Кіріспе
Ұлыбританиядағы саяси дағдарыс
Британдықтардың оқ-дәрі жетіспеушілігіне жауап
British responses to the ammunition shortages
1915 жылғы «Оқ-дәрі дағдарысы» – Бірінші дүниежүзілік соғыс майданында артиллериялық снарядтардың жетіспеуі, ол Ұлыбританияда саяси дағдарысқа әкелді. Бұрынғы әскери тәжірибе ашық жердегі жаяу әскерге қарсы шабуылдарда шрапнельге артық сүйенуге соқтырды, бірақ ұрыс траншеялық соғысқа ауысқанда бұл тәсіл тиімсіз болды, себебі траншеяларда жарылғыш снарядтар тиімдірек болды. Соғыс басталғанда доктринада революция болды: артиллерия жаяу әскер шабуылына көмекші күш ретінде қарастырылған еді, ал жаңа доктрина бойынша тек ауыр артиллерия ғана майданды бақылай алатын болды. Батыс майданындағы тұрақты шекаралар арқасында зауыттардан шыққан барлық снарядтарды жеткізу үшін теміржол желілерін салу оңай болды. «Оқ-дәрі скандалы» 1915 жылы пайда болды, себебі ұзақ мерзімді жоғары интенсивтіліктегі атыс күтілмеген еді және снарядтар қоры таусыла бастады. Дағдарысқа түрткіс болған оқиға – сәтсіз аяқталған Обер шайқасы болды, ол жетіспейтін снарядтар салдарынан тоқтатылған деп хабарланды. Бұл мәселе баспасөзде кеңінен жарияланды. «The Times» газеті Дэвид Ллойд Джордж пен Лорд Нортклиффпен бірлесіп, Парламентті орталықтандырылған бақылаумен ұлттық оқ-дәрі саясатын қабылдауға мәжбүрлеуге тырысты. Нәтижесінде, қару-жарақ департаменті Соғыс министрлігінен үкіметтегі кабинет деңгейіндегі лауазымға ауыстырылды және Ллойд Джордж қару-жарақ министрі болып тағайындалған коалициялық үкімет құрылды. 1916 жылғы ұзақ мерзімді салдары премьер-министр Х.Х. Асквиттің қызметтен шеттелуіне және оның орнын 1916 жылдың желтоқсанында Ллойд Джорджтың басуына әкелді.
Daily Mail Китченерге шабуыл жасайды
Оқ-дәрі тапшылығы 1914 жылдың күзінен бері күрделі мәселе болып келді және британдық бас қолбасшы, генерал-фельдмаршал сэр Джон Френч, Daily Mail газетіне (27 наурыз) берген сұхбатында қосымша оқ-дәрі талап етті. Китченер берген уәдеге сүйене отырып, Асквит Ньюкасл қаласында (20 сәуір) жасаған сөйлеуінде армияның оқ-дәрісі жеткілікті екенін мәлімдеді. 1915 жылдың 9 мамырында Ауберс-Ридж шабуылы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Daily Mail газетінің әскери тілшісі, полковник Чарльз а Кур Репингтон, газетіне телеграмма жіберіп, жоғары жарылғыш снарядтардың жетіспеуін кінәлады. Френч, Репингтонның бұрыннан хабардар болғанын жоққа шығарғанына қарамастан, оған ақпарат берді және Бринсли Фицджеральд пен Фредди Гестті Лондонға, Ллойд Джордж пен аға консерваторлар Бонар Лоу мен Артур Балфурға бірдей құжаттарды көрсету үшін жіберді. Daily Mail газетінің 1915 жылдың 14 мамырындағы тақырыбы: "Оқ-дәріге қажеттілік: британдық шабуылдар тоқтатылды: себебі – шектеулі көлемдегі жабдықтау: Франциядан алынған сабақ". Газет "Жаудың бекіністерін құлатуға жеткілікті жарылғыш заттар болмады. Жарылғыш заттардың шексіз жеткізілімінің болмауы біздің жеңісімізге кедергі келтірді" деп түсіндірді, бұл шайқастың сәтсіз аяқталуына үкіметті кінәлады. Алайда, Китченердің беделіне байланысты британдық қоғам оған сұрақ қоюға тартынды, нәтижесінде саяси жағдайға сай емес екендігі туралы пікір қалыптасқанға қарамастан, газеттердің таралымы азайды.
Коалициялық үкімет
Дағдарыс жалғасқан кезде үкіметтегі өзгеріске тікелей түрткіс болған нәрсе – 15 мамырда адмирал Фишердің Бірінші теңіз лорды лауазымынан кетуі болды. Бұл оның министрлік басшысы, Адмиралтействоның бірінші лоры Уинстон Черчилльмен Дарданеллге жасалған теңіз шабуылына қатысты келіспеушіліктерінен туындады (бұл кейіннен Галлиполидегі тоқтап қалған десантқа әкелді). Черчилль консерваторлар тарапынан жек көрілді, себебі ол он жылдай бұрын олардың партиясынан шығып кеткен еді. Қазынашылық канцлері Дэвид Ллойд Джордж және консервативтік партия жетекшісі Бонар Лоу 1915 жылғы 17 мамырда Асквитке келді. Ықшам ғана кездесуден кейін Асквит министрлеріне отставка беруді талап етіп хат жазды, содан кейін ол жаңа коалициялық үкімет құрды, онда Ллойд Джорджді Жарақтар министрі етіп тағайындады, ол жаңадан құрылған мемлекеттік ведомствоға жетекшілік етті. Оқ-дәрі дағдарысы Ллойд Джорджға либералдық партия толық бақылауын жоғалтып, консерваторлардың бағынышты рөлде қалатын коалиция құруға мүмкіндік берді. Содан бері Ұлыбританияда таза либералдық үкімет құрылмаған, бірақ либерал саясаткерлер кейінгі коалицияларда қызмет еткен.
Daily Mail Китченерге шабуыл жасайды
Асквит жаңа үкіметін құрып жатқанда, 21 мамырда танымал Daily Mail газетінде Китченерді кінәлап, "Оқ-дәрі скандалы: Лорд Китченердің трагедиялық қатесі" деген тақырыппен баспасөздің сенсациялық сыны жарияланды. Ллойд Джордж Нортклифке бұл науқанның тиімсіз екенін және Китченерге деген ықылас тудыратынын ескертті. Китченер оқ-дәрі скандалын ұмытылғысы келді. Ординанс генерал-майоры Стенли Брентон фон Доноп өзін ақтау үшін тергеу талап етті, бірақ Китченер оны өтінішін кері алуға көндірді, себебі бұл Френчтің қызметтен босатылуына әкелуі мүмкін еді. Халыққа ұнаған Китченер соғыс хатшысы қызметінде қалды, ол ерікті жаңа әскерлерді даярлауға және жарақтандыруға жауапты болды, бірақ оқ-дәрі өндірісін бақылаудан шығып, әскери стратегияны басқарудан шеттетілді. Френчтің саясатқа тікелей араласуы да 1915 жылдың желтоқсан айында оның міндетті түрде отставкаға кетуіне себеп болды.
Қару-жарақ министрлігі
1915 жылғы «Соғыс қару-жарағы туралы» заң оқ-дәрі дағдарысын аяқтады және немістердің теңестіре алмайтын оқ-дәрімен қамтамасыз етуге кепілдік берді. Дж. А. Р. Марриоттың айтуынша, үкімет саясатының мәні – ешқандай жеке мүдде мемлекеттік қызметке кедергі келтірмеуі немесе мемлекеттің қауіпсіздігіне төндірмеуі тиіс болды. Кәсіподақ ережелері тоқтатылуы керек; кәсіпкерлердің пайдасы шектелуі керек; білікті жұмысшылар, егер окоптарда болмаса, зауыттарда күресуі керек; еңбектің тиімділігін арттыру үшін жұмыс күші жұмылдырылып, әйелдер жұмысқа тартылуы керек; жеке зауыттар мемлекеттік бақылауға өтуі керек және жаңа ұлттық зауыттар салынуы керек. Жаңа саясаттың нәтижелері сәтті болды: өндіріс өте жоғары деңгейде болды, тауарлар, со наконец, жеткізілді. Қару-жарақ министрлігі құрылғаннан кейін, соғыс материалдарын жаппай өндіруге арналған жаңа зауыттар салына бастады. Бұл зауыттарды салуға уақыт кетті, ал оқ-дәрі дағдарысын шешу үшін өндірісте кідіріс болмауын қамтамасыз ету мақсатында үкімет соғыс материалдарын өндіру үшін теміржол компанияларына жүгінді. Теміржол компанияларының үлкен локомотивтерді, вагон құрастыру шеберханаларын және білікті жұмысшыларын болғандықтан, олар оқ-дәрі және басқа да соғыс материалдарын өндіруге қолайлы жағдайға ие болды. 1915 жылдың соңына қарай теміржол компаниялары аптасына 1000-ден 5000-ға дейін 6 дюймдік жарылғыш снарядтар өндірді. Әртүрлі типтегі снарядтардың бөліктерін өндіруден басқа, теміржол компаниялары, Теміржол атқару комитетінің Теміржол соғыс өндірісі жөніндегі кіші комитетінің басшылығымен, ірі артиллерияға арналған орнатулар, су танктері, шахтерлердің вагоншалары, ауыр жүк вагондары, гаубицаларға арналған механизмдер, бронепоезддер және жедел жәрдем машиналарын өндірді. 1916 жылы Қару-жарақ министрлігі салған көптеген зауыттар үлкен көлемде оқ-дәрі өндіре бастағанда, теміржол компанияларының соғыс материалдарын өндіру жұмысы күшейді және олар соғыс бойы жоғары деңгейде өндіріс жүргізе берді. 1920 жылдың мамыр айында үкіметке ұсынылған, әртүрлі теміржол компанияларының соғыс кезеңіндегі оқ-дәрі өндірісі жөніндегі ресми есебі 121 беттен тұрды, бұл ел бойынша теміржол компанияларының атқарған жұмыстарының масштабын көрсетеді. Көптеген компаниялар осы маңызды соғыс жұмыстарын атқарудың нәтижесінде локомотивтерін, вагондарын және вагоншаларын күтіп ұстауға мүмкіндік таппады. 1915 жылғы «Соғыс қару-жарағы туралы» заң жұмыс берушілердің келісімінсіз қару-жарақ қызметкерлерінің отставкаға кетуіне тыйым салды. Бұл одақтастардың Батыс майданында жеңіске жетуі үшін бүкіл экономика соғысқа жұмылдырылуы керек екенін мойындау болды. Британдық Доминиондардағы, әсіресе Канададағы зауыттар мен өндіріс орындары Императорлық оқ-дәрілер кеңесінің басшылығымен қайта ұйымдастырылды, соғыстың қалған уақытында жеткілікті снарядтар мен басқа да материалдармен қамтамасыз ету үшін. 1915 жылы жұмысшылардың денсаулығын сақтау жөніндегі комитет құрылды, ол зауыттардағы өнімділікті арттыруға бағытталған алғашқы зерттеулердің бірі болды. Ағылшын-шотланд шекарасында кордит өндіру үшін HM Factory, Gretna атты үлкен қару-жарақ зауыты салынды. Мұндай зауыттарда кем дегенде үш ірі жарылыс болды: 1916 жылы Фавершемде 200 тонна ТНТ жарылысынан 105 адам қаза тапты. 1918 жылы Чилуэллдегі ұлттық қаптама толтыру зауыты жарылып, 137 адам мерт болды. 1917 жылдың 19 қаңтарында сағат 18:52-де Сильвертаунда (қазіргі Ұлы Лондонның Ньюхэм ауданы) болған жарылыстан 73 адам қаза тауып, 400-ге жуық адам жарақат алды.
No private interest was to be permitted to obstruct the service, or imperil the safety, of the State. Trade Union regulations must be suspended; employers' profits must be limited, skilled men must fight, if not in the trenches, in the factories; man power must be economised by the dilution of labour and the employment of women; private factories must pass under the control of the State, and new national factories be set up. Results justified the new policy: the output was prodigious; the goods were at last delivered. Following the creation of the Ministry of Munitions, new factories began to be built for the mass production of war materiel. The construction of these factories took time and to ensure that there was no delay in the production of munitions to deal with the Shell Crisis, the Government turned to railway companies to manufacture materials of war. Railway companies were well placed to manufacture munitions and other war materials, with their large locomotive, carriage works and skilled labourers; by the end of 1915 the railway companies were producing between 1,000 and 5,000 6 inch high explosive shells per week. As well as the components for a number of different types of shell, the railway companies, under the direction of the Railway War Manufactures Sub Committee of the Railway Executive Committee, produced mountings for larger artillery, water tank carts, miners' trucks, heavy capacity wagons, machinery for howitzer carriages, armoured trains and ambulances. In 1916, when the many factories being constructed by the Ministry of Munitions began producing large volumes of munitions, the work of the railway companies in producing war materials actually increased and they continued to produce high volumes of munitions throughout the war. The official record, presented to the government in May 1920, of the munitions work done throughout the war by the various railway companies ran to a total of 121 pages, giving some idea of the scale of what was undertaken by the railway companies across the country. Many of the companies undertook this vital war work to the detriment of the maintenance of their locomotives, carriages and wagons. The Munitions of War Act 1915 prevented the resignation of munitions workers without their employer's consent. It was a recognition that the whole economy would have to be mobilised for the war effort if the Allies were to prevail on the Western Front. Supplies and factories in British Commonwealth countries, particularly Canada, were reorganised under the Imperial Munitions Board, to supply adequate shells and other materiel for the remainder of the war. The Health of Munitions Workers Committee, one of the first investigations into occupational safety and health, was set up in 1915 to improve productivity in factories. A huge munitions factory, HM Factory, Gretna was built on the English Scottish border to produce cordite. There were at least three major explosions in such factories:
An explosion at Faversham involving 200 tons of TNT killed 105 in 1916. The National Shell Filling Factory, Chilwell exploded in 1918, killing 137. The Silvertown explosion occurred in Silvertown (now part of the London Borough of Newham, in Greater London) killing 73 and injuring 400 on Friday, 19 January 1917 at 6.52 pm.