Тан әулетінің соңғы қабілетті императоры Сюаньцзун

Кіріспе

846–859 жылдар аралығындағы Тан әулетінің императоры Сюаньцзун (27 шілде 810 – 7 қыркүйек 859) – Қытайдың Тан әулетінің императоры, 25 сәуір 846 жылдан өліміне дейін билік еткен. Жеке есімі Ли И, кейін Ли Чэнь деп аталған, билікке дейін Гуан патшасы ретінде танымал болды. Ол Тан Қытайының соңғы қабілетті императоры саналды. Сюаньцзуннан кейінгі императорлар тым жас немесе евнухтар мен әскери сардарлардың ықпалында болды. Император Сюаньцзун – император Сянцзунның 13-ші ұлы және император Цзиньцзун, император Вэнцзун және император Вузунның інісі. Император Сюаньцзунды оның атасы император Сюаньцзуннан (жеке есімі Ли Лонгжи) ажырату үшін, екеуінің де храмдық есімдері Уэйд-Джайлз жүйесінде бірдей жазылғандықтан және пиньиннің тондық белгілері қолданылмағанда, батыс деректерінде Сюаньцзун II деп атауға болады. Алайда, қытай тілінде олардың храмдық есімдері (оған 宣宗, ал Ли Лонгжиге 玄宗) анық ажыратылады, сондықтан мұндай тәсіл қолданылмайды.

Өмірбаян

Ли И 810 жылы Даминг сарайында (大明宮) дүниеге келді. Оның анасы император Сянцзунның күңі Консорт Чжэн, бұрын Ли Цзидің күңі болған. 807 жылы императорлық әскерлер Ли Цзиді жеңгеннен кейін, Консорт Чжэн император Сянцзунның сарайына император Сянцзунның әйелі Консорт Гуоның қызметшісі ретінде алынды, бірақ кейіннен император Сянцзуннан Ли Иді дүниеге әкелді. Консорт Чжэннің император Сянцзуннан басқа бала туғаны белгісіз. 820 жылы император Сянцзун қайтыс болғаннан кейін, Ли Идің үлкен ағасы Ли Хенг, Консорт Гуодан туған, император атанды (император Муцзун ретінде). 821 жылы император Муцзун өз ұлдары мен бауырларын императорлық ханзадалар етіп жариялағанда, Ли И Гуан ханзадасы болып тағайындалды.

Императорлық ханзада ретінде

Ли Идің жастық шағында ұялшақ, нашар сөйлейтін және басқалар оны (жалған) ақылсыз санаған. Кейін, император Муцзунның ұлдары, император Вэньцзун мен император Узунның билігінде, Ли И саяси аренадан жасырынуға тырысып, көбінесе ештеңе де айтпаған. Императорлар императорлық княздардың резиденцияларына, «Он Алты Сарай» деп аталатын жерлерге келгенде, ойын үшін Ли Иді сөйлеуге мәжбүрлеуге тырысып, оны «Гуан аға» деп атаған. Император Узун Ли И-ге ерекше немқұрайлылық танытқан. Император Узун мен Ли Дэйю ұстанған саясаттардың біразы, соның ішінде буддизмге қарсы қуғын-сүргін және Енисей Қырғыздарымен одақ құру жойылды. Ли Дэйюдің орнына император Сюаньцзун Бай Минчжунды бас канцлер етіп тағайындады, ал келесі бірнеше жылда Бай басқа да бірнеше лауазымды тұлғаларды, оның ішінде әріптес канцлер Ма Чжиді ұсынды. 848 жылдан бастап, бірнеше жыл бойы император Сюаньцзун шекара әскерлеріне Ан Лушан көтерілісінен бері Тибет империясына жоғалған түрлі аймақтарды қайтарып алуды тапсырды, бұл қазіргі Шығыс Ганьсу, Оңтүстік Нинся және Батыс Сычуань аймақтарын қамтыды. Сонымен қатар, 851 жылы этникалық хань Чжан Ичао Тибеттік шенеуніктерден Хэси дәлізін басып алып, император Сюаньцзунға бағынғаннан кейін, Тан империясы Тибет империясына келген зиянды толығымен жойды. Алайда, бастапқыда тангуттардың көтерілісін басуда көп табысқа жете алмады. Тангуттардың қайта-қайта көтеріліске шығуына себеп – Тан шенеуніктерінің оларға жасаған зұлымдығын түсінгеннен кейін, ол саясатын өзгертті, тангут аймақтарына жұмсақ мінезді және адал деп танылған шенеуніктерді тағайындады, сондай-ақ тангуттарға қарсы операцияны Байдың басқаруына беріп, оған көптеген белгілі императорлық шенеуніктерді қамтитын үлкен штаб ұсынды. Бай операцияны басқарғанда, 851 жылы тангуттар көбінесе бағынды. Алайда, Бай император Сюаньцзунның тірілігінде канцлерлікке қайта оралмады және оның орнына Линху Тао келді. Ол өзінің сүйікті үш жоғары деңгейдегі евнухтарына – сарайлық хабарласу директорына (Шумиси) Ван Гуйчжанға (王歸長) және Ма Гунжуға (馬公儒), сондай-ақ Оңтүстік сот директорына (宣徽南院使, Сюаньхуэй Нанюаньши) Ван Цзюфанға (王居方) Ли Цзиді сеніп тапсырды. Император Сюаньцзун қайтыс болғаннан кейін, Ван Гуйчжан, Ма және Ван Цзюфан бастапқыда оның өлімін жарияламады және олармен жақсы қарым-қатынаста болмаған Шэньцзян әскерлерінің евнух командирі Ван Цзуншиді (王宗實) Чанъаньнан Хуайнань аймағына (淮南, қазіргі Янчжоу, Цзянсуда орналасқан) Хуайнань үшін евнух бақылаушысы ретінде жіберуге ниеттенді. Алайда, Ван Цзунши сарайға басып кірді; император Сюаньцзунның қытайлық алхимикалық эликсирден уланғанын анықтады, ол Ван Гуйчжанды, Ма мен Ван Цзюфанды жалған жарлықтар шығарғаны үшін тұтқындады, содан кейін оларды өлімге кесті. Ол Ли Вэньді сарайға қабылдады, содан кейін император Сюаньцзунның атынан Ли Вэньді мұрагерлік ханзада етіп, оның атын Ли Цюй деп өзгертті. Келесі күні император Сюаньцзунның өлімі туралы жарияланды, Ли Цюй император болды (Ицзун императоры ретінде). Сондай-ақ, ол фарфор өндірісін, Гуанчжоудың астық қоймалары жүйесін және оның қалалық әкімшілігінің қалай жұмыс істейтінін бақылады.

In Li Yi's youth, he was said to be shy and a poor speaker, and (falsely) considered by others to be unintelligent. Later, during the reigns of Emperor Muzong's sons Emperor Wenzong and Emperor Wuzong, Li Yi was said to try to hide himself from the political scene, and rarely spoke anything at all. When the emperors visited the imperial princes' residences, known as the Sixteen Mansions, they would, as a game, try to get Li Yi to speak, and they referred to him as "Uncle Guang." It was said that Emperor Wuzong, who had an outgoing personality, particularly disrespected Li Yi. A number of policies that Emperor Wuzong and Li Deyu had pursued, including persecution against Buddhism and alliance with the Yenisei Kirghiz, were reversed. In Li Deyu's place, Emperor Xuanzong installed Bai Minzhong as the leading chancellor, and over the next few years, Bai recommended a number of other officials, including fellow chancellor Ma Zhi. Starting in 848, and over a period of several years, Emperor Xuanzong commissioned border troops to recapture various prefectures lost to the Tibetan Empire since the An Lushan Rebellion, taking the region constituting modern eastern Gansu, southern Ningxia, and western Sichuan. Further, after the ethnic Han Chinese Zhang Yichao seized control of the Hexi Corridor from Tibetan officials and submitted to Emperor Xuanzong in 851, Tang had largely reversed the losses to the Tibetan Empire. However, he initially had little success with rebellions by the Tanguts. After he came to realize that the Tanguts were repeatedly rebelling because of mistreatment by Tang officials, he modified the policies to install officials who were known for mild temper and honesty in the Tangut regions, and he further put Bai in charge of the operations against the Tanguts, giving him a large staff that included many well known imperial government officials. With Bai overseeing the operations, the Tanguts largely submitted in 851. Bai, however, was not returned to chancellorship within Emperor Xuanzong's lifetime, and was effectively replaced by Linghu Tao. He entrusted Li Zi to three high level eunuchs that he favored—the directors of palace communications (Shumishi) Wang Guizhang (王歸長) and Ma Gongru (馬公儒) and the director of the southern court affairs (宣徽南院使, Xuanhui Nanyuanshi) Wang Jufang (王居方). After Emperor Xuanzong died, Wang Guizhang, Ma, and Wang Jufang did not initially announce his death, and were set to send one of the eunuch commanders of the Shence Armies (神策軍), Wang Zongshi (王宗實), who was not on good terms with them, out of Chang'an to Huai'nan Circuit (淮南, headquartered in modern Yangzhou, Jiangsu) to serve as the eunuch monitor for Huai'nan. Wang Zongshi, however, reacted by intruding into the palace; finding that Emperor Xuanzong had already died from Chinese alchemical elixir poisoning, he arrested Wang Guizhang, Ma, and Wang Jufang for falsely issuing edicts, and then put them to death. He welcomed Li Wen to the palace, and then issued an edict in Emperor Xuanzong's name creating Li Wen crown prince and changing his name to Li Cui. The next day, Emperor Xuanzong's death was announced, and Li Cui became emperor (as Emperor Yizong). He also observed the manufacturing of porcelain, the granary system of Guangzhou, and how its municipal administration functioned.

Мұра

Император Сюаньцзунның өркендеген билігінің арқасында, кейінгі жылдары, тіпті 907 жылы Тан әулеті құлағаннан кейін де, халық оны зор сағынышпен еске алды, оны "Кіші Тайцзун" деп атады. Император Сюаньцзун билік еткен кезде қытай химиктері алғаш рет фейерверктермен тәжірибе жасады.

Көркем шығармаларда

Мұса Чан ойнаған Сюаньцзунның көркем образды нұсқасы 2009 жылғы Гонконгтың TVB телесериалы "Аң сезімінің шегінен тыс" сериалында көрсетілді.