Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кельт құдайы
Celtic deity
[[File:Roman Temple geograph. org. uk 1318760. jpg|thumb|upright=1.5|Толкин Ноденс ғибадатханасына барды, "Жандар төбесі" деп аталатын жерде сақинаға қарғыс жазылған жазуды аударды. Бұл оның жәндіктеріне, "Мория шахталарына", сақиналарына және "Күміс қолға" ұқсас шабыттандырған болуы мүмкін. Оның есімі кейінірек кельт мифологиялық тұлғаларымен, мысалы ирландтық Нуада және уэльстік Нуддпен байланысты. Олардың да байланысты екені көрінеді. Нодонтидің бастапқы түрі болғанын көрсетеді, кельт жұрнағының соңғы вокализмін ont көрсетеді. Бритон тілдеріндегі ō-дан ū-ға өту біздің заманымыздың 3-ші ғасырының соңында болған. Ескі бретон тіліндегі Nodent (қазіргі Nuz) сөзі де туыс сөздерге қосылуы мүмкін, бірақ вокализм фонетикалық қиындықтар тудырады. Атының шығу тегі әлі де түсініксіз, ғалым Джон Кэри "қазірге дейін ұсынылған ешбір этимологияға толық сеніммен келісуге болмайды» деп атап өтеді. Уэльс тіліндегі nudd сөзі «тұман, көлігір, былқыр» дегенді білдіреді, ал Lludd және Nuadu екеуі де «күміс қол/қол» эпитетімен байланысты, бұл Proto Celtic *snowdo ('тұман, көлігір') түбіріне алып келуі мүмкін, Proto Indo European *snewdh ('тұман, бұлт'; латын nūbēs 'бұлттар') тілінде де кездеседі, сонымен қатар ирланд тіліндегі snuad ('көрініс, түс') сөзі де куәландырылған. Алайда, sn > n дыбыстық өзгерісі галли тілінде басқа жерде расталмаған (бірақ sn > n белгілі) және протобриттон тілінде түсіндіру қиын (дыбыстық өзгеріс жазулардан кейін болуы керек). Ғалымдар кельт аттарын *néud түбірімен де байланыстырады (готикалық niutan 'ұстау, жете алу, иелену' және nuta 'ұстаушы, балықшы', литвалық naudà 'мүлік'), *Nowdont-ты Лидней қалдықтарындағы балық аулау (және мүмкін аң аулау) мотивтерімен және Нуаду мен Ллудтың күміс қаруларымен байланыстырады. Алайда, бұл түбір кельт тілінде басқа жерде расталмаған және шығу тегі Үнді-Еуропа тілінен бұрынғы болуы мүмкін. Үшінші нұсқа - Proto Indo European *neh2u t түбірі (готикалық nauþs 'қажеттілік, мәжбүрлеу, қиындық', ескі пруссалық nautin 'қажеттілік'), одан Proto Celtic *nāwito ('қажеттілік'; ескі ирланд тілінде neóit, орта уэльс тілінде neued) сөздері туындауы мүмкін, бірақ лингвист Ранко Матасович бұл байланысты түсіндіру «формальды түрде өте қиын» деп санайды. Нуддтың ұлы Гвин (Уэльстің Арғы Әлемінің билеушісі), оның есімі «ақ» дегенді білдіреді, ирландтық Финн есімімен толық сәйкес келеді, ол Нуаду мак Ачидің (Финн мак Умайл) не Нуаду Нехттің (Финн Файл) шөбересі ретінде сипатталады. Қауымдастықтың шығу тегін түсіндіру қиын болса да, Кэри Нодонды «көп қырлы, бірақ тұрақты сипаттамасы бар құдай: табиғаттағы, қоғамдағы және Арғы Әлемдегі (су, соғыс, Аннунның шайтандары) хаостың үстінен билейтін жарқын патшалық жауынгер» деп қарастыруға болады деп жазады. Осы көзқарас бойынша, орта ирланд тіліндегі núada, núadu ('батыр, чемпион, патша [поэтикалық]?') сөзі кельт құдайының еухемеризацияланған аты ретінде түсіндірілуі мүмкін, семантикалық өзгеріс Proto Germanic *balþaz > *Balðraz ('ақ, жарқыраған' > 'күшті, батыл, қайсар' > 'батыр, ханзада'; ескі скандинав Baldr 'батыл, қайсар, мырза, ханзада' және ескі ағылшын Bældæg 'жарық күн') тіліндегі өзгеріске ұқсас. Артур Бернард Кук (1906) «Лидни» топонимінің көне ағылшын тілінен *Lydan eġ, «Ллудд аралы» дегенінен шыққандығын айтады, бұл оны Ноденспен байланыстыруы мүмкін. Алайда, Лиднидің басқа этимологиялық түсіндірмелері де бар. А. Д. Миллс «теңізшінің немесе *Лида есімді адамның аралы немесе өзен жайлауы» деп ұсынады, 853 жылғы «Лиденге» және 1086 жылғы Domesday Book-тан алынған «Леденей» формаларын келтіреді.
[[File:Roman Temple geograph. org. uk 1318760. jpg|thumb|upright=1.5|Tolkien visited the temple of Nodens, a place called "Dwarf's Hill" and translated an inscription with a curse upon a ring. It may have inspired his dwarves, Mines of Moria, rings, and Celebrimbor "Silver Hand". His name is cognate with that of later Celtic mythological figures, such as the Irish Nuada and the Welsh Nudd. also appear to be related. It suggests that Nōdonti was the original form, by showing the back vocalism of the Celtic suffix ont The development from ō to ū in Brittonic languages dates back to the end of the 3rd century AD. An Old Breton name Nodent (modern Nuz) may also be added to the cognates, although the vocalism raises phonological difficulties. The origin of the name remains obscure, scholar John Carey noting that "it seems at any rate safe to say that no etymology so far proposed can be accepted with full confidence". The Welsh noun nudd means 'mist, haze, fog', and both Lludd and Nuadu are attached to the epithet '[of the] silver hand/arm', which could lead to a conjectural Proto Celtic stem *snowdo ('mist, haze'), from Proto Indo European *snewdh ('mist, cloud'; cf. Latin nūbēs 'clouds'), perhaps also attested in the Irish snuad ('appearance, colour'). However, the sound shift sn > n does not seem to be attested elsewhere in Gaulish (although sn > n is known) and remains difficult to justify in Proto Brittonic (the sound change should have occurred later than the inscriptions). Scholars have also linked the Celtic names with the stem *néud (cf. Gothic niutan 'to catch, attain, acquire' and nuta 'catcher, fisherman', Lithuanian naudà 'property'), associating *Nowdont with the fishing (and possibly hunting) motifs of the Lydney remains and with the silver arms of Nuadu and Lludd. However, this stem remains unattested elsewhere in Celtic, and possibly takes its origins from a pre Indo European language. A third alternative is the Proto Indo European stem *neh2u t (cf. Goth. nauþs 'need, compulsion, distress', Old Prussian nautin 'need'), which could be found in Proto Celtic *nāwito ('need'; cf. Old Irish neóit, Middle Welsh neued), although linguist Ranko Matasović finds the relation "formally quite difficult" to explain. Nudd's son Gwyn (ruler of the Welsh Otherworld), his name meaning 'white', is an exact cognate of the Irish name Finn, who is described as the great grandson of Nuadu mac Achi (Finn mac Umaill) or Nuadu Necht (Finn File). Although the origin of the association remains difficult to explain, Carey writes that Nodons may be seen "a god of multi faceted but consistent character: a shining royal warrior presiding over the chaotic in nature, society and the Otherworld (water, war, the devils of Annwn)." In this view, the Middle Irish núada, núadu ('hero, champion, king [poetic]?') may be interpreted as the euhemerized name of the Celtic deity, with a semantic shift comparable to that conjectured for Proto Germanic *balþaz > *Balðraz ('white, shining' > 'strong, brave, bold' > 'hero, prince'; cf. Old Norse Baldr 'brave, defiant, lord, prince' and Old English Bældæg 'shining day'). According to Arthur Bernard Cook (1906) the toponym "Lydney" derives from the Old English *Lydan eġ, "Lludd's Island", which could connect it with Nodens. However, alternative etymologies of Lydney are offered in other sources. A. D. Mills suggests "island or river meadow of the sailor, or of a man named *Lida", citing the forms "Lideneg" from c. 853 and "Ledenei" from the 1086 Domesday Book.
Мифологиялық ұқсастықтар
Нуада Эйргетлам – Туатха Де Дананның алғашқы патшасы. Ол шайқаста қолынан (немесе қолынан) айырылғаннан кейін патшалыққа талапкерліктен шеттетілді, бірақ дәрігер Диан Чехт пен шебер Крейдне оған жұмыс істейтін күміс қол жасағаннан кейін (сол үшін «күміс қол» – Airgetlám деген лақап атқа ие болды) қайтадан патшалыққа қайта орналасты. Кейін Диан Чехттің ұлы Миах оған еттен және қаннан жасалған қол берді. Уэльстің аңызға айналған батыры Нудд, Риддерх Хейл және Мордаф Хейл екеуімен бірге, Уэльстегі ең жомарт үш адамның бірі ретінде Триадаларда еске алынады. Оның екі ұлы – Эдрен ап Нудд және Гвин ап Нудд. Нуддты Ллуд деп те атайды, ол сол аттас басқа тұлғалармен байланысты, мысалы, Кифранк Ллудд а Ллефелистегі Бели Маурдың ұлы. Толкин зерттеушісі Том Шиппи бұл Толкиннің Ортажерді ойлап табуына «шешуші» ықпал еткенін айтты, себебі ол құдай-батыр, сақина, гномдар және күміс қолды біріктірген. Хелен Армстронг бұл жердің Толкиннің «Селебримбор және Мория мен Эрегионның құлаған патшалықтары» туындысына шабыттандырғанын болжады. «Сильмариллиондағы» Билік сақиналарын жасаған Эрегиондық Эльф шебері Селебримбордың аты Толкиннің ойлап тапқан Синдарин эльф тілінде «күміс қол» дегенді білдіреді. Көптеген шахталары бар Гномдар төбесі «Хоббит» романындағы Жалғыз тау мен «Сақиналардың Иесі» романындағы Мория шахталарына әсер еткен болуы мүмкін.
Nuada Airgetlám was the first king of the Tuatha Dé Danann, who was disqualified from kingship after losing his hand (or arm) in battle, but restored after he was given a working silver one by the physician Dian Cecht and the wright Creidhne (gaining the epithet Airgetlám, 'silver hand'), and later a flesh and blood one by Dian Cecht's son Miach. The legendary Welsh hero Nudd appears in the Triads as one of the three most generous men in Wales, along with his two cousins, Rhydderch Hael and Mordaf Hael. His two sons are known as Edern ap Nudd and Gwyn ap Nudd. Nudd may also be called Lludd, and seems to be linked to other figures of the same name, such as the son of Beli Mawr in Cyfranc Lludd a Llefelys. The Tolkien scholar Tom Shippey thought this a "pivotal" influence on Tolkien's invention of Middle earth, combining as it did a god hero, a ring, dwarves, and a silver hand. Helen Armstrong commented that the place may have inspired Tolkien's "Celebrimbor and the fallen realms of Moria and Eregion". The name of the Elven smith Celebrimbor of Eregion, who forged the Rings of Power in The Silmarillion, means "Silver Hand" in Tolkien's invented Elvish language of Sindarin. Dwarf's Hill with its many mineshafts has been suggested as an influence on the Lonely Mountain in The Hobbit and the Mines of Moria in The Lord of the Rings.
Лавкрафт
Ноденс Х.П. Лавкрафттың Ктулху мифологиясында құдай ретінде бейнеленеді. Оның келбеті мен іс-қимылы кельт мифологиясы, рим мифологиясы және Артур Маченнің «Ұлы құдай Пан» туындысындағы құдайдың бейнесіне негізделген. Ноденс алғаш рет Лавкрафттың 1926 жылғы «Белгісіз Кадат арманына саяхат» повесінде пайда болады, онда ол түнгі гаунттарға қызмет ететін «архаикалық» құдай ретінде таныстырылады. Ол белгілі бір мейірімділікпен сипатталады және қорқынышты Ньярлатотепке қарсы тұрады. Ноденс Лавкрафттың 1926 жылы жазылған «Бұлыстағы ерекше биік үй» әңгімесінде де қайтадан пайда болады. Басты кейіпкер Томас Олни осы аттас үйге кіргенде, дельфиндер көтеріп жүретін үлкен қабықшада келе жатқан «Ұлы тұңғиықтың Иесі» Ноденсті көреді.
Nodens appears as a deity in H. P. Lovecraft's Cthulhu Mythos. His appearance and action were based on a mixture of Celtic mythology, Roman mythology, and the deity's appearance in Arthur Machen's The Great God Pan. Nodens first appeared in Lovecraft's 1926 novella The Dream Quest of Unknown Kadath, where he is an "archaic" god served by the night gaunts. He is depicted as somewhat benevolent and as opposing the frightening Nyarlathotep. Nodens appears again in Lovecraft's short story "The Strange High House in the Mist", also written in 1926. When the protagonist, Thomas Olney, enters the eponymous house, he sees "primal Nodens, Lord of the Great Abyss" riding in a large shell that is carried by dolphins.
Паолини
Кристофер Паолинидің "Эрагон" кітабында 'Аргетлам' (ағылшын тілінде: silver hand – күміс қол) – Паолини серия үшін жасаған ойдан шығарылған 'Ежелгі тіл'дегі gedwëy ignasia (ағылшын тілінде: "жарық алақан") дегеннің тағы бір атауы. Ол ирланд тіліндегі Airgetlam сөзінен бейімделген.
In Christopher Paolini's Eragon, 'Argetlam' (lit: silver hand) is another name for the gedwëy ignasia (lit: "shining palm" in the fictional 'Ancient Language' made by Paolini for the series. It is adapted from the Irish word Airgetlam.