Парсаң: тарихи қашықтық өлшемі

Кіріспе

Парасанг, сондай-ақ фарсах (араб тілінен алынған), – жаяу жүру қашықтығының тарихи ирандық өлшемі, оның ұзындығы жер бедеріне және жүру жылдамдығына қарай өзгерген. Еуропалық аналогы – лига. Қазіргі шамамен 4,8 немесе 5,6 километрді (3 немесе 3,5 шақырым) құрайды.

Тарихи қолданысы

Парасанг бастапқыда жаяу әскердің белгілі бір уақыт ішінде жүре алатын қашықтығының бір бөлігі болған болуы мүмкін. Б.з.д. V ғасырдың ортасында Геродот (б.з.д. 53-тарау) [бір әскердің] күніне бес парасангқа тең қашықтық сапар шеккені туралы айтады. Ежелгі заманда бұл термин Таяу Шығыстың көп бөлігінде қолданылған, ал оның түпнұсқасы болған көне иран тілі қазір анықталмайды (көне иран тілдерінің тек екеуі ғана расталған). Оның этимологиясы немесе нақты мағынасы туралы бірлік жоқ. Ол кейінгі иран тілдерінде (мысалы, орта парсыдағы фрасанг немесе соғдидағы фасух) түрлі формаларда кездеседі, сонымен қатар грек тілінде parasangēs (παρασάγγης), латын тілінде parasanga, еврей тілінде parasa (פרסה), армян тілінде hrasakh (հրասախ), грузин тілінде parsakhi, сирия тілінде parsḥā (ܦܪܣܚܐ), түрік тілінде дәстүрлі түрік өлшем бірліктері және араб тілінде farsakh (فرسخ) деп аталады. Қазіргі заманғы жаңа парсы сөзі де фарсах (فرسخ) болып табылады, оны қазіргі заманғы фарсанг (فرسنگ) деп шатастыруға болмайды, ол метрикалық бірлік. Парасанг туралы ең ерте жазба б.з.д. V ғасырдың ортасында Геродоттың (Тарихтар II.6, v.53, vi.42) еңбегінде кездеседі, онда бұл өлшем 30 стадияға немесе жарты шхонусқа тең деп анықталған. Кейінгі грек және рим авторларының бірнешесі де (10 ғасырлық Суидас және Гесихий, б.з.д. 5/4 ғасырлық Ксенофонт Анаб. ii.2.6) 30 стадиялық ұзындықты атап көрсетеді; 6 ғасырлық Агатхи (II.21) Геродот пен Ксенофонтқа сілтеме жасай отырып, өз заманындағы парсылар парасангты тек 21 стадияға тең деп есептегенін айтады. Страбон (XI.11.5) да кейбір авторлар оны 60, ал кейбіреулері 40, тағы басқалары 30 деп есептегенін жазады. І ғасырлық парфяндық станцияларында Исидор Харакский "араб парасангтарымен бірдей өлшемді қолданған (парсыда 4 ш[они] 3 пар[асанг] тең болса)". І ғасырлық Плиний (Табиғи тарих VI.26) ирандықтардың өзі оған әртүрлі ұзындықтарды бергенін атап өтеді. Зороастрия дәстүрінің 9/10 ғасырлық мәтіні Бундахишн (GBd XXII) авеста тіліндегі хатра сөзін "1000 қадамдық парасангқа" (римдік миля) тең деп түсіндіреді, содан кейін парасангты жақсы көретін адам жүк көтерген малдың қара немесе ақ екенін анықтай алатын қашықтық деп анықтайды. Ескі деректерге сүйене отырып, 14 ғасырлық қазвиниандық тарихшы Хамдулла Мостофи 10 ғасырда солтүстік-шығыс парасангы 15000 қадам, солтүстік-батыс парасангы 18000 қадам, ал оңтүстік-батыс парасангы бар болғаны 6000 қадам болғанын жазды (бірақ "нағыз" парасанг, Мостофи айтуынша, 9000 қадамды құрады). Жергілікті аңыздарды еске түсіріп, Мостофи бұл бірлікті мифологиялық Кай Кобад 12000 шынтаққа тең деп анықтағанын айтады. Геродот пен Ксенофонттың 30 стадиялық анықтамасына сәйкес, парасанг 5,7 км (Олимпиадалық өлшем) немесе 5,3 км (Аттикалық өлшем) тең болады. Бірақ 1920 жылы Корольдік географиялық қоғамның қызметкері Кеннет Мейсон Ксенофонттың Вавилон саяхаты туралы жазған парасангтың ұзындығы 3,9 км-ге тең екенін анықтады. 1960 жылдардың ортасында Партияның Хекатомпилос қаласын іздеу кезінде, б.з.д. 4 ғасырдың ортасындағы Александр жорықтарының хронологияларындағы қашықтықтарға сүйене отырып, он стадияны ағылшын миліне (1,609 км) және үш мильді парасангқа (4,827 км) тең деп есептеді. "Есептеудің негізі қандай болмасын, стадия мен парасангтың теориялық мәндері [осы] бағалаулардан көп аспауы керек". 1985 жылы парасанг пен Аттикалық стадияны вавилондық беру, астрономиялық жолмен алынған уақыт және сызықтық қашықтықтың секстагезимал бірлігі ретінде анықтау ұсынылды. 1 беру = 60 стадия = 2 парасанг болса, онда парасанг "Вавилонның 10 800 "кәдімгі" [яғни сауда] шынтағы, немесе 18 000 аттикалық аяғы, екі сан да дәл" болып табылады. 2010 жылы Ксенофонттың Кіші Ксеркске қарсы V ғасырдың аяғындағы Кирдің жорығы туралы жазған парасанг терминін зерттеу кезінде Ксенофонттың парасангтарының ұзындығы ауа райына және армия саяхаттаған жерге байланысты өзгергені көрсетілді. Жол тегіс және құрғақ болғанда парасангтар ұзын, ал саяхат баяу болғанда қысқа болды. Бұл термин қазіргі грек тілінде "απέχει παρασάγγας" деген стереотиптік сөз тіркесінде сақталған, яғни "парасангтармен алыс", яғни бір нәрсе басқа нәрседен өте алыс, әсіресе сапа жағынан. Еврейше 'парса' (көпше түрі parsoth) парасанг Вавилон Талмудында да бірнеше рет қолданылады, мысалы, Киелі кітаптағы аспанға сатының сипаттамасында, оның ені 8000 парсаот (Чуллин 91б) деп берілген. Pesachim 9 түсіндірмесінде 4 ғасырлық Рабба бар бар Хана, 3 ғасырлық раввин Иохананның өкілеттігімен, адам бір күнде жүре алатын арақашықтық ретінде он парсотты келтіреді. Фарсанг ұзындықты өлшеу үшін эфиопиялық өлшем бірлігі ретінде де қолданылған. Гинза Рабба, мандай тілінде жазылған діни мәтін, әдетте қашықтықты парасангтармен өлшейді.

The parasang may have originally been some fraction of the distance an infantryman could march in some predefined period of time. Mid 5th century BC Herodotus (v.53) speaks of [an army] traveling the equivalent of five parasangs per day. In antiquity, the term was used throughout much of the Middle East, and the Old Iranian language from which it derives can no longer be determined (only two—of what must have been dozens—of Old Iranian languages are attested). There is no consensus with respect to its etymology or literal meaning. In addition to its appearance in various forms in later Iranian languages (e. g. Middle Persian frasang or Sogdian fasukh), the term also appears in Greek as parasangēs (παρασάγγης), in Latin as parasanga, in Hebrew as parasa (פרסה), in Armenian as hrasakh (հրասախ), in Georgian as parsakhi, in Syriac as parsḥā (ܦܪܣܚܐ), in Turkish as [[Traditional Turkish units of measurement, and in Arabic as farsakh (فرسخ). The present day New Persian word is also farsakh (فرسخ), and should not be confused with the present day farsang (فرسنگ), which is a metric unit. The earliest surviving mention of the parasang comes from the mid 5th century BC Herodotus (Histories ii.6, v.53, vi.42), who defines the measure to be equivalent to 30 stadia, or half a schoenus. A length of 30 stadia is also given by several later Greek and Roman writers (10th century Suidas and Hesychius, 5th/4th century BC Xenophon Anab. ii.2.6). The 6th century AD Agathias (ii.21) however—while referring to Herodotus and Xenophon—notes that in his time the contemporary Persians considered the parasang to have only 21 stadia. Strabo (xi. xi.5) also notes that some writers considered it to be 60, others 40, and yet others 30. In his 1st century Parthian stations, Isidore of Charax "evidently [used for schoenus] the same measure as the Arabic parasang (while in Persia proper 4 sch[onii] equal 3 par[asang])." The 1st century Pliny (Natural History vi.26) noted that the Iranians themselves assigned different lengths to it. The Bundahishn (GBd XXII), a 9th/10th century text of Zoroastrian tradition, glosses Avestan language hathra as equivalent to a "parasang of 1000 paces" (a Roman mile), and then defines the parasang as the distance at which a man with good eyesight could determine whether a beast of burden was black or white. On the authority of older sources, the 14th century Qazvinian historiographer Hamdullah Mostofi recorded that in the 10th century the north eastern parasang was 15,000 paces, the north western one was 18,000 paces, and the one of the south west was merely 6,000 paces (but the "true" parasang, so Mostofi, was 9,000 paces). Recalling local legend, Mostofi states the unit was defined by the mythological Kai Kobad to be equal to 12,000 cubits. Following the 30 stadia definition of Herodotus and Xenophon, the parasang would be equal to either 5.7 km (Olympic measure) or 5.3 km (Attic measure). But in 1920, Kenneth Mason of the Royal Geographical Society deduced that the parasang used in Xenophon's Babylonian travel accounts was equal to only 2.4 miles (3.9 km). A mid 1960s search for the Parthian city of Hekatompylos based on distances given in mid 4th century BC chronologies of Alexander's conquests generated empirical estimates of ten stades to the English mile (1.609 km), and three miles to the parasang (4.827 km). "Whatever the basis of calculation, theoretical values for the stade and the parasang must be sought which do not greatly exceed [those] estimates." A 1985 suggestion proposes that the parasang and Attic stade were defined in terms of the Babylonian beru, an astromically derived sexagesimal unit of time and linear distance. At 1 beru = 60 stadia = 2 parasang, the parasang could then "be expressed as 10,800 'common' [i. e. trade] Babylonian cubits, or 18,000 Attic feet, both figures exactly." A 2010 study of the term parasang in Xenophon's account of Cyrus the Younger's late 5th century BC campaign against Artaxerxes II demonstrated that the length of Xenophon's parasang varied with weather and the terrain across which the army travelled. The parasangs were longer when the road was flat and dry, but shorter when travel was slower. The term has survived in Modern Greek in the stereotypical expression "απέχει παρασάγγας", i. e., "it is parasangs away", meaning that something is very far away from something else, particularly in terms of quality. As Hebrew 'parsah' (pl. parsoth), the parasang also finds use in the Babylonian Talmud, in several uses, for instance in a description of the biblical ladder to heaven, the width of which is given as 8,000 parsaoth (Chullin 91b). In the commentary of Pesachim 9, the 4th century Rabbah bar bar Hana, on the authority of the 3rd century Rabbi Johanan, gives ten parsoth as the distance that a man can walk in a day. The farsang was also used as an Ethiopian unit for length. The Ginza Rabba, a religious text written in Mandaic, typically measures distances in parasangs.

Пайдаланылған әдебиеттер

Жаңадан бастапқы нүктеден бастаңыз.

Бұл мәселенің шешімі осылай болады деп ойлаймын.

Біз бұл жобаны аяқтау үшін бар күшімізді саламыз.

Бұл жағдайды жақсарту үшін бізге сіздің көмегіңіз қажет.

Осы мәселенің себептерін анықтау маңызды.

Бұл туралы ойлануға уақыт керек.

Біздің мақсатымыз – табысқа жету.

Бұл үдеріс бізге жаңа мүмкіндіктер береді.

Бұл жаңа технология біздің жұмысымызды жеңілдетеді.

Бұл мәселенің салдары ауыр болуы мүмкін.