар оларды екі бөлек топ ретінде қарастырып, тракиялық этностың екі бөлек тобы ретінде танығандарын атап өтті. Боя Страбонның фракия диалектілерін осы деңгейде білуі мүмкін емес екенін айтты. Оның пікірінше, Страбонның дактар мен геталар бір тілде сөйлейді деген сенімін жоққа шығаруға ешқандай себеп жоқ. Александру Вулпе ежелгі халықтарды қазіргі заманғы ұлттар ретінде қарастырғанын, осының нәтижесінде ортақ тілді ортақ халықтың белгісі деп түсіндіргенін, Страбон оларды ажыратса да, осыған келді. Геродоттың мәліметінше, геталар басқа фракиялық тайпалардан дінімен ерекшеленді, олардың діні құдай (даймон) Залмоксисқа, кейбір геталар Гебелеизис деп атаған, бағынды. Б.з.д. V-III ғасырларда геталар гүлденген Одрисия патшалығының билігінде болды. Осы кезеңде геталар әскери қызмет көрсетіп, әсіресе атты әскерлерімен танымал болды. Одрисия патшалығының ыдырауынан кейін кіші гето княздықтары бірігуге бастады.

Даму

Персияға жорыққа шығар алдында, Ұлы Александр геталықтарды жеңіп, олардың бір елді мекенін толығымен қиратты. 313 жылға дейін гетерлер Каллатис, Одессос және басқа да батыс Понтий грек колонияларымен бірігіп, Тиризисте (қазіргі Калиакра) бекініс ұстаған Лисимахқа қарсы одақ құрды. Геталар әсіресе б.з.б. III ғасырдың бірінші жартысында гүлденді. Шамамен б.з.б. 200 жылы геттік хан Залмодегиктің билігі Гистриаға дейін жеткен, мұны замандас жазулары растайды. Басқа да күшті хандар Золтес және Ремакс болды (шамамен б.з.б. 180 жыл). Сонымен қатар, бірнеше гет билеушілері өздерінің монеталарын соқты. Ежелгі авторлар Страбон мен Кассий Дио геталар билеушілерге табынушылық еткенін айтады, және археологиялық зерттеулер осыны растайды.

Риммен қақтығыс

72–71 жылдары Маркус Теренций Варро Лукулл геттерге қарсы аттанған алғашқы римдік қолбасшы болды. Бұл Митридат VI-ның батыс Понт аймағындағы одақтастарына соққы беру мақсатымен жасалды, бірақ ол шектеулі табысқа жетті. Он жыл өткен соң скифтер, геттер, бастарналар және грек отаршыларының біріккен күштері Гистрияда К. Антоний Гибриданы жеңіске бұйырды. Бұл римдіктерге қарсы жеңіс Буребистаға, осы одақтың басшысына, қысқа мерзімге аймаққа үстемдік етуге мүмкіндік берді (б.з.д. 60–50 жылдар). Бірінші ғасырдың ортасында Буребиста гректердің гета деп атаған тайпаларының ұрпақтарынан, сондай-ақ римдіктердің осы аймақтағы халықты атаған дактар немесе дактардан тұратын мемлекет құрды. Август бүкіл Балқан түбегін бағындыруды көздеді және геттер мен фракиялықтарды жою үшін бастарналардың Дунай арқылы жасаған шабуылын сылтау ретінде пайдаланды. Ол Маркус Лициний Крассқа жоспарды іске асыруды тапсырды. 29 жылы Красс гети князі Ролес көмегімен бастарналарды жеңді. Красс оған гети билеушісі Дапикске қарсы қолдауы үшін көмек уәделеді. Красс Дунай дельтасына жеткеннен кейін Ролес патша болып тағайындалды және Римге қайтып оралды. 16 жылы сарматтар гети жеріне шапты, бірақ рим әскерлері оларды кері шегіндірді. Геттер Тракиядағы римдік тәуелді патша Рометалк I-нің билігіне бағынды. 6 жылы Моэзия провинциясы құрылды, оған Дунай өзенінің оңтүстігіндегі геттер қосылды. Дунайдың солтүстігіндегі геттер Рим империясының құрамына кірмей, өздерінің тайпалық тәуелсіздігін сақтап қалды.

Мәдениет

Геродоттың айтуынша, геттер «тракиялық тайпалардың ең асыл және әділ тайпалары» болған. Дарий I басқарған парсылар скифтерге жорық жасағанда, Балқандағы тракиялық тайпалар Дарийдің Скифияға жолында оған бағынды, ал геттер ғана қарсылық көрсетті. Лисимах геттерді бағындыруға тырысқанда, олар оны жеңді. Гет патшасы Дромихатес оны тұтқынға алды, бірақ оған жақсы қарады және Лисимахты геттермен одақтас болудың жау болудан көбірек пайда әкелетініне көндірді, сосын босатты. Диодордың сөзіне қарағанда, Дромихатес Лисимахты Хелис қаласындағы сарайына шақырды, онда алтын мен күміс табақтарда тамақ берілді. 1982 жылы Свештарида табылған маңызды қабір Хелис қаласының сол жерге жақын орналасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді, онда көптеген тракиялық обалы қабірлермен бірге үлкен ежелгі қаланың қалдықтары табылған. Бұрын айтқандай, дактар сияқты геттердің де басты құдайы Залмоксис болған, оны кейде Гебелеизис деп атаған. Ежелгі тарихшы Плиний өзінің «Табиғат тарихы» еңбегінде Тирагета тайпасын еске алады, бұл дак-тракиялық тайпа болған және Тирас (Днестр) өзенінің жанында қоныстанған. Олардың тайпалық аты Тирас және геттер сөздерінің қосындысынан тұратын сияқты; сондай-ақ Тиссагеталар мен Массагеталар аттарын да қараңыз. Рим ақыны Овидий Томистегі ұзақ жер аударылу кезеңінде гет тілінде өлеңдер жазған деген болжам бар (қазір жоғалған). «Понт хаттары» атты еңбегінде, ол Қара теңіздің солтүстік жағалауынан жазып, скифтердің әртүрлі тайпалары екі негізгі тілде – гет және сармат тілдерінде сөйлейтінін айтады.

Сыртқы келбеті

Жером (Лаетаға арналған CVII хат. II) геттерді қызыл және сары шашты деп сипаттады, бірақ ол готтарды айтуы мүмкін, себебі кейінгі антикалық дәуірде геттер мен готтарды жиі шатастыратын.

Готтармен байланысты

Геттер кейде ерте ортағасырлық авторлардың еңбектерінде готтармен шатастырылады. Бұл шатасу, әсіресе, готтар тегінен шыққан Йорданның еңбектерінде кеңейтілді, ол геттер туралы ертерек тарихи әңгімелерді готтарға жатқызды. Қ.з. 4-ші ғасырының соңында император Гонорий мен патриций Стилихонның сарай ақыны Клавдиан вестготтарды атау үшін гете этнонимін қолданды. 5-ші және 6-шы ғасырларда бірнеше тарихшылар мен этнографтар (Марцеллин Комес, Орозий, Иоанн Лид, Севильский Исидор, Кесариялық Прокопий) Шығыс Рим империясына шабуыл жасаған халықтарды атау үшін дәл сол гете этнонимін пайдаланды (готтар, гепидтер, кутригурлар, славяндар). Мысалы, «Соғыстар тарихы» атты еңбегінің үшінші кітабында Прокопий былай дейді: «Бұрын да, қазір де көптеген гот тайпалары болды, бірақ ең үлкені мен маңыздысы – готтар, вандалдар, вестготтар және гепидтер. Алайда, ежелгі заманда оларды савроматтар мен меланхлендер деп атаған, ал кейбіреулер осы тайпаларды гетер деп атаған». Йордан өз Гетикасында, 6-шы ғасырдың ортасында жазылғанда, геттерді готтармен бірдей халық деп санады. Ол сондай-ақ бір кезде «геттердің» Сканзадан көшіп кеткенін, ал олардың құдайы Залмоксисті гот патшасы деп есептегенін айтады. Йордан Орозийдің бұрынғы куәлігін қабылдады. 9-шы ғасырдағы Рабан Маурустың «De Universo» еңбегінде былай делінген: «Массагеттер скифтер руынан шыққан, оларды массагеттер деп атайды, яғни салмақты, қуатты гетерлер».

Жаттарға сілтеме

Геттер мен массагеттерді Оңтүстік Азияның жаттарымен байланыстыруға жасалған тыраштар көптен бері жалғасып келеді. Сол сияқты, дактар Орталық Азияның дахейлерімен (ал дахейлер Оңтүстік Азияның дассаларымен) байланыстырылған. 1886 жылы У. В. Хантер жаттардың иран халқы болғандығын, ең болмаса скифтер/сактардан тарағандығын айтқан. Александр Каннингем (1888) Страбон, Птолемей және Плиний сияқты классикалық еуропалық дереккөздердегі заттар, ксантилер сияқты халықтар туралы мәліметтердің геттер және/немесе жаттарға қатысты болуы мүмкін деп санайды. Тадеуш Сулимирский, Вир Ражендра Риши және Чандра Чакраберти сияқты жаңағы авторлар да геттер мен жаттарды байланыстырған. Алайда, Александр Каннингемнің Страбон, Птолемей және Плинийде айтылған ксантилер (немесе зантилер) мен иатиоидың геттер және/немесе жаттармен синоним болуы мүмкін деген пікірі сенімсіз. Кейіннен ксантилердің дахейлердің бір тобы (тайпасы немесе руы) екені анықталды. Эдвин Пуллейбланк, Йозеф Маркуарт (Джозеф Маркуарт деп те аталады) және Ласло Тордей сияқты келесі ғалымдар иатиоидың классикалық қытай деректерінде юэчжи, ал Оңтүстік Азия контекстінде кушандар (немесе кусандар) деп белгілі халықтың тағы бір аты болуы мүмкін деген болжам жасады.